Poeti që erdhi si yll dhe u largua si kometë

Nga Ndoc Logu

-Në kujtim  dhe nderim të inxhinierit poet Latif Fodulli, në 55 vjetorin e ndarjes nga jeta –

Për Latifin  kam adhurim nëpërmjet krijimtarisë sw tij. Është për t’u adhuruar e marrë si model për kohën e vet,por edhe për brezat e ardhshëm se si dy vëllezër nga Çepani, arrijnë të kapin këto  lartësi dijesh, kulture, vetëdije atdhetare preokupim shoqëror dhe orientim të drejtë  edhe në kohë ndryshimesh e transformimesh, shpesh herë edhe të rrezikshme. Mbresëlënëse është  tek këta dy vëllezër, krijimtaria, veçanërisht te Latifi. Ai, Latifi, me duket fenomen  duke pasur parasysh moshën e tij të re dhe  angazhimin në disa gjini arti e krijimtarie.

Dy librat e Latifit që më dhuroi Ilmiu, vëllai i tij, më tronditën. Më ndodhi kjo kur u njoha me jetën e Latifit dhe pasi lexova një pjesë të krijimtarisë së tij. Që të dy librat kishin tituj prekës, emocionues e që të shtien në mendime. Këta tituj të imponojnë  për të kuptuar domethënien e tyre. I pari ,me poezi “Këngë e ndërprerë” është i qartë,por të imponon për të ditur të vërtetën se përse iu ndërpre kënga poetit, kur ajo, kënga, kishte marrë udhë për tek adhurusit e saj. Por kjo enigmë, pas 55 vjetësh është e vështirë për t’u gjetur.

Titulli i librit tjetër me pjesë nga ditari i Latifit është akoma më befasues dhe tronditës njëkohësisht.Vetë titulli:”Kam dashur…kur më urryen…” e thellon akoma më shumë enigmën por edhe ndihmon për t’u thelluar në pse-në e ikjes pa kthim të poetit.Për librin “Kënga e ndërprerë” do të them diçka në vijim,por gjithsesi jo mjaftueshëm.Titulli i poezive paralajmëron tragjedinë e poetit.Ndërsa titulli i librit me ditarin e tij që në kolanën e veprës letrare që na ka lënë Latifi,mban numurin tetë,  na bën të kuptojmë  diçka më të rëndë siç e sipërpërmenda”Kam dashur, kur më urryen!” Ky titull mban në vetvte një të vërtetë dhe një enigmë të madhe që lidhet me jetën, krijimtarinë dhe ikjen e poetit.Pjesën e parë të titullit na e ka thënë vetë poeti me ato çka arriti në ato 27 vjet, vlerat e të cilave nuk   vdesin kurrë.Në se poeti ka dashur, përse e urryen dhe kush e urrente? Latifi nuk pati kohë për t’i dhënë shkaqe askujt për ta urryer.Nëse nisemi nga pjesa e parë e titullit,’kam dashur’, kjo mendoj unë është e qartë nga vetë angazhimet e poetit në punën e tij si inxhinier, në jetën shoqërore dhe në krijimitari. Poeti e nisi udhën e shkollës e të diturisë duke ecur mbi gëzhojat e luftës dhe me porosinë e nënës në gji e shpirt për t’u bërë njeri me shkollë, inxhinier. Dhe ai u bë. Gjatë viteve të shkollimit dhe të punës u shqua edhe si poet, studiues gjuhësh, përkthyes e të tjera për të cilat do të flasim në vijim.

Personalisht nuk e kisha njohur Latf Fodullin as si inxhinier as si poet. Kjo edhe për faktin se isha disa breza më vonë dhe se ai u nda nga jeta shumë shpejt pa botuar asgjë nga krijimtaria e tij. Pasi dola në punë dhe punova pothuajse tërë kohën me përjashtime jo të gjata, në veprat  e mëdha industriale  e të ndërtimit, jeta dhe detyrat më sollën që të njihem dhe të punoj me disa nga shokët më të mirë të grupit të Latifit që kishin  studiuar bashkë për inxhinieri në Republikën Popullore të Kinës.

