Kush e solli Bushin në Shqipëri? Historia e vizitës së presidentit amerikan treguar nga ish-ambasadori Tarifa. Çfarë ndodhi para dhe pas saj

Fatos Tarifa

Tri ngjarjet më të shënuara në marrëdhëniet mes Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara gjatë këtyre tri dekadave të fundit kanë qenë, në rend kronologjik, vizita e Sekretarit të Shtetit James Baker në Tiranë më 22 qershor 1991, vizita e Sekretarit të Shtetit Colin Powell më 2 maj 2003, dhe vizita e Presidentit George W. Bush më 10 qershor 2007.

Vizita e Sekretarit Baker rihapi një portë hermetikisht të mbyllur për 45 vite me radhë në marrëdhëniet mes vendit tonë dhe Amerikës, në një kohë vendimtare në historinë moderne të Shqipërisë dhe për të ardhmen e saj. Ajo vizitë dhe mesazhet që u përcolli Sekretari Baker shqiptarëve në ato fillime të vështira të tranzicionit demokratik ngjallën shpresa të mëdha te një popull, i cili sapo kishte hequr qafe zgjedhën e një diktature komuniste dhe, pa asnjë përvojë demokratike në historinë e vet kombëtare, nuk dinte se çdo të bënte me të ardhmen e vet.

Për vizitën e Sekretarit Powell kam shkruar edhe më parë, por lexuesi do të ketë rast të lexojë më gjerësisht për të në librin tim me kujtime Afrimi i madh, i cili pritet të dalë së shpejti.

Viti 2007 solli për herë të parë në Shqipëri një President të Shteteve të Bashkuara, i cili i siguroi shqiptarët se aspirata e tyre për anëtarësimin e Shqipërisë në NATO ishte në prag të përmbushjes së saj dhe se mbështetja e Uashingtonit për pavarësinë e Kosovës ishte e palëkundur, pavarësisht kundërshtimit të fortë nga Rusia. Ishte, në fakt, i njëjti president amerikan, i cili, gjashtë vite më parë, në maj të vitit 2001, kur kishte vetëm tre muaj në krye të Shtëpisë së Bardhë dhe kur tragjedia e 11 shtatorit nuk kishte ndodhur ende, ishte takuar ne zyrën e Këshilltares së tij për Sigurinë Kombëtare, Condoleezza Rice, me një kryeministrër shqiptar (Ilir Metën), ndoshta pa e ditur se ai vinte nga Shqipëria. Sidoqoftë, kur qeveria shqiptare, e kryesuar nga Fatos Nano, i dha Koalicionit të Vullnetit në Irak një mbështetje thuajse të pakushtëzuar, Shqipëria u ngjit “në krye të radhës”, siç më pat thënë në atë kohë Zëvendësekretari i Shtetit Richard Armitage.

Qysh nga ajo kohë, Presidenti George W. Bush dhe ndihmësit e tij e dinin se në Europë është një vend dhe një popull që e duan Amerikën më shumë sesa të tjerët. Kjo ishte, një ndër arsyet që e solli Presidentin Bush në Shqipëri, në një kohë kur sondazhet në Shtetet e Bashkuara dhe kudo në botë dëshmonin një rënie të ndjeshme të popullaritetit të tij.

***

E shoh me vend të çel këtu një parantezë të gjatë, për të venë në një kontekst historik e politik rëndësinë e udhëtimeve të presidentëve amerikanë në shtete të tjerë dhe për të shpjeguar, mbështetur në njohuritë e mia, motivet e vërteta të vizitës së Presidentit Bush në Tiranë.

