Debat në strukturat italiane për Luftën e Vlorës të vitit 1920

Prof. Dr. Shahin Leka

Ka kaluar mbi një shekull nga Lufta e Vlorës e vitit 1920. Lufta pati rëndësi të veçantë për ruajtjen e pavarësisë të Atdheut dhe ecurinë e mëtejshme të tij. Shqipëria e vendosur në pozicionin kyç e shtrirë në brigjet lindore të Adriatikut, e ndodhur afër Italisë, e në kryqëzimin e rrugëve midis lindjes dhe perëndimit, lejonte të ndërmerrshin operacione ushtarake në të dy krahët. Këto vlera strategjike që parqiste Shqipëria përbënin faktorët themelorë të vëmendjes e të synimeve të udhëheqjes politiko-ushtarake të Italisë ndaj Shqipërisë. Interesat e shtetit italian për Shqipërinë e sidomos për Vlorën ishin të hershme, qysh 3-4 dekadat e fundit të shek. XIX. Ato u shfaqën më qartë në fillim të shek. XX, kur po dukej çarja e Perandorisë Osmane dhe u thelluan me fillimet e Luftës së Parë Botërore, kur dukej se po krijoheshin mundësi praktike për arritjen e këtyre objektivave.

Sipas trajtesës që parashtrohet në librin e Zyrës së Historisë të Shtabit Madhor të ushtrisë italiane, rezulton se zbarkimi i trupave italiane në Vlorë në fillimet e Luftës së Parë Botërore ka shkaktuar debate ndërmjet ushtarakëve dhe personeliteteve të Ministrisë së Jashtme, nisur nga vlerësime të ndryshme strategjike. Gjenerali Kodovra, Shef i Shtabit Madhor mbështetur kryesisht në vlerësimet strategjike, dërgimin e trupave e quante një ndërmarrje të rrezikshme e me pasoja shkatërrimtare. Kjo për asësye të terrenit të vështirë dhe të përvojës e mjeshtërisë të shqiptarëve në luftën guerile. Populli shqiptar, theksonte Kodovra, është luftëtar dhe mjeshtër në luftën guerile. Vlora ishte patjetër në vëmendjen e të dy palëve, por për gjeneralin Kodovra mjaftonte të mbahej gjiri i Vlorës, detyrë kjo që mund të kryhej me anën e flotës e të aviacionit dhe të lehtësohej edhe nga zotërimi i ishullit të Sazanit. Përkundrazi në qëndrimin e ministrit të Jashtëm Sonino, mbizotëronin kryesisht vlerësimet politike.

Zotërimi i Vlorës dhe i krahinës së saj, veçse si një bazë e rëndësishme strategjike, sipas ministrit të Jashtëm, krijonin terrenin e përshtatshëm për arritjen e protektoriatit të Shqipërisë si një objektiv i rëndësishëm i politikës italiane. Ndërkaq gjeneral Kodovra këmbëngul në bindjen e tij se ekspedita e Shqipërisë përbënte një difekt të qartë në konceptin e drejtimit ushtarak, si dhe fillimin e aventurës shqiptare. Qëllimi politik shpjegon gjenerali, që të vihet në jetë është i varur nga mundësitë ushtarake. Direktivat politike duhet të jenë të tilla që të mund të zbatohen ushtarakisht, ato duhet të jenë në përpjestim të drejtë me mjetet. Rrjedha e ngjarjeve dhe disfata e italianëve në Vlorë ishin një provë e pikëpamjeve të Kodovës.

Sigurisht gjatë Luftës së Parë Botërore dhe me mbarimin e saj, shteti italian bëri përpjekje të shumta në rrugën diplomatike, duke përdorur forma nga më të ndryshmet për të arritur objektivat e tij. Situatë e favorshme dukej se po krijohej me miratimin më 9 dhjetor 1919 nga përfaqësuesit e Anglisë, Francës dhe të SHBA të një memoradiumi, sipas të cilit i njihej qeverisë italiane sovraniteti i plotë mbi Vlorën dhe krahinat e saj, si dhe mandati mbi shtetin shqiptar të cunguar. Por entusiazmi për këtë fitore nuk zgjati shumë. Dy muaj më vonë, presidenti Uillson i nervozuar nga ky amendament, i dërgoi një notë Londrës dhe isiston në të cilën, protestonte ndaj këtij copëtimi të ri të Shqipërisë që bëhej pa dijeninë dhe miratimin e qeverisë amerikane dhe në kundërshtim me protestat energjike të popullit shqiptar. Kjo ndërhyrje e vendosur e presidentit Uillson, ndikoi pozitivisht në zgjidhejn e problemit të kufijve të shtetit shqiptar.

