12 qershori 1991 sipas Xhelil Gjonit: Requiem për PPSH-në, cilët ishin përgjegjësit për gjendjen ekonomike që solli fundin e socializmit (Pjesa II)

Me interes të veçantë pritej në Kongresin e 10-të të PPSH, analiza e problemeve dhe gabimeve që çuan në fundin e pashmangshëm të atij sistemi që u zbatua për 45 vjet me radhë. Rrënimi ekonomik ishte thelbësori. Por cilët ishin përgjegjësit për atë gjendje të mjeruar ekonomike? Ky ishte problemi më i mprehtë në atë sallë të përndezur nga nostalgjia për të kaluarën. Dritëro Agolli ishte i pari që vuri gishtin në plagë dhe kur ai drejtoi gishtin nga Enver Hoxha, salla u hodh përpjetë nga dhimbja dhe nuk e lejuan shkrimtarin të vazhdonte më tej fjalimin.

Xhelil Gjoni vazhdon të ketë mendimin se në atë Kongres u bë një analizë e thelluar e gabimeve të së kaluarës. Ai ka qenë një nga figurat më të rëndësishme të Partisë së Punës në dekadën e fundit të regjimit komunist. Xhelil Gjoni ishte anëtar i Byrosë Politike dhe Sekretar i Komitetit Qendror të PPSH-së. Madje në vitet 1990 dhe 1991, ai realisht drejtonte partinë, pasi Ramiz Alia, pasardhësi i Enver Hoxhës, de fakto u tërhoq si sekretar i parë i PPSH-së. Në Kongresin e 10-të të PPSH-së ai mbajti barrën kryesore të Kongresit që do bënte kthesën historike.

I takonte pra Xhelil Gjonit të bënte dhe rekuiemin e socializmit në emër të PPSH-së. Në vijim të bisedës përqendrohemi pikërisht në këtë aspekt.

Bisedoi dhe përgatiti botimin Xhevdet Shehu

 (Vijon nga numri i kaluar (Kliko KETU)

Pasi folëm në pjesën e parë të bisedës sonë për atmosferën në të cilën u mbajt Kongresi që shënoi kthesën historike që po ndërmerrej, e pyes Xhelil Gjonin se cila ishte analiza që u bë për gabimet e së kaluarës dhe përgjegjësitë për dështimin e sistemit.

Xhelil Gjoni sqaron: Nuk pajtohem aspak me ata që thonë se në atë kongres nuk pati analizë. Jo. Pati një analizë të thelluar, bindëse dhe konkrete për të kaluarën. Unë flas me fakte sepse unë e mbajta raportin kryesor në Kongres. Ja le të vazhdojmë atje ku e lamë…

1. Alternativa ekonomike e partisë dhe ideali socialist

“Në përcaktimin e alternativës ekonomike thuhet Partia niset nga analiza komplekse e zhvillimeve historike në vendin tonë, e kushteve të brendshme e të jashtme dhe e prirjeve bashkëkohore.

Ne vlerësojmë me realizëm arritjet në ekonomi gjatë dekadave që kanë kaluar. Me punën e popullit, me investime e me dije shkencore ngritëm një ekonomi shumëdegëshe, investuam për aktivizimin e

potencialeve natyrore të vendit, shumëfishuam prodhimin e të mirave materiale, rritëm aftësinë eksportuese të ekonomisë. Shoqëria në tërësi eci drejt industrializimit e progresit teknik, bujqësia e fshatit u transformuan duke e bërë faktorë përparimi e stabiliteti për të gjithë vendin.

Në stadin e sotëm, në kushtet e vështirësive të mëdha që po kalojmë, të zhvillimeve të vrullshme politike në vendin tonë e të ndryshimeve thelbësore të sistemeve ekonomike në Lindje, Partia

reflekton me përgjegjësi ndaj zhvillimeve që kemi bërë, peshon me objektivitet politikat që kemi zbatuar në ekonomi, duke arritur në disa konkluzione me rëndësi vendimtare për të ecur në rrugë të drejtë në të ardhmen. Ajo tashmë themi se është shumë se në të kaluarën janë bërë disa gabime, është nxitur artificialisht procesi i shtetëzimit dhe i shoqërizimit të prodhimit, duke kaluar në ekstremitet për epërsinë e pronës shtetërore. Zhvillimi me përparësi i prodhimit të sendeve të konsumit.