Ata politikanë në Tiranë që e pritën Presidentin Bush, fotografitë e të cilëve brezat e rinj të shqiptarëve do t’i shohin në librat e historisë së bashku me të, ishin Presidenti Alfred Moisiu dhe Kryeministri Sali Berisha. Por, Presidenti Bush nuk erdhi në Tiranë as për Moisiun, i cili, për hir të së vërtetës, kurrë nuk është shprehur se kjo ka qenë merita e tij, as për meritë të Sali Berishës, siç janë përpjekur të thonë shumë nga mbështetësit e Berishës. Këta dy individë qëlluan të ishin në krye të institucioneve kryesorë të shtetit shqiptar në atë periudhë por, për Shtetet e Bashkuara dhe për presidentin e atij vendi, këta individë ishin thjesht institucionet që ata përfaqësonin, jo Alfredi apo Saliu, edhe pse Presidenti Moisiu e kishte dëshmuar vazhdimisht, me fjalë dhe me vepra, mbështetjen e tij të pakufizuar për Shtetet e Bashkuara. Në vitin 2007, Presidenti Bush do të kishte ardhur në Tiranë cilido që të kishte qenë kreu i shtetit shqiptar, ose kreu i qeverisë së këtij vendi.

 

***

Qysh nga fillimi i shekullit të 20-të por, veçanërisht pas Luftës së Dytë Botërore, vizitat e presidentëve amerikanë në vende të tjerë janë bërë një aspekt i rëndësishëm i politikës së jashtme amerikane dhe i marrëdhënieve të Shteteve të Bashkuara me shoqërinë ndërkombëtare.

Por nuk ka qenë gjithnjë kështu. Nga themelimi i Republikës Amerikane dhe zgjedhja e Presidentit të parë të saj, George Washington, më 1789, deri në fillim të shekullit të 20-të, pra për afro 120 vite me radhë, asnjë president i Shteteve të Bashkuara nuk kishte udhëtuar jashtë vendit të vet. Për shkak të politikës izolacioniste që ka ndjekur çdo administratë amerikane nga krijimi i atij vendi dhe gjatë tërë shekullit të 19-të, udhëtimi i një presidenti amerikan në detyrë jashtë territorit të Shteteve të Bashkuara konsiderohej një tabu.

Ndërsa udhëtimet e presidentëve amerikanë në shtete dhe rajone të ndryshëm të vendit të tyre vlerësoheshin si një mundësi që ata të takoheshin e të bisedonin me njerëzit e thjeshtë të popullit, me zgjedhësit e tyre dhe të dëgjonin shqetësimet e tyre, udhëtimet jashtë vendit ishin diçka krejt tjetër. Publiku i gjerë amerikan nuk dëshironte që presidenti i tyre të vizitonte pallate madhështorë dhe të takohej me mbretër ose mbretëresha. Një president amerikan mund të udhëtonte jashtë vendit vetëm pasi ai ta kishte lënë detyrën e presidentit.

Kjo tabu u thye në fillim të shekullit të 20-të, kur Shtetet e Bashkuara dukej se ishin gati të merrnin përsipër një rol aktiv shumë të rëndësishëm në politikën ndërkombëtare. I pari president amerikan në detyrë që ndërmori një udhëtim jashtë vendit ishte Theodore Roosevelt. Udhëtimi i tij në Panama, në vitin 1906, për të inspektuar ecurinë e punimeve për ndërtimin e Kanalit të Panamasë, shënoi fillimin e një epokë të re në mënyrën se si presidentët amerikanë zhvillojnë marrëdhënie diplomatike me shtete të tjerë në dobi të interesave ekonomike e politike amerikane.

Tre presidentët amerikanë që erdhën në krye të Shtëpisë së Bardhë pas tij—Taft, Wilson dhe Harding—bënë secili të paktën një udhëtim jashtë territorit të Shteteve të Bashkuara, duke e bërë më të pranueshme për publikun amerikan praktikën e udhëtimeve të një presidenti jashtë vendit. William Howard Taft shkëmbeu vizita me Presidentin e Meksikës në të dyja anët e kufirit amerikano-meksikan. Wilson ishte i pari president amerikan në detyrë që udhëtoi në Europë, në dhjetorin e vitit 2018, për të marë pjesë në Konferencën e Paqes në Paris. Ai qëndroi në Europë për afro shtatë muaj dhe, përveç Francës, vizitoi edhe Anglinë, Belgjikën, Italinë dhe Vatikanin. Gjatë asaj periudhe, Wilson u kthye në Uashington vetëm një herë, në fillim të shkutit 1919.

