Kongresi Arsimor i Lushnjes i dha fizionominë kombëtare shkollimit shqip

Nga DHIMITËR SHTËMBARI

U vendos të shkruhej me dialektin e Elbasanit, por pa injoruar prurjet gjuhësore toske dhe gege

Ndërkohë që në jug të Shqipërisë zhvillohej Lufta e Vlorës e në veri të saj vazhdonin veprimtari antikombëtare nga fqinjtë barbarë, Qeveria e Sulejman Delvinës e dalë prej Kongresit të Lushnjes në janarin e 1920 – s, vijonte veprimtarinë e pandërprerë për administrimin kombëtar të vendit.

Në këtë kuadër, si prioritet të punës së saj ajo kishte zgjerimin e Arsimit në mbarë vendin.

Që më 26 korrik, pra, thuajse një muaj para se të mbahej Kongresi Arsimor, ministri i Arsimit, Sotir Peci, i drejtohej Këshillit të Ministrave për formimin e një Komisioni Teknik, në përbërje të të cilit do të ishin 10 – 12 mësues të zgjedhur ndër më të aftët në shkallë vendi. Dhe si vend për mbajtjen e një kongresi për Arsimin ai pat sugjeruar Lushnjen, si qytet me përvojë për mbajtje kuvendesh të mëdha, natyrisht edhe si një qytet, ku mund të punohej qetësisht.

Në të vërtetë, nga Elbasani ishte nisur kërkesa që Kongresi të mbahej në Elbasan, me që aty kishte një grup intelektualësh të njohur, shumica mësues në shkollën Normale. Ministria e Arsimit i ktheu përgjigje Aqif Pashë Elbasanit, duke i bërë të ditur, se Kongresi që do të mbahej në Lushnjë ishte vetëm teknik e se delegatët ishin lajmëruar. Ndërkaq, thuhej në përgjigjen drejtuar Aqif Pashë Elbasanit, Lushnja ka zënë shtëpi dhe koha e shkurtër nuk krijon mundësi që të ndryshohen gjithë urdhrat e dhënë. Madje, në përgjigje shkohej më tej, duke thënë që zoti Xhuvani mund të mos vijë e në vend të tij të vijë Ahmet Gashi. Pikërisht kjo qe arsyeja që Aleksandër Xhuvani nuk mori pjesë ditën e hapjes së Kongresit në Lushnjë, por shkoi një ditë më pas.

Me t’u miratuar vendi i mbajtjes së Kongresit, ministria e Arsimit ngarkoi nënprefektin e qytetit, Hiqmet Delvina dhe kryetarin e Bashkisë, Besim Nuri, që të merrnin të gjitha masat për mbarëvajtjen e punimeve të atij kuvendi të rëndësishëm, që do t’i fillonte punimet më 15 gusht 1920. Këta të fundit, nga ana e tyre, thirrën të gjithë kryepleqtë e fshatrave, që edhe këta të mund të kontribuonin në dobi të kësaj ngjarjeje me rëndësi kombëtare.

Të varfër, por që shikonin drejt dritës së diturisë

E vërteta ishte, se Lushnja, si të gjitha bashkitë e tjera të vendit, kishte fare pak shkolla. Në shkallë bashkie ishin vetëm 13 të tilla, si dhe një shkollë plotore në qytet. Gjithsej bashkia kishte vetëm 37 mësues, por, kjo duhet theksuar, thuajse të gjithë ishin edhe figura të shquara. Në fshat, por edhe në qytet mësuesi ishte figurë shumë e nderuar. Në të gjithë rastet mësuesi vendosej në qoshe të odave.

Ndërkohë që ishte hedhur ideja për mbajtjen e Kongresit Arsimor në Lushnje, në këtë qytet dhe në fshatrat e kësaj bashkie i kontribuonin Arsimit figura të shquara, si Naum Prifti, Izet e Esat Libohova, Teodor e Aleko Rista, Rrapi Mërtiri, Petro Muzaka, Jovan Ndreka, Ikonom Dhima, Sokrat Koka, Anastas Ikonomi, Roza Kakarriqi, Murat Delvina, Zydi Vrioni, Qazim Përmeti, Spiro Saqellari, Llukë Karafili, Kostandin Ziu, Jorgaq e Marigo Semini, Thanas Ndoni, Jorgji Toli, Abedin Nuredini, Beshir Islami, Abdyl Musai, Ahmet Shehu, Murat Kadriu, Xhemal Bushi, Tod Kadillari, Rexhep Peza, Llambër Deda e mjaft të tjerë.

Kongresi i Arsimor do të mbahej në një truall me ekonomi shumë të dobët, por me njerëz që shikonin vetëm drejt dritës së diturisë.