Në përcaktimin e alternativës ekonomike Partia nisi nga analiza komplekse e zhvillimeve historike në vendin tonë, e kushteve konkrete të brendshme e të jashtme dhe e prirjeve bashkëkohore.

Ne vlerësojmë me realizëm arritjet në ekonomi gjatë dekadave që kanë kaluar. Me punën e popullit, me investime e me dije shkencore ngritëm një ekonomi shumëdegëshe, intensifikimin dhe aktivizimin e

potencialeve natyrore të vendit, shumëfishuam prodhimin e të mirave materiale, rritëm aftësinë eksportuese të ekonomisë. Shoqëria në tërësi eci drejt industrializimit e progresit teknik, bujqësia e fshati u transformuan duke u bërë faktorë përparimi e stabiliteti për të gjithë vendin.

Në stadin e sotëm, në kushtet e vështirësive të mëdha që po kalojmë, të zhvillimeve të vrullshme politike në vendin tonë e të ndryshimeve thelbësore të sistemeve ekonomike në Lindje, Partia

reflekton me përgjegjësi ndaj zhvillimeve që kemi bërë, peshon me objektivitet politikat që kemi zbatuar në ekonomi, duke arritur në disa konkluzione me rëndësi vendimtare për të ecur në rrugë të drejtë në të

ardhmen.

Ajo tashmë është e ndërgjegjshme se në të kaluarën janë bërë disa gabime: është nxitur artificialisht procesi i shtetëzimit dhe i shoqërizimit të prodhimit, duke kaluar në ekstremitet për epërsinë e

pronës shtetërore. Zhvillimi me epërsi i prodhimit të mjeteve të prodhimit është absolutizuar në kushtet e një vendi të vogël, duke sforcuar investimet për industritë e rënda në dëm të prodhimit të sendeve të konsumit. Në emër të parimit të mbështetjes në forcat e veta u kalua në cikle të mbyllura prodhimi, me gamë të gjerë produktesh dhe me kosto të lartë. U nënvleftësua progresi teknik e teknologjik dhe u vonuam në tërheqjen e kredive të jashtme nëpërmjet bashkëpunimit ekonomik e financiar me botën. Nga dëshira të mira u nisëm, por shteti mori përsipër para kohe dhe jashtë mundësive

ekonomike veprimtari sociale e kulturore. Barazitizmi në shpërndarje forcoi shfaqjet e parazitizmit në prodhim.

Të gjitha këto e çuan shoqërinë tonë drejt drejt ezaurimit të forcave lëvizëse në prodhim, drejt reduktimit drastik të rezervave materiale e financiare, duke evidentuar me tërë forcën faktorët objektivë

e subjektivë të akumuluar të krizës. Në këto kushte u bë i domosdoshëm reformimi i sistemit ekonomik.

Anëtarët e partisë dhe simpatizantët e saj kanë të drejtë të shqetësohen e të pyesin se a mund të realizohen në praktike, si realitet, në kuadrin e sistemit ekonomik që synojmë të zbatojmë,

idealet socialiste. Bindja është se kjo mund të arrihet. Kjo bindje mbështetet në faktin që pasuritë kombëtare toka, pasuritë nëntokësore etj. janë e do të luftohet me konsekuencë të mbeten në

duart e shtetit. Po kështu, partia jonë mbështet e mbron formën kooperativiste të marrëdhënieve prodhuese në fshat, si një strukturë ekonomike e sociale të efektshme e të përparuar. Ajo do të luftojë që në kuadrin e pluralizmit pronësor të ruhet roli kontrollues e drejtues i shtetit dhe të mbrohen liritë e të drejtat e njeriut si pronar. Duke e shtruar kështu problemin, partia angazhohet të luftojë që edhe në

kushtet e vendosjes së ekonomisë së tregut të ruhen arritjet e mëdha sociale, dukuri tipike të socializmit, si arsimi falas, shërbimi shëndetësor i garantuar, drejtësia sociale në shpërndarje etj. Ekonomia e tregut e prona private sjellin rritjen e prodhimit, mbushjen e tregut, pra edhe

rritjen e mirëqenies materiale, por sjellin dhe pasurim të disave. Prandaj do të luftohet që të mundësohet e të realizohet një sistem fiskal që të mos lejojë diskriminimin social e polarizime ekstreme, por të zhvillohet interesi për punë, t’i kthehet dinamizmi i brendshëm ekonomisë, të mos bihet në barazitizëm vulgar.