Presidenti Harding, që zëvendësoi Wilson-in në detyrë, bëri vetëm një vizitë jashtë Shteteve të Basgkuara, në Vankuver të Kanadasë, gjashtë ditë para se të vdiste. Pas tij, Presidenti Calvin Coolidge udhëtoi vetëm një herë në Havanë, në vitin 1928, ndërsa Herbert Hoover ishte vetmi president amerikan (1929-1933) në shekullin e 20-të, i cili nuk udhëtoi asnjëherë jashtë Shteteve të Bashkuara sa kohë që ai ishte në atë detyrë.

 

***

Zhvillimi i teknologjisë së transportit ajror solli ndryshime të mëdha dhe luajti një rol të rëndësishëm edhe në mënyrën dhe shpeshtësinë me të cilën presidentët amerikanë do të udhëtonin jashtë vendit të tyre. Në dekadat e para të shekullit të 20-të, udhëtimet nga Amerika në Europë bëheshin me anije me avull. Kur në vitet 1918-1919 Presidenti Wilson udhëtoi për në Europë me anijen “George Washington”, ai udhëtim zgjati nëntë ditë. Dyzet vite më vonë, Presidenti Dwight Eisenhower e bëri atë udhëtim me avion për nëntë orë.

Zhvillimi i aviacionit civil u mundësoi presidentëve amerikanë të udhëtonin në vende të ndryshëm të globit, madje edhe në ata më të largëtit. I pari president amerikan në detyrë që ka vizituar një vend të huaj me avion, madje duke kaluar Atlantikun, ishte Franklin D. Roosevelt. Në janar të viti 1943, ai udhëtoi me një Dixie Clipper Boing 314 për në Casablanca, një fluturim rreth 8,900 km i gjatë, me tre ndalesa. Qëllimi i atij udhëtimi ishte që të takohej e të diskutonte me Kryeministrin britanik Winston Churchill, në fshehtësi të plotë edhe nga gjenerali Charles de Gaulle, që ishte i pranishëm në Casablanca (Stalini nuk mori pjesë për shkak të Betejës së Stalingradit, e cila, në atë kohë, ishte në kulmin e saj), mbi strategjinë ushtarake për fazën e re të Luftës së Dytë Botërore.

Përveç faktorit kohë, udhëtimi me avion nga njëri breg i Atlantikut në tjetrin gjatë Luftës së Dytë Botërore u bë i preferuar për personalitet e lartë politikë amerikanë edhe për shkak të rrezikut që paraqesnin nëndetëset gjermane në të ashtuquajturën Betejë e Atlantikut. Në vitet 1943-1945, Presidenti Roosevelt bëri një varg udhëtimesh të tjerë me avion në distanca të largëta—në Kairo, në Teheran, në Tunis, në Malta, në Sicili, në Dakar, në Jalta, në Aleksandri dhe në Algjer.

Shpeshtësia dhe distancat e udhëtimeve të presidentëve amerikanë jashtë vendit të tyre u rritën së tepërmi pas vitit 1989, kur president i Shteteve të Bashkuara u bë George H. W. Bush. Shembja e komunizmit në vendet e Europës Qendrore e Lindore në gjysmën e dytë të atij viti dhe shpërbërja e Bashkimit Sovjetik fill pas kësaj shënoi mbarimin e Luftës së Ftohtë dhe, bashkë me të, edhe krijimin e një Rendi të Ri Botëror, siç e pagëzoi atë vetë Presidenti George H. W. Bush në atë kohë. Kjo do të thoshte se roli dhe përgjegjësitë e Shteteve të Bashkuara, si e vetmja superfuqi e globit, pas kësaj do të ishin edhe më të mëdha dhe, po kështu, edhe roli i presidentit amerikan në politikën botërore. Nuk është krejt e rastësishme ndoshta që, në vitin 1990, versioni luftarak i avionit Boeing 747 u modifikua si VC-25 për të shërbyer si avioni presidencial i Shteteve të Bashkuara, i njohur si “Air Force One”, pjesë e Forcave Ajrore të Shteteve të Bashkuara. “Air Force One” është sot një ndër simbolet më të rëndësishëm të presidencës amerikane dhe të fuqisë së Presidentit të Shteteve të Bashkuara në botë.