Mbledhur së bashku figurat më të shquara të arsimit

Delegatët që erdhën në Lushnjë ishin nga Shkodra, Tirana, Elbasani, Berati, Gjirokastra, Korça e Pogradeci. Ishte planifikuar të vinin shumë e shumë të tjerë, këta nga të gjitha bashkitë e vendit, por mundësitë e lëvizjes në ato kushte që ishte vendi nuk lejoi të vinin të gjithë. Sidoqoftë, mbas ditëve të para, erdhën edhe mjaft delegatë të tjerë.

Kongresi i filloi punimet më 15 gusht1920, në orën 9. Të ftuar ishin edhe disa mësues lushnjarë, midis të cilëve: Ikonom Kozma Dhima, Anastas Laska, Naun Prifti (Doko), Theodhor e Aleks Rista, Teofik Zoto e ndonjë tjetër.
Për t’u vënë në dukje është fakti, se Aleksandër Xhuvani nuk mori pjesë ditën e hapjes së Kongresit. Erdhi një ditë më vonë! Dhe menjëherë u zgjodh kryetar i këtij Kongresi, sipas dëshirës edhe të vet ministrit të Arsimit, Sotir Peci. (Në fakt, Xhuvani kishte dashur që ky kuvend i madh Arsimor të mund të organizohej në Elbasan)
Edhe pse dëshira e ministrisë së Arsimit qe për një kuvend të gjerë mësuesish, numri i kongresistëve qe i kufizuar. Dhe kishte shkaqe. Sapo qe shtypur rebelimi sadist në Shqipërinë e mesme, ndërkohë që zhvillohej Lufta e Vlorës dhe vazhdonte lufta në Malësinë e Shkodrës.

Gjithsesi, në këtë Kongres u ftuan të merrnin pjesë mësuesit më me përvojë të vendit, midis të cilëve ishin: Aleksandër Xhuvani, Ilia Dilo Sheperi, Thoma Papapano, Ahmet Gashi, Aleko Kondi, Dhimitër Borja Belkameni, Gasper Mikeli, I. Anamali e të tjerë.

Dhe morën vendime historike: shkrihej rrjeti arsimor, ndërkohë që arsimi fillor bëhej i detyrueshëm.

Vendime të marra me konsensus atdhetarësh

Në hapje të Kongresit, fjalën përshëndetëse e mbajti nënprefekti, Hiqmet Delvina, i cili pat falënderuar Qeverinë dhe ministrinë e Arsimit, që vend për mbajtjen e atij kuvendi kishin zgjedhur pikërisht Lushnjen. Në vijim të fjalës së vet, ai i pati uruar punime të mbara kuvendit që mbahej, duke shpresuar e besuar se tashmë edhe Shqipëria do të mund të krijonte rrugën e saj të gjerë për zhvillimin e Arsimit.

Në vijim përshëndeti kryetari i Bashkisë, Besim Nuri, ai që pat krijuar të gjitha kushtet në qytet për Kongresin Kombëtar të Lushnjes, mbajtur vetëm tetë muaj më parë, në janarin e po atij viti. Shkurt, por me fjalë të zgjedhura, ai foli mbi rëndësinë e këtij Kongresi, i cili, siç u shpreh ai, me shpresë në perëndinë do të jap më të mirat fruta, për lulëzimin e kombit tonë.

Pas gjithë këtyre përshëndetjeje, një grup nxënësish të shkollave të qytetit, djem e vajza, dhanë një koncert për t’u uruar delegatëve mirëseardhjen. Me këtë rast u këndua dhe Himni i Kongresit të Lushnjes.

Delegatët e ardhur nga disa treva të Shqipërisë, me formim të ndryshëm për shkak të shkollave që kishin mbaruar, sillnin në këtë Kongres zërin e tyre individual, duke mos u tunduar nga ndonjë frymë politike. Dhe pikërisht kjo qe edhe madhështia e konsensusit të këtij kongresi: të gjithë diskutuan dhe vendosën si atdhetarë.

Me konsensus u miratuan 219 terma për gjuhën, aritmetikën e gjeometrinë. Me po këtë frymë u shkruan modelet e orareve, e dëshmive shkollore, e amzave, e regjistrave të përditshëm e të përjavshëm. U vendos që prej klasës së tretë III e përpjetë të mësohej edhe një gjuhë e dytë, që do të caktohej nga ana e Ministrisë së Arsimit.

Disa nga vendimet historike të Kongresit Arsimor:

Pas diskutimeve të shumta të delegatëve, në Kongres u vendos hartimi i programit sintetik për shkollat fillore qytetëse.