 

***

Është e kuptueshme se pluralizmi pronësor nuk mund të realizohet lehtë jo vetëm për kompleksitetin e vështirësinë e madhe praktike që paraqet, por edhe për veprimin e faktorëve që lidhen me sferën e ndërgjegjes shoqërore.

Duke mbështetur mendimin që toka të mbetet pronë shtetërore ne do të synojmë modernizimin e shpejtë të bujqësisë ndërmjet zbatimit të sistemeve të përparuara ekonomiko-prodhuese ndërmjet

rikonceptimit dhe riogranizimit të tyre sipas modeleve të përparuara e për zhvillim kompleks në bazë të mundësive që ofron gjithë hapësira territoriale ku ato shtrijnë aktivitetin. Partia do të mbështesë të gjitha ato masa që synojnë mekanizimin e punës në fshat, rritjen e rendimentit e çlirimin e punonjësve të bujqësisë nga veprimtaritë e rënda fizike, urbanizimin e fshatit dhe lehtësimi i tij nga mbingarkesa e popullsisë.

***

 

Kalimi në ekonominë e tregut nuk mund të ketë thjesht një transformim politik, social dhe kulturor. Do të duhen të ndryshohen mentalitetet dhe psikologjia njerëzore për t’iu përshtatur një klime të

re ekonomike, u njerëzit duhet të bëhen të ndërgjegjshëm që me lojën e tregut mund të fitosh, por dhe mund të humbasësh, që përgjegjësia individuale bëhet parësore dhe se shteti nuk mund të mbajë përsipër si më parë atë barrë e përgjegjësi që ka mbajtur deri më sot për plotësimin e interesave ekonomike e sociale të qytetarëve si konsumatorë. Ajo do të bëjë që shteti është që t’u japë të gjithëve shanse të barabarta për të luftuar në kushtet e pluralizmit pronësor e të rivalitetit ekonomik.

 

Duhet të bëhet e qartë që faza e shndërrimit të ekonomisë së planifikuar në ekonominë e tregut nuk mund të kapërcehet brenda një kohe të shkurtër. Është më e lehtë të realizosh ndryshime politike se sa të besh përmbysje në fushën ekonomike. Nuk mund të kalohet menjëherë nga një sistem ekonomik tek tjetri. Një kalim i tillë mund të çonte në pasoja të padëshiruara ekonomike, sociale dhe politike. Këtë

mësim themelor na jep përvoja e vendeve të Lindjes. Edhe vetë eksperienca e vendeve të Europës Perëndimore flet për nevojën për ta bërë ekonominë e tregut më njerëzore, duke ruajtur interesat sociale të punonjësve nëpërmjet rolit të shtetit si rregullues i tyre.

 

Detyra më e afërt për ne është nxjerrja e ekonomisë nga gjendja e krizës, rivendosja e saj në regjim normal pune e prodhimi, plotësimi i nevojave të tregut me mallrat e domosdoshme, shfrytëzimi i aftësive prodhuese ekzistuese, gjetja e ekuilibrave dhe qëndrueshmërisë ekonomike, mbi të gjitha, ngjallja e optimizmit dhe frymës së besimit në të ardhmen. (raporti 59-68).

 

***

Besoj dhe kaq sa cituam nga raporti kuptohet se janë përpjekje nxitëse për analiza e rrugëzgjidhje në ekonomi dhe jo fraza të përgjithshme.