 

***

Rëndësia që kanë marë vizitat e presidentëve amerikanë në shtete të tjerë dhe pjesëmarrja e tyre në samite ndërkombëtarë, si një strategji e politikës së jashtme të Shteteve të Bashkuara dhe si shprehje e rolit aktiv, madje vendimtar, që ky vend luan në skenën globale qysh nga Lufta e Dytë Botërore e këtej, shihet qartë edhe në intensifikimin e numrit të udhëtimeve të tyre jashtë jashtë vendit.

Gjatë 12 viteve të presidendës së tij, Franklin Roosevelt ndërmori 20 udhëtime jashtë Amerikës. Harry Truman ndërmori vetëm 5 udhëtime të tillë si president. Dwight Eisenhower 16, ndërsa John F. Kennedy, i cili u vra pa mbaruar një mandat si president, nuk mundi të udhëtonte dot jashtë Amerikës më shumë se 8 herë. Lyndon Johnson udhëtoi 11 herë, ndërsa Richard Nixon bëri 15 udhëtime jashtë vendit. Gerald Ford udhëtoi vetëm 7 herë, por ai qëndroi në postin e presidentit më pak se dy vite e gjysmë. Pas tij, Jimmy Carter, i cili qëndroi në krye të Shtëpisë së Bardhë vetëm një mandat, bëri 12 udhëtime dhe vizitoi 25 shtete, ndërsa Ronald Reagan, në dy mandatet e tij si president, ndërmori 25 udhëtime dhe vizitoi 26 vende.

Udhëtimet e presidentëve amerikanë jashtë vendit dhe numri i shteteve që ata kanë vizituar u rritën ndieshëm, siç vura në dukje më sipër, kur në krye të Shtëpisë së Bardhë erdhi George H. W. Bush. Edhe pse ai qëndroi në postin e presidentit vetëm për një mandat, Bush udhëtoi jashtë Amerikës më shumë se paraardhësi i tij, Donald Reagan (26 herë) dhe vizitoi një numër shtetesh dy herë më të madh sesa ai (58 shtete). Në katër vite, George H. W. Bush vizitoi Europën 11 herë, Azinë 2 herë dhe Amerikën e Jugut 1 herë; të tjerët ishin udhëtime më të shkurtër.

Bill Clinton dhe George W. Bush shënuan rekorde të rinj, të cilët nuk mundën t’i thyejnë as Presidenti Obama, as Presidenti Trump pas tyre. Asnjë president amerikan nuk ka ndërmarrë më shumë udhëtime jashtë Shteteve të Bashkuara sesa Presidenti Clinton dhe asnjë president i atij vendi nuk ka vizituar më shumë shtete sesa George W. Bush. Gjatë dy mandateve të presidencës së tij, Bill Clinton ndërmori 54 udhëtime dhe vizitoi 72 vende (pa përmendur vizitat e tij në West Bank dhe në Gaza). Ai vizitoi 24 herë Europën, 17 herë Azinë, 2 herë Afrikën dhe Australinë. Udhëtimet e tjerë ishin në disa prej shteteve të dy kontinenteve amerikanë.

George W. Bush, nga ana e vet, në tetë vitet e presidencës së tij, ndërmori 48 udhëtime dhe vizitoi 73 shtete (pa përmendur vizitën e tij në West Bank). Bush vizitoi 6 kontinente: Afrikën, Azinë, Europën, Amerikën e Veriut, atë të Jugut dhe Australinë. Me presidentët Clinton dhe Bush, udhëtimet në Europë dhe në Azi u bënë thuajse një rutinë për Shtëpinë e Bardhë. Në nëntor të vitit 2005, me vizitat e tij në Rusi, në Singapore, në Vietnam dhe në Indonezi, George W. Bush u bë i treti president amerikan (pas presidentëve Johnson dhe Nixon) që ndërmori një udhëtim të plotë rreth e qark globit.