Për mua ka qenë befasi e këndshme, por edhe trishtuese njohja me jetën dhe krijimtarinë e inxhinierit poet nga Skrapari i vlerave të mëdha të çdo kohe dhe të çdo fushe, që kanë mbetur pjesë e  thesareve  dhe krenarisë kombëtare. Duke qenë adhurues i poezisë, e lexova , me një frymë, siç i thonë,vëllimin me poezi të këtij inxhinieri poet “Kënga e ndërprerë”.Titulli ndryshe nga poezitë, më trishtoi. Ai ka kuptim të dyfishtë.”Kënga e ndërprerë” paralajmëron se kënga nuk do të vazhdojë. E në se kënga ndërpritet, autori, këngëtari, mbartësi i tyre  shpirti i poetit ka arsye madhore që hesht, ndoshta fatale. Ka një arsye, dramë apo tragjedi. Dhe kjo tragjedi vjen shumë shpejt e tepër e dhunshme, në moshën më të bukur, vetëm në vitin e 27 të jetës, në moshën e Migjenit.Vjen atëherë kur ëndrrat, talenti, vargjet  kishin filluar të merrnin udhën për te shpirti i lexuesit e për të mos u ndarë prej tij.Kjo, “Kënga e ndërprerë” ndodhi atëherë kur talenti i Latifit  ishte shfaqur i plotë  si poet, autor dramash,humorist, studiues, gazetar, përkthyes, vizatues e piktor,karikaturist,studiues i disa gjuhëve të huaja,por edhe inxhinier krijues i talentuar. Janë të rralla, shumë të rralla ato raste, që tërë këto prirje të shfaqen kaq herët dhe tek një person,çka tregon se kemi të bëjmë më një talent, një fenomen jo të zakonshëm,-siç thonë  me të drejtë edhe mësuesit e tij, bashkëkohësit dhe të tjerë që e kanë njohur.

Duke menduar këtë rast, besoj se nuk e teproj, duke thënë se, në se jeta e Latifit nuk do të ndërpritej në kohën që kishte shpërthyer me gjithë ngjyrat e ylberit(kupto shumëllojshmërinë në krijimtari të tij) ,dhe ai do të  vijonte vrullshëm në udhën e tij,  më pas Skrapari, ne të gjithë, kultura shqiptare, ndoshta do të kishim pasur një Xhevahir Spahiu të  dytë, apo edhe një poet tjetër  i lartësive të mëdha. Ndoshta kultura dhe arsimi do të kishin fatin për të pasur një tjetër figurë  si Kahreman Ylli. Arti do të kishte pasur një artist shumëdimensional dhe Skrapari, pse të mos e themi, një atdhetar të përmasave  të Riza Cerovës e Zylyftar Veleshnjës por në kushte të reja. Industria  elektrometalurgjike  do të kishte pasur një inxhinier e drejtues, krijues të talentuar.

Duke lexuar poezitë e Latifit, herë pas here më silleshin ndër mendje  kujtime, mbresa dhe emocione, veçanërisht për poezitë personalizuese si ato për nënën, Migjenin, gjyshin, por edhe natyrën, sendet, objektet si detin, zogjtë, gushkuqin, Hënën, njerëzit e ndryshëm e të thjeshtë, humorin, satirën,qytetet si Tiranën, Himarën etj. Intersante dhe premtuese ishin,ose është, shumëllojshmëria e problemeve që rrok krijimtaria e Latifit, çka tregon se  kjo krijimtari , po të mos ndërpritej, do të ishte e përmasave  tepër mbresëlënëse.Shpërthimet e para në moshë aq të re,rreth 14 vjeç, tregojnë se ai do të kishte një rritje të shëndetëshme.