…Kongresi ynë mbahet në një kohë kur në vendin tonë po ndodhin ndryshime të thella e shumë anshme. Këto ndryshime ne i kemi karakterizuar si faza e demokratizimit e të gjithë jetës politike e

ekonomike të vendit, por ato janë më shumë se kaq. Me hapat që janë hedhur mund të flitet reformim rrënjësor të gjithë shoqërisë sonë. Nuk është fjala për një proces, por për një kapërcim të vërtetë cilësor.

Që para tre-katër vjetësh ne filluam të flasim kundër ambientimit me të vjetrën, kundër centralizimit të tepruar dhe frymës së komandimit, kundër mediokritetit, kundër ndrydhjes së iniciativës. Është më se e

qartë se Partia nuk mund të ecë përpara në atë rrugë që ka ecur deri më sot. Madje është e domosdoshme që ajo të përtërihet në të gjitha drejtimet për t’iu përshtatur kërkesave të kohës. Lidhur me këtë janë bërë e bëhen shumë çështje për diskutim.

Nga të gjitha këto pyetje, themelorja është: cilat do të jenë marrëdhëniet e Partisë sonë me socializmin, si ideal, si doktrinë e si realitet? Çfarë duhet të mbajmë e çfarë duhet të lëmë nga praktika e deritanishme? Në ç’drejtim duhet bërë më me shpejtësi përtëritja e Partisë? Ç’forcë politike do të përfaqësoje ajo, parti e kujt do të jetë?

 

Këtyre pyetjeve duhet t’u japë përgjigje të plote ky kongres, nga i cili Partia duhet të dalë si një force politike e transformuar, e aftë për t’ju bërë ballë situatave të krijuara, kushteve të sotme. Ajo duhet të

dalë si një force politike e rinuar në të gjitha drejtimet, si parti e njerëzve të punës, e hapur për të gjithë ata që kane ideale demokratike e socialiste, e gatshme për të bashkëpunuar me të gjitha forcat përparimtare politike të vendit. Partia jone duhet të dalë si parti në thelbin e vet e orientuar nga interesat kombëtare, si luftëtare e unitetit dhe e përparimit kombëtar, si parti e mbrojtjes së interesave

thelbësore të punonjësve, si parti e zhvillimit dhe progresit të vendit në të gjitha drejtimet.

Ne zgjodhëm një model, por si e zbatuam vetë atë? A ishte ky model alternativa e vetme socialiste?

Një analizë shkencore duhet të veçojë atë që i takon teorisë. Kjo mund të na sigurojë që nuk do përsëriten gabimet e mëparshme.

Gabimeve e të metave duhet t’u kthehemi me çiltërsi e guxim. Nga evidentimi i gabimeve le të rëndohet kush është për t’’u rënduar e të çlirohet masa e gjerë e Partisë. Por ajo nuk mund t’i pranojë ato

kritika të sëmura që bëhen kundër partisë në pushtet e pushtetit popullor, me të cilat mohohet çdo gjë. Ta paraqesësh çështjen sikur te ne ka pasur vetëm gabime, ka pasur ngecje ne vend, në mos edhe kthim prapa, kjo do të thotë të shtrembërosh historinë.

…Pavarësisht nga historitë e sotme, të cilat nuk lidhen vetëm me të kaluarën e nuk janë një fenomen i izoluar shqiptar, por varen nga mjaft faktorë objektivë e subjektivë aktualë, nuk duhet harruar ai realiteti i gjallë kur në ditët e para të çlirimit, analfabetizmi përfshinte gati 90% të popullsisë, kur mungonte industria, ndërsa në bujqësinë e prapambetur parmenda e drunjtë përbënte mjetin kryesor të punës, kur moçalet zinin pjesën më të madhe të Myzeqesë, të Maliqit, të Vurgut, të Zadrimës etj. Nuk është përrallë, por një realitet i vërtetë me dritën e pishës në shumicën e malësive tona.