Pas tij, në tetë vite të presidencës së vet, Barack Obama ndërmori 52 udhëtime jashtë vendit dhe vizitoi 58 shtete. Donald Trump, si president, udhëtoi jashtë Shteteve të Bashkuara 19 herë dhe vizitoi 24 shtete.

 

***

Duke filluar nga Presidenti Theodore Roosevelt, me vizitën e tij në Panama në vitin 1906, 20 presidentë amerikanë kanë udhëtuar në 126 shtete ose territore, që përbëjnë gati dy të tretat e shteteve të botës. Pa pretenduar të bëj një analizë historike e politike të thelluar, mund të them se gjeografia e shteteve dhe kalendari i vizitave të presidentëve amerikanë jashtë Shteteve të Bashkuara gjatë shekullit të 20-të dhe në dy dekadat e para të shekullit të 21-të dëshmojnë, së paku, dy gjëra:

Së pari, ato dëshmojnë përparësitë gjeostrategjike, gjeopolitike dhe gjeoekonomike globale e rajonale të Shteteve të Bashkuara. Jo pa arsye, shtetet që janë vizituar më shpesh nga presidentët amerikanë janë Kanadaja dhe Franca, nga 40 herë secila, Mbretëria e Bashkuar 37 herë, Meksika 33 herë, Gjermania (dhe Gjermania Perëndimore) 32 herë, Italia 31 herë dhe Japonia 23 herë. Pas tyre vijnë Rusia (dhe Bashkimi Sovjetik i dikurshëm) 21 herë, Vatikani 21 herë, Begjika 20 herë, Korea e Jugut 19 herë, Egjipti 16 herë, Polonia 14 herë, Kina dhe Brazili nga 13 herë secili, Arabia Saudite dhe Zvicra nga 12 herë secila, Irlanda dhe Israeli nga 11 herë secili vend, Spanja, Panamaja dhe Filipinet nga 10 herë secila, Australia, India, Indonezia dhe Portugalia nga 8 herë secila, Turqia 6 herë etj.

Së dyti, udhëtimet e presidentëve amerikanë jashtë Shteteve të Bashkuara u intensifikuan në mënyrë të ndieshme pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, ashtu siç u zgjerua në mënyrë të ndieshme edhe sfera e interesimeve amerikane në vende e rajone të ndryshëm, kur Amerika mbeti e vetmja superfuqi e globit. Siç vura në dukje më sipër, dy presidentë amerikanë, Bill Clinton dhe George W. Bush, vizituan 72 dhe 73 vende të botës secili—më saktë, 91 shtete, të cilët, të marë së bashku, strehojnë 85 për qind të popullsisë së përgjithshme të globit.

Bill Clinton vizitoi për të parën herë 25 shtete, në të cilët nuk kishte qenë asnjë president amerikan para tij, përfshirë, ndër të tjera, Maqedoninë, Bosnje-Herzegovinën, Bjellorusinë etj. Deri më sot, asnjë president tjetër amerikan nuk i ka vizituar sërish këta vende. Clinton ishte, gjithashtu, i pari president amerikan që vizitoi Kosovën, Bullgarinë, Republikën Çeke, Ukrainën, Letoninë, Kroacinë, Slloveninë, Vietnamin, Autoritetin Palestinez etj.

George W. Bush, nga ana e vet, vizitoi pothuajse të gjithë ata shtete që paraardhësi i tij Bill Clinton i kishte vizituar për herë të parë, por i shtoi hartës së shteteve të vizituar nga presidentët amerikanë deri në atë kohë edhe 13 shtete të tjerë, ndër ta edhe Shqipërinë, Sllovakinë, Lituaninë, Gjeorgjinë, Estoninë, Mongolinë etj. Me përjashtim të Estonisë, asnjë nga këta shtete nuk është vizituar për herë të dytë nga një president tjetër amerikan deri më sot.

