Të pathënat dhe enigmat e shqiptarëve në Luftën Antifashiste (II)

Prof. Ksenofon Krisafi

(Vijon nga numri i kaluar)

Autori ka ekspozuar disa nga format ekstreme që merrnin ndonjëherë qëndrimet e “krahut tjetër” përballë këtyre nismave, pavarësisht motiveve nga niseshin. Tipik është rasti i Liri Gegës, e cila thoshte “ne nuk duam asnjë bashkëpunim në luftë, luftën e bëjmë vetë.” Por, duket se tjetër mendim kishte udhëheqësi i komunistëve, Enver Hoxha, i cili në Konferencen e Labinotit, në shtator të vitit 1943, deklaronte se pranohej bashkëpunimi, por nën ombrellën e Frontit Nacionalçlirimtar dhe vetëm në luftë.

Nëse të vërtetat thuhen siç janë, nëse ekspozohen episode që flasin pozitivisht për pjesëmarrës idealistë edhe në forcat ë balliste, siç bën autori i këtij libri, nuk do të thotë se përmbysen të vërtetat për Luftën Nacionalçlirimtare dhe aktorët e saj, ashtu siç nuk duhet menduar që Lufta do të bëhet më pak heroike, më pak e lavdishme dhe do të zbehen roli i atyre që e bënë ose e udhëhoqën. LANÇ-it nuk i humbasin vlerat as edhe meritat nëse pohohen takimet dhe bisedimet e drejtuesve të brigadave partizane ose të UNÇL me eksponentë të forcave balliste etj.

Duke ecur në këtë linjë, ai ka shkruar pa rezerva edhe për qëndrime ose ngjarje ekstreme të disa drejtuesve të njësive të UNÇL, të cilat, më parë ose kanë qenë relativizuar ose janë anashkaluar. Fjala vjen flet me keqardhje për pushkatimin e 65 robërve ballistë në tetor 1943, me urdhër të Mehmet Shehut ose për ekzekutimin, po në tetor te atij viti, të 110 karabinierëve dhe 20 oficerëve robër Italianë që mbaheshin në afërsi të Labinotit. Ato edhe pse te kryera nga elemente të veçantë dhe të dënuara nga drejtuesit e lartë të UNÇL, shërbyen ndonjëherë edhe si justifikime për ndarjen e madhe midis komunistëve dhe ballistëve dhe për bashkëpunimin e Ballit me gjermanët.
Autori shpjegon se për këtë, në ndonjë rast, ka shërbyer edhe qëndrimi ekstrem i disa udhëheqësve të FNÇ dhe të PKSH. Iu referohet letrave të Enver Hoxhës të 1 tetorit 1943, të cilat, sipas tij, e provokuan Ballin, që duke e menduar veten midis dy zjarreve, i trembur më shumë nga komunistët se sa nga pushtuesit, bëri gabimin e madh strategjik, historikisht fatal, duke u bashkuar me gjermanët.

Në libër afirmohet qartë ajo që është thënë se të gjithë synonin marrjen e pushtetit në mbarim të luftës, si forcat partizane, FNÇ-ja dhe PKSH-ja, që luftuan për çlirimin e vendit nga okupatorët fashistë, ashtu edhe aktorë të tjerë të skenës shqiptare të asaj kohe, gjithë turbulenca politike. Të parët me meritë sepse luftuan dhe sakrifikuan realisht dhe kontribuan duke u rrjeshtuar me Koalicionin Antifashist. Të dytët, u duk hapur se synonin vetëm rikthimin në zyrat e rehatshme të pushtetit që kishin lënë kur filloi lufta, të cilat disa prej tyre i rimorën sërish, shpejt, si shpërblim për bashkëpunimin me pushtuesit në luftë kundër partizanëve. Kjo është arsyeja pse ata mbetën në pritje ose ndërmorën vetëm disa akte simbolike në luftë, pa ndonjë peshë.

Një tjetër konkluzion i rëndësishëm, të cilin e sjell autori është se lufta e shumicës së shqiptarëve në krah të aleatëve të mëdhenj e shpëtoi Shqipërinë nga copëtimi pas lufte dhe i dha asaj prestigjin dhe kredon e duhur për afirmimin ndërkombëtar si shtet i pavarur.