Në mungesë të një programi analitik, u vendos që veprimtaria shkollore të ishte e ndarë javë për javë në shkollat fillore 4 e 5 klasëshe të qytetit dhe për shkollat fillore 3 klasëshe të fshatit.
Edhe pse Qeveria ishte e dobët për fonde, u vendos botimi i teksteve shkollore, i librave të këndimit, i gramatikave, i numëratorëve etj.

Në vazhdë të një vendimi të mëparshme, marrë që në vitin 1916, u vendos që të përdorej një gjuhë e përbashkët, pas së cilës do të shkruheshin të gjitha librat shkollorë.

Ndërkohë, me sugjerim të disa delegatëve, u vendos për një të përkohshme pedagogjike, që do të merrej me botimin
dhe propagandimin e arritjeve pedagogjike.

Kongresi diskutoi e vendosi deri edhe për çështje të rregullave të brendshme shkollore, duke filluar nga përdorimi i regjistrave, i amzave, i orareve, i dëshmive shkollore dhe i të tjera dokumenteve zyrtarë, që duhej të mbante drejtoria e secilës shkollë.

Në kuadër të masave që merreshin për unifikimin e shkollës, u mor vendim që si gjuhë letrare, sipas së cilës do të shkruheshin librat shkollorë, u mor për themel dialekti I Elbasanit. Por delegatët, të lirë në mendimet e tyre, këtij vendim i shtuan, si të thuash, edhe disa nënvendime: Në gjuhën e shkruar të mbaheshin parasysh format etimologjike të fjalëve të njohura më mirë në dialektin Tosk e disa në dialektin Geg.

Interesant qe pika e nëntë: U vendos që libri i parë i këndimit të jetë i shkruar thjesht gegërisht, ose thjesht toskërisht; libri i dytë të jetë i përzier me copa leximi me dialekt gegërisht – toskërisht. Tërë librat e këndimit për klasat e tjera të hartoheshin vetëm në gjuhë letrare, duke marrë për themel dialektin e Elbasanit.
Ditët e fundit Kongresi Arsimor i zhvilloi në Elbasan, sepse kishte dalë nevoja për konsultime më të shpeshta e më të gjëra, ku mundësitë në atë qytet ishin më të shumta, siç pat sugjeruar Aleksandër Xhuvani që para nisjes së punimeve të këtij Kongresi.

Gjithçka që u vendos në Kongresin Arsimor të Lushnjes synoi në njësimin e organizimit të shkollës, në njësimin e gjuhës në tekstet shkollore, në mjaft çështje didaktike e praktike të punës në shkollë.

Jehona e Kongresit Arsimor në shtypin e kohës

Jehona e Kongresit Arsimor u ndje anembanë Shqipërisë. U ndje, sepse lidhej me një dëshirë të kahershme të të gjithë shqiptarëve. Sidomos mësuesit e dalë nga bankat e shkollës Normale të Elbasanit u bën propagandistë të flaktë të vendimeve të këtij Kongresi.

Shtypi shqiptar brenda vendit, por edhe ai i diasporës i kushtoi shkrime të shumta kësaj ngjarjeje me rëndësi historike. Parashqevi Qiriazi që botonte në shqip, frëngjisht e anglisht revistën politike “Ylli i mëngjesit”, trajtoi mjaft probleme të Arsimit kombëtar. Në po këtë vit (1920) dolën edhe organe të tjera që trajtonin probleme të ndryshme pedagogjike. Të tilla ishin gazeta “Studenti” me qendër në Amerikë, gazeta “Djalëria”, ku shkruanin studentët shqiptarë në Vjenë etj.

Arsimtare”, “Afrimi” etj. Probleme të karakterit pedagogjik trajtonin edhe gazeta e revista të tjera të kohës, si “Zani i ri”, “Shkolla e re”, “Kumtari arsimuer”, “Përlindja” etj.
Kongresi Arsimor i Lushnjës përcaktoi fizionominë e Arsimit në shtetin e pavarur shqiptar.

Godina ku u mbajt Kongresi Arsimor i Lushnjes

Disa nga delegatët. Lart: Th. Papapano, M. Ballkameni, P. Pogoni, J. Fekeci. K.Margjini dhe A. Gashi. Posht: I. D. Sheperi, Dh. Mborja, A. Xhuvani, A. Kondili, N. Panuca dhe G. Mikeli.

Mësues lushnjarë, pjesëmarrës në Kongresin Arsimor të Lushnjes: Izet Libohova – drejtor, Murat Delvina, Roza Kakarriqi, Anastas Ikonomi, Jovan Ndreka, Llambër Deda, Lili Bandili, Petro Muzaka, Met Shehu, Aleks Rista, Thanas Ndoni, Esat Libohova dhe Mustafa Deda.

Pjesëmarrës nga shumica e trevave shqiptare në Kongresin Arsimor të Lushnjes