Poezitë e para të Latifit më risollën një  emocion personal, veçanërisht ato të individualizuara. Edhe djali im, ashtu si Latifi, ka nisur të shkruajë poezi  që në moshën 10 apo 11 vjeç.Edhe ai ka shkruar jo pak poezi për nënën, mësuesen e parë, për gjuhën tonë të bukur , për natyrën, për dashurinë, për jetën për jetën dhe “udhët me stuhi”,-siç i quante ai rrugën e shkollimit e të jetës.

Asnjë kategori shoqërore nuk ka adhurues më shumë se poetët. Poetët lexohen, rilexohen, vlerësohen, studiohen, të frymëzojnë, të trishtojnë, të kthjellojnë për të kuptuar rrethanat e jetës realisht dhe për t’i ndryshuar ato, me forcë e me dituri.Prandaj poetët duhen kaq shumë, kujtohen me kaq respekt, e nuk harrohen brez pas brezi. Këtu e me këta  mund ta vendosim , ta kërkojmë e ta gjejmë, me krijimtarinë  e vet edhe inxhinierin poet Latif Fodulli, edhe për një kohë të gjatë, pavarësisht  se këtë vit  bëhen 55 vjet nga ndarja e tij nga jeta. Ne sot, pas 55 vjetësh të ndarjes  fizikisht prej Latifit  poet, inxhinier, krijues shumëdimensional nuk mund të themi me saktësi se çfarë do të kishte arritur  ai po të mos i ndërpritej kënga në buzë dhe se në cilën fushë ai do të ishte më i suksesshëm, apo paralel në të gjitha ato që kish nisur. Por ne sot, mbështetur në ato që ai ka lënë të shkruara mund të parashikojmë ose të parandjejmë, e t’ia lejojmë vetes që të shprehemi se duke studiuar me vëmendje gjithçka na ka lënë, duke ditur moshën e tij vetëm 27 vjeç, 4 muaj e 12 ditë,duke krahasuar me arritjet e paraardhësve  të tij, bashkëkohësve dhe pasardhësve të Latifit, dhe në moshën e Latifit, mund të themi me shpresë, me bindje, por edhe me dhimbje: Latif Fodullin mund ta kishim një nga personalitetet  më të spikatur të kulturës sonë kombëtare. Ndoshta një erudit të përmasave europiane. Ndoshta një Moikom Zeqo të dytë dhe bashkëkohës me të. Dhe për më bukur, s’ka dyshim, se ai do të ishte një krijues atdhetar i përkushtuar. Edhe pse i ri në moshë, edhe pse shumë i ngarkuar me studimet e inxhinierisë, edhe me ngarkesat e punës së përditshme, me gjuhët e huaja ai nuk e ndërpreu punën krjiuese: poezinë, prozën, dramën, humorin, aktivitetin sportiv,vizatimin, shënimet filozofike,përkthimet, publicistikën dhe ditarin e tij, i cili shpesh herë merr përmasat e  një analize të gjithanshme të jetës së asaj kohe që ai jetoi.

***

Studimet e larta  të Latifit në një vend shumë të madh,siç ishte Republika Popullore e Kinës, me qytete të zhvilluara e me industri të rëndë, njëherazi me prapambetje të krahinave fshatare ku jetohej ende me metoda primitive; me kulturë e mentalitet krejt të ndryshëm nga vendlindja e tij,Shqipëria, ishte një përparësi e madhe për të që të kuptonte  realitete, ndikime, transformime e botkuptime tepër të  ndryshme për jetën, punën, shoqërinë, familjen dhe individin kozmopolit, qytetarin global dhe shoqërinë e konsumit. Tërë këto dukuri edhe në qytetet e mëdha kineze të kohës i dhanë që të kuptojë poetit, mendoj unë, se shoqëria njerëzore po zhvishet me shpejtësi  nga ato vlera e tradita historike që popujt kishin trashëguar dhe që i mbajtën gjallë  për shekuj me radhë. Mendoj se prej këtej buron mendimi i Latifit se “Shekulli i njëzetë është shekulli i injorancës lakuriq”.Nuk mund të them se si e kuptojnë të tjerët këtë parandjenjë  të poetit, 30 vjet më parë se të  fillonte rrënimi i gjithçkaje në Shqipëri, pas vitit 1990. Por them me bindje se  kalimi i këtyre tridhjet viteve më pas, nga kjo thënie e poetit, u vërtetua profecia e Latifit. Madje ka tridhjet vjet të tjera që vazhdon e nuk po ka të ndalur injoranca dhe lakuriqësia e shoqërisë shqiptare, në kuptimin më dekadent dhe poshtërues.