Qëndrimi ndaj Partisë Nacional Zogiste, Legalitetit, u përshkua nga cilësimi i tyre prej Enver Hoxhës, si “hiç i madh”, megjithëse nuk ishin refuzuar propozimet që vinin për takime dhe bashkëpunim. Prandaj pati takime edhe ne nivele te larta, por pa rezultat. PKSH duket se mbante shënim për qëndrimin disaprovues të Legalitetit ndaj Ballit Kombëtar, madje edhe të rivalitetit ndërmjet tyre.

Një tjetër çështje që shfaqet me një pamje disi ndryshe është ajo e marrëdhënieve të LANÇ-it dhe forcave politike shqiptare me Koalicionin Antifashist të Popujve, misionet e tyre në Shqiperi, fqinjët etj. Drejtuesit e tyre, të vënë në vështirësi edhe nga qëndrimet kolaboracioniste të Ballit, u përpoqën pa sukses, të realizonin bashkëpunimin e të gjitha forcave politike në kuadrin e një fronti të përbashkët antifashist.

Përpjekjet e anglezëve të konsultuar edhe me amerikanët për të krijuar një Komitet Kombëtar Shqiptar jashtë shtetit, në vend të një qeverie në mërgim, që u kundërshtuan nga Enver Hoxha, nën justifikimin se ato ishin tentativa për krijimjn e një koalicioni midis FNÇ-së dhe reaksionit të zi, siç pohon autori. Befasues është edhe parashtrimi i ekzistencës së disa projekteve amerikano-britanike për pushtimin e Shqipërisë në mbarimin e Luftës së dytë Botërore.

Ai flet gjithashtu ndryshe nga sa është thënë më parë edhe për ndihmat në armatime, veshmbathje, ushqime etj që vinin nga aleatët, të cilat ndoshta mund të ishin më të shumta, por sidoqftë nuk duheshin mohuar.
Vijnë dëshmi plotësuese për sakrificat, vuajtjet madje edhe heroizmin e një grupi drejtuesish të LANÇ-it, forcave mbështetëse etj. gjatë Operacionit te Dimrit, që çoi në rrudhjen e FNÇ.

Trajtimi i asaj që autori e ka quajtur Ringjallja partizane, në kuadrin e rezistencës së pranverës 1944, por edhe të marrëdhënieve me aleatët, vijnë edhe njoftime për diskutimet që bëheshin në Londër, Uashington, Moskë etj për ndarjen e Ballkanit pas lufte, për të ardhmen politike të Shqipërisë dhe kufijtë e saj. Raportet e LANÇ-it me misionet aleate, veçanerisht me zyren e SOE ne Bari, ishin delikate dhe me episode acarimesh. Britanikët tregoheshin skajshmërisht prudentë për të mos pranuar në Bari një përfaqësi të saj, nga frika se mos ajo konsiderohej njohje zyrtare ose edhe ndërhyrje në punët e brendshme të Shqipërisë.
Zhvillim i veçantë ishte ardhja e misionit amerikan në nëntor 1943, sepse, siç shprehet autori, “siguroi fillimin e një procesi realist të njohjes nga brenda të vendit.”

Informacionet, të dhënat dhe analizat e tij për përçapjet e bëra gjatë luftës nga qeveria kuislinge shqiptare dhe sidomos nga Balli për krijimin pas lufte të një federate shqiptaro-greke, janë befasuese. Ato zhvilloheshin paralel marrëdhënieve të forcave antifashiste shqiptaro-greke, ku autori i jep një vend të posaçëm çështjes çame, me ç’rast trajtohet gjithashtu pjesemarrja e popullsisë çame në luftën ndaj pushtuesve gjermanë etj.

Mbi bazën e burimeve të reja, të vështruara në një optikë realiste, të çideologjizuar, ai i kushton vemendje edhe aleances komuniste dhe antifashiste shqiptaro-jugosllave, duke u fokusuar posaçërisht te Kosova, një çështje sa e rëndësishme, po aq edhe objekt spekulimesh nga forca të ndryshme politike. Por, me të drejtë ai pohon se pavarësisht dilemave dhe përgjegjësive që mbeten mbi PKSH, për shkak të konjukturës dhe “krushqisë” me PKJ, nga pikëpamja strategjike ajo adoptoi një zgjidhje të drejtë. Vëmendjes së autorit nuk i ka shpëtuar edhe një nga çështjet më të rëndësishme siç është ajo e rënies dhe ngritjes së pushteteve, sikurse shprehet ai vetë. Edhe këtu trajtimi objektiv i ka dhënë vërtetësi shtjellimit të saj.