Me dështimin e rrugëve diplomatike, Ministria e Jashtme italiane, duke u mbështetur në vlerat dhe dobinë e Vlorës, mbajti një qëndrim qartësisht të vendosur për pushtimin e saj nëpërmjet luftës së armatosur, pavarësisht nga vështirësitë. Ndërkohë, fillimi i luftës e vuri shtetin italian përballë situatash të paparashikuara. Plani i kryengritjes për fazën e parë të luftës u hartua nga komisioni ushtarak, organ pranë Komitetit të “Mbrojtejs Kombëtare” i përbërë kryesisht nga oficerë shqiptarë që kishin mbaruar Akademitë Ushtarake. Në hartimin e planit, komisioni ushtarak mbante paarsysh se lufta do të zhvillohej nga një ushtri kryengritëse e organizuar me shpejtësi, e armatosur keq, por me moral të lartë dhe e vendosur ta çonte deri në fund misionin e saj, lufta zhvillohej kundër një armiku të fuqishëm, të organizuar e të përgatitur ushtarakisht, të armatosur me teknikën luftarake më moderne të kohës. Komisioni ushtarak mbante parasysh gjithashtu se gjendja morale e ushtrisë italiane ishte e dobët, e se do të luftonte në një vend të huaj, në një territor të ashpër malor e pjesërisht kodrinor. Mbrojtja e armikut, edhe pse ishte e fortifikuar, ajo mbështetej në garnizone që lejonte boshllëqe e ndërhapësira të theksuara midis tyre.

Duke vlerësuar drejt tërësitë e këtyre kushteve, në themel të Luftës së Vlorës ishte lufta e shpejtë, sulmuese, që do të zhvillohej brenda një kohe të shkurtër e me karakter vendimtar. Efektshmëria e këtij plani u vlerësua gjerësisht, madje edhe nga autorë të huja, studiuesi italian Beneditto Caganilia, në vlerësimin e tij për planin shkruan “…ky plan revolucionar (kryengritës) në pamjen e tij paraqet kriterin më të mirë taktik të momentit”.

Natën e 5 qershorit forcat kryengritëse kaluan në sulm të menjëhershëm e të befasishëm kundër garnizoneve italiane të shpërndara në trekëndëshin Llogora-Drashovicë-Tepelenë. Luftimet kundër garnizoneve të armikut u zhvilluan me një teknikë tepër primitive. Forcat kryengritëse shfrytëzuan me mjeshtëri terrenin dhe sulmuan natë, pozicionet e nisjes u zgjodhën në lartësi dominuese, sulmi natën ndikoi në rritjen e befasisë së goditjes edhe në kushte kur forcat italiane ishin vënë në gatishmëri luftarake. Ndryshe nga dinamizmi dhe shpirti i lartë sulmues që karakterizonte veprimet luftarake të forcave kryengritëse, taktika mbrojtëse e italianëve u karakterizua nga pasiviteti i theksuar. Garnizonet italiane që ndodheshin jashtë Vlorës, nuk bënë asnjë përpjekje për të vendosur bashkëveprimin midis tyre. Po kështu, komanda e trupave italiane në Vlorë, u paralizua nga forca goditëse e trupave kryengritëse.