Duke u njohur me jetën e shkurtër dhe krijimtarinë e bukur të inxhinierit poet Latif Fodulli, duke shkruar këto radhë modeste për këtë talent të rrallë, nuk ka se si të mos shpreh konsideratën më të lartë për punën dhe përkushtimin e vëllait të vet, Ilmi Qazimi. Përkushtimi për 55 vjet për të mësuar të vëtetën e ikjes nga jeta të të vëllait  është  thuajse e pashembullt. Nuk kam parë,dëgjuar apo lexuar për një rast të tillë kurajoz e në kohë kaq të gjatë. Si duket dashuria e madhe për vëllain, dhimbja për të, ndërprerja e jetës dhe krijimtarisë së tij të shumëllojshme, në moshë aq të re dhe amaneti i prindërve, Karafiles dhe Saliut: “Gjejeni përse vdiq Latifi; ai nuk mund të mbytej kurrë vetë. Mos e lini emrin e tij që të humbasë!”,- kanë qenë detyrim i përjetshëm për Ilmiun. Ai edhe  tani pas 38 viteve nga amaneti i prindërve , edhe pse kanë kaluar 55 vjet nga vdekja enigmatike e vëllait, Latifit,ai vijon me të njëjtën këmbëngulje  hulumtimet e kërkimet për të gjetur të vërtetën e asaj enigme, e asaj tragjedie familjare e shoqërore.Nuk është pak, është madje shumë e vështirë që të mbledhësh, të mundësh e të gjesh, të takosh, bisedosh, sistemosh opinione, dëshmi, konsidertaa e 392 vetëve për jetën, krijimtarinë dhe gjithçka lidhet me  Latif Fodullin. Është një vullnet prej çeliku i markës më speciale. Për mua ky njeri është shembulli dhe model i padëgjuar dhe i vështirë për t’u përsëritur. E përgëzoj  Ilmiun për kurajën dhe reazultatet. Madje jo thjeshtë kurajo. Ka kurajo, punë dhe rezultate. Ilmiu ka mbledhur dhe botuar  dhe vijon që të botojë një seri librash me të gjithë krijimtarinë e gjerë të të vëllait- që siç kam parë projektet, janë nëntë vëllime. Dhe ajo më torturuese, siç e kam provuar edhe vetë me rastin e tim vëllai,ka qenë ecejaket e pafund nëpër institucionet e shtetit, të cilat dikush e disa kanë qenë,  apo janë realisht  përgjegjës për këtë vdekje enigmë. Në mos vrasjen apo dërgimin drejt vrasjes të Latifit dhe  zhdukjen  e tërë dokumenteve përkatëse, Ilmiu vazhdon të kërkojë  që të gjejë të vërtetën sado e dhimbshme  apo e maskuar që ajo të jetë.Ngjarje të tilla kanë ndodhur kudo e kurdoherë dhe do të ndodhin edhe në të ardhmen.Por është shteti ai që ka detyrimin e vet ligjor e njerëzor që  për shtetasit e vet duhet të thotë se çfarë ka ndodhur nga kush dhe përse.