 

Në shoqërinë e re që u vendos pas luftës u arrit të kapërcehej prapambetja shekullore që trashëguam, të krijoheshin struktura ekonomike të qëndrueshme, të aktivizoheshin në shkallë të gjerë pasuritë minerale dhe te ngriheshin fabrika e uzina, të thaheshin kënetat e të trefishohej sipërfaqja are e tokës bujqësore, të rritej prodhimi bujqësor e blegtoral; të ngrihej për herë të parë në historinë e Shqipërisë një sistem shkollor nga më të hapurit e me masivët në të gjithë vendin; të garantohej shërbimi shëndetësor për të gjithë falas; të realizohej elektrifikimi i vendit; të zhvillohej kultura e shkenca e të krijohej një inteligjencë e aftë për të përballuar detyrat e zhvillimit të vendit në çdo drejtim e sektor, etj, etj.

 

Ndërkaq, deri në vitin 1955, diversantët që hynin nga kufijtë tokësorë, hidheshin nga ajri, qarkullonin anë e kënd vendit dhe digjnin e vrisnin aktivistët e partisë e pushtetit.

 

Lufta e ftohtë për ne shqiptarët nuk ka qenë një shprehje figurative por një realitet me pasoja të dhimbshme. Fakt është se deri në vitin 1955 Shqipëria nuk u pranua as në Kombet e Bashkuara, në një

kohë që asnjë shqiptar nuk lejohej të kalonte nëpër Jugosllavi, ndërsa Greqia deri më 1970 nën pretekstin absurd të gjoja ekzistencës së gjendjes së luftës, nuk pranohej të vendoste marrëdhënie diplomatike me Shqipërinë.

 

Pas viti 1968 me pushtimin e Çekosllovakisë dhe shpalljen nga Brezhnjevi të teorisë famëkeqe të “sovranitetit të kufizuar” çështja e mbrojtjes së lirisë së atdheut u bë më e mprehtë. Në kushtet e luftës së ftohtë e të një Evrope të ndarë në blloqe antagoniste, u ruajtën e u konsoliduan liria dhe pavarësia, identiteti dhe sovraniteti kombëtar.

 

Të gjitha këto nuk i përmendim për propagandë as për justifikim, i themi për të qenë realistë, për të vënë ne dukje atë punë vetëmohuese që ka bëre populli ynë, ato sakrifica të mëdha të tij që ndokush

përpiqet t’i mohojë. I themi për të mbrojtur partinë e vijën e saj për atë punë që ka bërë në të mirë të popullit e të përparimit të vendit. I themi, sepse kështu mund të jemi më të saktë me zbulimin e gabimeve dhe të dobësive të kaluara dhe më të lirshëm e me kritikë ndaj rrugës që kemi përshkruar.

 

***

 

Në ç’drejtime janë shfaqur kufizimet e modelit të adoptuar dhe nëse pasqyrohen gabimet tona të së kaluarës, nga të cilat duhet të distancohemi?

 

1.Modeli që zgjodhëm i hapi rrugë një politike burokrate të centralizuar, administrative e komanduese, në të gjitha fushat e jetës. Aq më tepër ajo nuk e ndau partinë nga shteti. Këto binin në kundërshtim me ligjet objektive të zhvillimit shoqëror, sidomos atij ekonomik dhe me prirjen demokratike që përmban vetë ideali socialist.

 

… Ndërhyrja ideologjike në ekonomi ka qenë e pranishme për të rritur shkallën e shoqërizimit të pronës së grupit. U krijuan ndërmarrje dhe kooperativa gjigande, që nuk ju përshtatën kushteve të vendit tonë.

Një gabim me efekte shkatërruese ka qenë tufëzimi i bagëtive dhe ngushtimi në një minimum ekstrem i oborrit kooperativist. Këto quheshin iniciativa, por në fakt ishin veprime ekonomike me receta

ideologjike dhe në kundërshtim me interesat e masave.

Metodat administrative-komanduese sollën rritjen e rolit të aparateve mbi organet e zgjedhura, shkëputjen e aparatit shtetëror nga masat, rritjen e pushtetit të nëpunësit e të kuadrit drejtues. Puna me urdhra e porosi me drejtim vertikal, i hapi shteg mundësisë së shkeljes së ligjeve, të zhvillimit të karrierizmit e të frymës bajraktariste, të ndjenjës së mendjemadhësisë dhe nënvlerësimit të masave.