Sulmi i menjëhreshëm dhe i befasishëm i forcave kryengritëse ishte një sukses i vërtetë. Në mëngjezin e 7 qershorit ishin shkatërruar të gjitha garnizonet italiane jashtë Vlorës, me përjashtim të garnizonit të Tepelenës. Pas humbjeve të shumta që pësuan forcat italiane u mbyllën në Vlorë. Humbjet arrinin deri mbi 200 të vrarë, rreth 1.500 robër, si dhe u zunë sasi të mëdha materilali luftarak. Këto suksese e detyruan opinionin botëror ta shikoj me respekt luftën e popullit shqiptar. Nga forcat kryengritëse pati vetëm 20 të vrarë dhe mbi 30 të plagosur.

Mbështetur në rezultatet e arritura, forcat kryengritëse mbyllën perimetrin e rrethimit përqark Vlorës dhe përgatiteshin për të kaluar më 11 qesrhor në mësymje të përgjithshme. Ndërkohë qeveria italiane, duke e vlerësua Vlorës, si një objekt me rëndësi të madhe strategjike, insistoi për mbajtjen me çdo kusht të saj, qoftë edhe vetëm të qytetit me bazën e saj detare, Pashalimanin. Në telegramin që ministri i Jashtëm i Italisë Sfroza i dërgoi më 12 qershor komisionit të lartë italian në Shqipëri E. Kustoldit thuhet “ju e dini mirë pikëpamjen e qeverisë (Italiane) rreth Vlorës, kjo bazë detare përbën interesin tonë themelor në Adritatik, prandaj kësaj duhet t’i nënshtrohet politika shqiptare jona dhe jo anasjelltas”. Mbajtja e Vlorës i jepte mundësi shtetit italian ta përdorte “si një mbështetje ku të ngrinte njerën nga kulmet e portës së Otrantos dhe në të ardhmen të vazhdonte përpjekjet për të arritur protektoriatin e vendit. Pra çlirimi i Vlorës si qëllimi final i kryengritjes së armatosur ishte kusht i domosdoshëm për të siguruar pavarësinë e vendit.

Kujdes të veçantë i kushtoi komanda italiane fuqizimit të mëtejshëm të mbrojtejs së Vlorës. U intesifikuan punimet mbrojtëse rreth qytetit. Po mbylleshin të gjitha drejtimet me pengesa prej telash me gjëmba e mina, ndërtoheshin fortifikata të reja për vendosjen e artilerisë dhe të mitralozave. Në ullishtet e Vlorës u vendosën autoblinda në prita të maskuara. Po kështu, më 11 qershor zbarkuan me shpejtësi nga Italia reparte arditësh, përforcime me municione, armatime, autoblinda etj.

Plani i mësymjes së përgjtihshme të datës 11 qershor parashikonte zhvillimin e saj në mënyrë koncentrike nga tre drejtime me qëllim që të shpërthehej mbrojtja e fortifikuar e armikut, të copëtoheshin forcat e tij, të kapej vargu i kodrave që sundonte Vlorë dhe veriu, lindja e juglindja dhe nga pozita dominuese të vijohej mësymja e vrullshme në drejtim të qytetit. Datë e 11 qershorit forcat kryengritëse kaluan në mësymje të menjëhershme gjatë gjithë perimetrit të rrethimit. Duke patur nismën taktike në duart e tyre e nëpërmjet manovrimesh, përparonin vazhdimisht. Gjatë dy ditë luftimesh të ashpra, të gjitha grupimet mundën të zënë pozicione të përshtatshme, ndërsa një grup luftëtarësh të kryesura nga Selam Musai mbritën rreth 100 m afër shtëpive të para të qytetit. Ndërkohë fillon nga veprimet luftarake edhe qytetarë të Vlorës, të cilët me goditje pas shpine shkaktuan çrregullime e panik në forcat italiane. Sulmi i përgjithshëm i 11 qershorit, megjithëse nuk çoi në çlirimin e Vlorës, përbën në tërësi një fitore të rëndësishme për forcat kryengritëse. Sulmi tregoi se edhe në kushtet e një lufte frontale, forcat kryengritëse i kishin të gjitha mundësitë të shpërthenin mbrojtjen e fortifikuar të armikut. Arritja e objektivit kryesor strategjik u pengua vetëm nga epërsia e theksuar e armikut në forca e sidomos në teknikë luftarake.