Vdekja e inxhinierit poet Latif Fodulli, 55 vjet më parë,vrasja e vëllait tim pilot dhe ushtarak i lartë 35 vjet të shkuara, janë misterioze ose krime të sofistikuara, që janë kryer nga njerëz me pushtet, direkt apo indirekt, por që edhe vetë shteti nuk ka dashur  t’i zbulojë e t’i ndëshkojë.Ose me qëllim ka heshtur.Ka ngjashmëri midis këtyre vdekjeve me atë të  kolonelit të policisë së shtetit S.Ormëni në vitet  ’50 të shekulli të kaluar, me vrasjen e kryetarit të Komitetit Ekzekutiv  të Elbasanit Zenel Islami në vitet ’60  që akoma e kësaj dite nuk janë thënë të vërtetat,vdekjen e Edi Plasarit etj. Por fshehja e së vërtetës për vrasjen e poetit inxhinier dhe oficerit pilot është edhe më e rëndë.Jo vetëm atëkohë, por edhe në vitet deri tani, në këto tridhjet vjet   me tjetër sistem shoqëror,jo vetëm nuk i ka shkuar mendja kujt  për të kaluar ngjarjet në filtrin e së vërtetës ,por as për të rivlerësuar apo vlerësuar ashtu siç ka qenë krijimtaria dhe veprimtaria e këtyre  dy personave të vrarë.Ashtu si Skrapari edhe Dukagjini, nga kanë lindur poeti dhe piloti, ka shoqata, forume, njësi pushteti dhe indidivë   që nuk duhet të rrinin heshtur, sikur të mos ishin bijtë e këtyre krahinave. Minimalisht duhet që të ishte bërë rivlersimi i   punës dhe krijimitarisë së tyre për të mos u mbuluar nga harresa.Harresa siç dihet është dënimi i fundit dhe më i rëndi. Për poetin inxhinier kjo nuk do të ndodhë sepse me këmbënguljen vetëm të  të vëllait të tij, me kursimet si pensionist, janë botuar poezitë,disa prej tregimeve të tij dhe reportazhe dhe  një monografi  si dhe   është hapur një ekspozitë  në një galeri  artesh në Tiranë me disa prej vizatimeve të talentit Latif Fodulli.Ai ka qëmtuar si bleta nekatrin e luleve e cila për një gram mjaltë kryen njëqind mijë kilomtra fluturime duke mbledhur  tërëçka ka  mundur të gjejë nga dorëshkrimet e  padjegura, duke  arritur që,nga krejt i panjohur Latifi të  lexohet sadopak si pjesë e kulturës sonë.

Në fund të këtyre shënimeve modeste  për inxhinierin poet Latif Fodulli dhe vëllain e tij e shokun tim Ilmi Qazimi, në kujtim e nderim të diturisë, krijimtarisë dhe me dhimbje në shpirt për moshën  dhe ndërprerjen e këngës  së tij në vitet më të bukur të jetës.Do t’u kërkoj luleve  të shumëllojshme të lëndinave të Dardhazit, ku Latifi kaloi vitët e njoma të fëmijërisë, ku mblidhte  lule e polen për t’ia “dhuruar” gjuhës shqipe, që në çdo 12 të Majit, të ndarjes  nga jeta të “ulin ” kokën si “Manushaqja” e Naimit, për pak çaste  në nderim e kujtim të djaloshit që  ka të njëjtën vendlindje me ato lule, Çepanin. Dhe lulet e shesheve të Dardhazit do të “bëjnë ” këtë.Do t’u kërkoj valëve të  serta  dimërore të lumit Osum që  në një orë të çdo 17 Janari të “ndalojnë” pak çaste oshëtimën e tyre atje thellë kanioneve  shekullore,  në kujtim të ditlindjes së poetit inxhinier që kaloi sa herë  duke medituar pranë tyre…Dhe Osumi do të “bëjë ” këtë.Do t’i kërkoj lumit Vjosa, që mban të fshehur  në gjirin e saj misterin  e ikjes së poetit, që në çdo 12 Maj, si i vetmi variant që dimë deri tani për këtë humbje tragjike , ta “ndërpresë” oshëtimën e  e saj nanurisëse në nderim e kujtim të poetit inxhinier që fati e solli ta ndërpresë këngën dhe jetën, pikërisht në ujin e kaltër të saj. Dhe Vjosa do ta “bëjë” këtë.