 

***

Siç vura në dukje më sipër, për më shumë se një shekull, vizitat shtetërore në vende të tjerë dhe takimet me krerët e qeverive të këtyre vendeve ose pjesëmarrja në samite ndërkombëtarë është bërë një ndër detyrat e çdo presidenti të Shteteve të Bashkuara. Vizita të tilla kërkojë muaj të tërë përgatitjesh dhe një punë koordinuese shumë të madhe. Paige Reffe, i cili, kur unë shërbeja si ambasador i Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara, ishte konsulenti strategjik i qeverisë shqiptare në Uashington, më ka thënë se, për të përgatitur një udhëtim të Presidentit Clinton në një ose në disa vende të huaj njëherësh, Shtëpisë së Bardhë i duheshin afërsisht gjashtë muaj kohë. Askush tjetër nuk mund ta dinte këtë më mirë se sa z. Reffe, i cili në kohën e Presidentit Clinton, drejtonte atë zyrë që në Shtëpinë e Bardhë quhet “Advance Office” dhe merrej pikërisht me përgatitjen e vizitave të presidentit jashtë vendit, ose brenda Amerikës.

Në kohën që Presidenti Bush vizitoi Tiranën, Paige Reffe më ka thënë se, përveç nevojës për të vizituar një vend miqësor në Europë, ku dihej me siguri se do të pritej shumë mirë, ndërkohë që sentimentet antiamerikanë në Europë dhe pakënaqësia ndaj tij në Amerikë ishin në rritje, një ndër arsyet pse Bush zgjodhi Shqipërinë ishte edhe dëshira e tij për të vizituar vende të cilët nuk i kishte vizituar asnjë president tjetër amerikan para tij. Mongolia ishte një vend i tillë. Shqipëria një tjetër.

Kjo, sidoqoftë, ka pak rëndësi nëse mbajmë parasysh se ajo vizitë e vuri Shqipërinë në hartën e vendeve që është vizituar nga një president i Shteteve të Bashkuara, njeriu më i fuqishëm i globit, i cili, me atë rast, i siguroi qytetarët shqiptarë se vendi i tyre do të bëhej shumë shpejt anëtar i NATOs dhe, po kështu, nga Tirana, i siguroi shqiptarët e Kosovës se ata, shumë shpejt, do të kishin më në fund shtetin e tyre të pavarur.

Vetëm tetë muaj pas vizitës së Presidentit Bush në Tiranë, më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë e saj dhe, qysh të nesërmen e asaj dite, Shtetet e Bashkuara, Shqipëria, Franca, Mbretëria e Bashkuar dhe Turqia e njohën sovranitetin e saj. Shembullin e këtyre vendeve e ndoqën dy-tri ditë më vonë Australia, Gjermania, Italia dhe, më pas dhjetra vende të tjerë. Hartës politike të globit iu shtua kështu edhe një republikë e dytë shqiptare.

Dhjetë muaj pas vizitës së Presidentit Bush në Tiranë, në prill të vitit 2008, në Samitin e NATO-s që u mbajt në Bukuresht, Shqipëria mori zyrtarisht ftesën për t’u anëtarësuar në këtë orgaizatë dhe, një vit më vonë, më 1 prill 2009, u bë anëtare me të drejta të plota e kësaj organizate.

George W. Bush i mbajti të dy premtimet e dhëna shqiptarëve në Tiranë, por mbajtja e atyre premtimeve nuk mund t’i kreditohet asnjë politikani të veçantë shqiptar. E vërteta është se Shqipëria u anëtarësua në NATO dhe Kosova u njoh si një shtet i pavarur e sovran për shkak se këta dy zhvillime përputhen me interesat kombëtarë të Shteteve të Bashkuara në Ballkan. Ishte dhe është një koincidencë historike fatlume për ne shqiptarët që interesat amerikane në këtë rajon të globit dhe në këtë periudhë të historisë sonë kombëtare përputhen me interesat tona kombëtare. Këta janë interesa afatgjatë, çka shjegon edhe interesimin e veçantë të administratës së Presientit Joe Biden, rrjeshimisht edhe të përfaqësive të tyre diplomatike në Tiranë dhe në Prishtinë për ecurinë e proceseve demokratike në të dy republikat shqiptare dhe për sigurinë e stabilitetin e krejt Ballkanit Perëndimor.