Janë prekur gjithashtu edhe acarimet në marrëdhëniet me aleatët, kur njësi të UNÇL kaluan Shkumbinin, “Rubikonin” shqiptar dhe hynë në përplasje me Abas Kupin, e cila u përjetua si sfidë ndaj Londrës. Edhe këtu ka burime, analiza dhe konkluzione me vlerë.

“Revolucioni qe ha bijte e vet” është një tjetër çështje, ku bëhet fjalë për luftën për pushtet në radhët e fituesve të luftës, në formën e “larjes së llogarive në prag të fitores”.

Ngjarje që nuk mund të mos binte në sy ishte ardhja në Shqipëri e përfaqësuesit sovjetik, “oficerit mistik”,majorit Ivanov, për çka autori ka sjellë jo pak të dhëna të panjohura më parë.

Duke shtuar pareshtur faqe dhe fakte, analiza dhe konkluzione origjinale, në librin e vet voluminoz “Shqiptarët në Luftën e Dytë Botërore”, vol II, prof. Paskal Milo, i afrohet Epilogut të luftës, pasi ka “skanuar” qeverinë “Biçaku”, ka folur për zgjimin e vonuar të nacionalizmit, për të ka mbërritur më së fundi te mbledhja e Beratit dhe çlirimi i Tiranës.

***
U ndala disi gjatë në rreshtimin e këtyre çështjeve, të cilat i gjej si kontribute kryesore të veprës së prof. Milos. Nuk guxoj të pretendoj nëse ato dalin ose jo për herë të parë në publik. Por them pa ngurim se ato dalin nga pena e një mjeshtri të madh të historisë shqiptare dhe jepen në një sfond të gjerë dhe në një kontekst të plotë, duke u shfaqur larg qëndrimeve emocionale. Pozicioni i autorit në këto çështje më duket inert, neutral dhe objektiv, çka ndihmon në çlirimin e historisë së kësaj periudhe dhe të LANÇ nga vargojtë e panevojshëm ideologjikë. Ato ndihmojnë në kthjellimin e të vërtetave, në dezinfektimin nga indoktrimi i tejskajsshëm politik i historisë. Unë bashkohem me mendimin e shumicës së shqiptarëve që, pavaresisht nga ekceset e kohës së luftës që janë të papranueshme, të dënueshme, si edhe pavarësisht jo pak rasteve të shkeljeve të rënda të të drejtave të njeriut që u vërtetuan pas lufte, LANÇ përbën një nga faqet më të ndritura të historisë së shqiptarëve, që i rreshtoi ata në kahun e duhur, duke iu dhënë atyre një vend të merituar nderi në panteonin e historisë.

Nuk është e lehtë të marrësh kurajon të shkruash për “Shqiptarët në Luftën e Dytë Botërore, 1939-1944”, sidomos pas disa edicioneve të Historisë së Shqipërisë si dhe botimeve të tjera specifike. Nga kjo pikëpamje nisma e prof. Paskal Milos përbën një sfidë jo të lehtë, të cilën ai e mori parasysh dhe, i udhëhequr nga kritere rigoroze shkencore realizoi me shumë sukses një vepër ë me vlera të padiskutueshme shkencore, duke dhënë një kontribut madhor në trajtimin e kësaj periudhe plot lavdi të historisë së shqiptarëve.

Libri ka përfituar mjaft edhe nga ilustrimi me një numër impresionues fotosh, shumica e të cilave publikohen për herë të parë.

“Sfida e historianëve, thotë diku autori, është të përpiqen të rindërtojnë maksimalisht ngjarjen brenda një afërsie të pranueshme të së vërtetës historike me ato njohuri e dokumente që disponohen.” Pohon gjithashtu se “për autorin libri është jo vetëm kënaqesi, por edhe sfidë.”

Paskal Milua, i ka fituar me shumë sukses të dyja këto sfida.