Gjatë periudhës 40 ditëshe ndërmjet mësymjes së parë dhe të dytë të përgjithshme 11 qershor-23 korrik, forcat kryengritëse me grupe të vogla, kryesisht gjatë natës kryenin sulme të befasishme mbi përqëndrimet e trupave italiane, duke synuar të ushtronin ndaj tyre presion psikologjik, panik e t’i mbanin në gjendje alarmi të përhershëm. Duket qartë se Lufta e Vlorës kishte marrë tipare të ndërthurjes së veprimeve guerile me luftimin frontal.

Goditja e rëndë që mori ushtria italiane në mësymjen e 11 qershorit dhe zotërimi i nismës operativo-strategjike nga forcat kryengritëse e detyroi komandantin e ushtrisë italiane në Shqipëri, gjeneral Piaçentinin të shkojë në Romë për të përcaktuar me qeverinë e tij masat e mëtejshme që duhej marrë për shtypjen e kryengritjes së armatosur  të popullit shqiptar. Qeveria italiane isistonte të mos bëhej asnjë lëshim në lidhje me Vlorë. Për vënien në jetë të këtij orientimi u mblodh në Romë m 14 qershor 1920 Këshilli italian i Luftës me pjesëmarrjen e Shefave të Shtatmadhorisë të Ushtrisë e të Marinës. Sipas udhëzimeve të marra në Romë, gjeneral Piaçentini përgatiti me nxitim kundërgoditjen me anën e së cilës synonte të çante darën e rrethimit, t’u rrëmbente forcave shqiptare nismën operativo-strategjike dhe të azgjësonte përfundimisht kryengritjen shqiptare.

Për realizimin e këtij objektivi, plani parshikonte zhvillimin e kundërgoditjes në drejtimin e përgjithshëm Vlorë-Kotë-Tepelenë, e pasi të pushtohej Kota, të vijohej mësymja me temp të lartë e në darkë të çbllokohej garnizoni i Tepelenës. Me këtë kundërgoditje, përsëriste qeveria, t’u jepet një ndëshkim shembullor rebelëve. Por ndodhi krejt e kundërta. Kundërgoditja, e cila filloi herët në mëngjezin e 19 qershorit, si gjatë rrugës automobilistike, ashtu edhe gjatë kurrizeve malore, pas disa orësh luftimesh të rrepta, përfundoi me disfatë të plotë për trupat italiane, ndëshkimin e pësuar komanda dhe qeveria italiane. Dy ditë më vonë, më 21 qershor, me dorëzimin e garnizonit të Tepelenës, pushtuesit morën një goditje tjetër të fuqishme. Komanda italiane po bindej se në ndeshjen e armatosur ajo po mundej. Gjeneral Piaçentini, i cili e kishte ndjekur gjithë rrjedhën e veprimeve luftarake, ishte në gjendje të bënte një vlerësim më realist të situatës… përballë gjendjes së vështirë të ushtrisë italiane në Vlorë, ai çmonte si zgjidhje më të drejtë fillimin e bisedimeve me palën shqiptare. “Ne, i shkruante ai Romës, nuk do të mundim të ruajmë e të përmirësojmë pozicionin tonë në bregdetin lindor të Adriatikut, veç atëherë kur të veprojmë me marrëveshje të plotë me popullin shqiptar”.

Në kushtet e vështira që u krijuan, qeveria dhe komanda e lartë italiane u vunë përballë një kontradite tepër të mprehtë, nga njera anë për interesat e politikës italiane, ata insistonin ta mbanin Vlorë, nga ana tjetër, ata e shihnin se ushtarakisht në Vlorë ndodheshin përballë disfatës. Për të dalë nga kjo kontraditë, qeveria italiane u detyrua të gjejë si zgjidhej, rrugën e bisedimeve me qeverinë e Tiranës. Synimet e bisedimeve i shpalli kryeministri italian Xhulioti në parlament më 17 qershor, kur deklaroi se qeveria italiane hiqte dorë nga mandati për Shqipërinë dhe pranonte pavarësinë e plotë të saj, por nga Vlora nuk do të largohej, donte të paktën të mbante disa pozita të rëndësishme strategjike me pretekstin e sigurimit të Italisë në Adriatikun jugor.