***

 

…Pasoja të ndjeshme negative ka sjellë zhvillimi i sforcuar e sektar i luftës së klasave. Kjo më detyron të kërkojmë falje dhe një rishikim themelor jo vetëm të konceptit teorik te saj, por sidomos të vetë politikës si është zbatuar. Këtë duhet ta bëjmë në emër të korrigjimit të gabimeve që janë bërë, në emër të zhvillimit perspektiv të vendit.

 

Shprehja më e hidhur e luftës klasore është shpërndarja e përgjegjësisë për gabimin e kryer nga individi tek një rreth i gjerë njerëzish të tjerë në lidhje familjare me të. Në këtë mënyrë njerëzit por dhe shoqëria u nda. Mendohej e synohej që me zhvillimin e luftës së klasave të forcohej imuniteti i popullit, por në fakt rezultoi një akumulim, prezantim e zemërim i heshtur i shtresave të ndryshme të popullit ndaj Partisë të pushtetit popullor, të cilat kohët e fundit morën trajta të kundërshtimit e të qëndrimit të hapur.

 

Në emër të luftës së klasave në mjaft raste si në bazë ashtu edhe në forumet e partisë, çdo ide e kundërt politizohej. Flitej për unitet, por kërkohej unanimitet. Kundërshtimet trajtoheshin si armiqësi. Kështu ndodhi që divergjencat ideologjike me njerëz apo me grupe njerëzish brenda Partisë apo jashtë saj të shoqërohen me masa të rrepta ndëshkimore e represive edhe në planin juridik e shtetëror.

 

***

 

 

Sot na duhet të krijojmë një parti me fizionomi të re. Ajo do të jetë e rinovuar në përmbajtjen e veprimtarisë së saj, gjë që shprehet më së pari në Programin e Statusit të vet. Kjo Parti do të jetë gjithashtu e rinovuar në metodën e punës, e cila doemos duhet t’u përgjigjet kërkesave të reja e kushteve krejt të ndryshme me ato të derisotme. Do të jetë e rinovuar në kompleksin e marrëdhënieve të saj me forcat e tjera politiko-shoqërore. Por për këto duhen parë edhe faktorë të tjerë

negativë të së shkuarës.

 

***

 

Kur fola më sipër për përgatitjen e raportit të përbashkët, e pata të vështirë, nga mangësitë dhe tendenca e Ramiz Alisë për t’iu shmangur përgjegjësive të veta, siç bënte dhe në librin e fundit. Por

vetëm për diçka nuk i dhashë mundësinë të shmangej dhe ky ishte qëndrimi ndaj ndaj figurës se Enver Hoxhës. Prandaj ia kërkova me shkrim ta paraqiste. Analiza që i bëri kësaj figure e shkruajtur nga ai

dhe e dërguar me Shaban Sinanin (këshilltar i tij) pasqyrohet mot a mot në raport në f. 32-38- ku thuhet:

 

“Rivlerësimi kritik i së kaluarës nuk mund të jetë i plotë pa përcaktuar drejt vendin dhe rolin e Enver Hoxhës, si në meritat, ashtu dhe në anët negative të tij”.

Me emrin e Enver Hoxhës është e lidhur ngushtë jo vetëm historia e Partisë sonë por edhe ajo e themelimit dhe afirmimit të shtetit te ri shqiptar. Ai ishte udhëheqësi i Luftës fitimtare Antifashiste

dhe i transformimeve të mëdha të periudhës së pasçlirimit. Personaliteti i tij e ka determinuar jetën politike shqiptare për afro një gjysmë shekulli. Ai e bashkoi popullin në unitet dhe e mbrojti

Shqipërinë nga rreziqet e jashtme.

Këto e merita të tjera janë të pamohueshme, por sot shtrohet çështja: në tërë atë bagazh dobësish e gabimesh të Partisë së Punës, për të cilat po flasim, a ka dhe ç’pjesë ka, direkt apo indirekt, themeluesi dhe udhëheqësi i saj, Enver Hoxha? Për këtë praktikisht diskutohet në Parti e jashtë saj.

 

(Vijon)