Sikurse shihet, edhe pse po shkonte drejt disfatës, qeveria italiane me kokëfortësi kërkonte të mbante Vlorën. Si rrjedhojë, projekti që u paraqit nga pala italiane në bisedimet e zhvilluara në ditët e para të korrikut, u hodh poshtë nga qeveria shqiptare. Pasi dështoi në përpjekjet e saj për të siguruar koncensione në rrugën e bisedimeve, qeveria italaine kaloi përsëri në provokime e kërcënime. Urdhërin e datës të 17 korrikut komanda italiane e pushtimit e mbyllte me fjalët provokuese “jemi dhe do të qëndrojmë në Vlorë”.

Vijoi përsëri lufta e armatosur, e ku çoi në Mësymjen e Dytë të Përgjithshme të 23 korrikut. Idea e veprimeve luftarake ishte pothuajse njësoj me atë të datës 11 qershor. Në mësymjen e 23 korrikut forcat shqiptare kaluan në mësymje të befasishme. Ky sulm për italianët ishte tërësisht i papritur. Pas pak orë luftimesh të ashpra në agimin e 23 korrikut forcat kryengritëse ishin pykëzuar thellë në mbrojtjen e kundërshtarit. Vlora ishte mbyllur në një unazë të zjarrtë. Kur fitorja ishte siguruar plotësisht, forcat kryengritëse me qëllim që të shmangnin shkatërrimin e qytetit nga goditjet e artilerisë së anijeve, morën urdhër të tërhiqeshin në pozicionet e nisjes.

Sukseset e arritura në mësymjen e përgjithshme të datës 23 korrik e detyruan komandën italiane të pranonte disfatën në fushën e luftës dhe kundër vullnetit të saj të heq dorë nga kërkesa për të qëndruar në Vlorë. Komanda italiane duke mos e vlerësuar drejt zhvillimin e luftimeve, synonte ta paraqiste mësymjen e 23 korrikut si një dështim për forcat kryengritëse, duke pretenduar, siç shkruan gjeneral Piaçentini, se “forca e armëve nuk mund të përbënte për qeverinë e Tiranës letrën fituese”. Përballemi këtu me një konkluzion tërësisht të gabuar me një fallsifikim të realitetit. Pala që dështoi në përdorimin e armëve ishte pala italiane, që u detyrua të tërhiqet nga përdorimi i tyre për të arritur objketivin e saj strategjik. Ishte lufta e armatosur e forcave kryengritëse që e detyroi qeverinë italane të hynte në bisedime, të cilat përfundonin me tërheqjen e trupave italiane nga Shqipëria.

Një gjykim realist na jep diplomati italian konti Guetano Munzeni, sekretar i përgjithshëm në ministrinë e Punëve të Jashtme italane, i cili më 26 korrik mbriti në Shqipëri për të përfunduar bisedimet që ishin ndërprerë. Munzeni konstaton gjendjen tepër të rëndë të trupave italiane në Shqipëri. Munzeni telegrafon në Romë se situata jonë është shumë më e disfavorshme se unë mund ta gjykoja nga Italia dhe kërkon për të përfunduar një herë e mirë gjëndja e dhimbshme. Përbën ky vlerësim një fakt tjetër bindës për fitoren që kishin arritur forcat kryengritëse shqiptare në Vlorë, fitore e rrënjosur thellë në ndërgjegjen e kombit shqiptar.

Përfundoi kështu “aventura shqiptare”, të cilën gjeneral Kodovra e kishte paralajmërua qysh në fillimet e saj. Qeveria dhe Ministria e Jashtme Italiane në rrjedhën e luftës u bindën për vlerësimet e drejta të gjeneralit, përjetuan me dhimbje gabimet e tyre. 101 vjet më vonë jemi në një situatë gjeopolitike krejt të ndryshme. Sot ne kemi me Italinë një partneritet strategjik shumë të dobishëm me vlera të veçanta, si për zhvillimet ekonomike të vendit, ashtu edhe për integrimin evropian të Shqipërisë.