Një vrasje e paralajmëruar si ajo e Azemit

Dosja e vrasjes së Azem Hajdarit është njëra ndër ato që prej shumë  kohe pritej të hapej. E publikuar me bujë si dosja e shekullit, në fakt ajo u kthye në dosjen e memecëve, dhe njeriu që premtoi që nga çasti i parë i vrasjes dhe deri që ri-erdhi në pushtet, në vitin 2005, se do e bënte gjithçka të qartë, heshti, fshehu pjesë të mëdha të së vërtetës, dhe si ndodh zakonisht në jetën e tij, fshehu pjesën themelore: kujt i interesonte vrasja e Azem Hajdarit.

Azem Hajdari ishte njëra ndër figurat publike përgjithnjë i dyzuar mes adhurimit e përbuzjes. Aq sa e adhuronin mbështetësit e tij, aq edhe e përbuznin kundërshtarët e tij, por me një fat të çuditshëm, pasi herë pas here ndodhte e kundërta: adhuruesit e deri djeshëm ktheheshin në përbuzës, dhe përbuzësit e djeshëm ktheheshin në mbështetës. Krijues dhe i përjashtuar nga PD-ja, lider dhe renegat njëkohësisht, njeri që herë pas here kishte vizion të qartë, por që shumë lehtë rrëshqiste në honet e aventurës politike; njeri që përbetohej për vatanin, por që nuk e kishte për gjë që mbështeste ligje antikombëtare, si ai për deklarimin e lirë të kombësisë; prijës i studentëve që kërkonin liri dhe Shqipërinë si gjithë Europa e më pas kundërshtar i furishëm deri në skaj i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, njeriu me slogane politike të forta antiserbe, por që nuk e kishte për gjë të ishte pjesë e një takimi të rëndësishëm me figura të politikës serbe në janarin e vitit 1991; deputet i një lagjeje të njohur në Shkodër fillimisht e më pas me pak përkrahje nga rrethet pëdëiste drejtuese të saj; ai ishte mbi të gjitha njeriu që shumë lehtë mund të bëhej kurban. Duke e njohur deri në imtësi të gjithë bashkësinë e karakterit të tij të furishëm, edhe sikur të kërkonte gjithë botën, Berisha nuk do të mund të gjente një të dytë, kaq të gatshëm për flijim dhe kaq të vrullshëm, sa që as vetë nuk e dinte se ku shkonte dhe se cila do të ishte e nesërmja e tij.

Ajo që ndodhi në shtatorin e vitit 1998 ishte as më shumë e as më pak një vrasje e paralajmëruar. Të paktë kanë qenë ato njerëz që mund të besonin se ai do të kishte një vdekje të natyrshme, jo se e kërkonte largimin nga jeta, por gjithçka rreth tij e shpinte drejt një fundi të tillë. ndodhi në vitin 1998, kur i është dashur dikujt të ndodhte, mund të kishte qenë një rastësi e asaj nate, por nuk ka qenë rastësi se kishte prej kohe njerëz e grupime që do të ishin të lumtur në se ai do të bëhej kurban për një riardhje në pushtet. Pak kohë para se të vritej, në delirin e besnikërisë së tij, ai do i thohste Berishës se “jam gati të jap jetën për ty”, dhe ky betim, sado romantik që mund të duket, nuk kishte rënë në vesh të shurdhër.

Nuk e kam takuar kurrë. E kam pasur herë pas here objekt të shkrimeve të mija, por këto qenë shumë të pakta, sepse , pas janarit të vitit 1991, hija e tij politike filloi të zbehej, ai po kalonte gjithnjë e më tepër në plan të dytë, të tjerë po rriteshin e bëheshin liderë politikë të një lëvizje politike që filloi si ëndërr dhe përfundoi si makth. Më është dukur gjithnjë si një njeri që e kërkon sherrin, por mbi të gjitha si një njeri , mbi të cilin dikush kërkon me këmbëngulje të vendosë një sherr të madh mbi kokën e tij. Të jetë, si të thuash, i rrethuar me këtë kambanë sherri, që në fund të fundit nuk do të mund të ishte tjetër, veçse i përgjakur.

Një sozie e kundërt…

Shtatori i vitit 1998 ishte një vrasje e paralajmëruar. Mund të kishte ndodhur edhe më parë, herë pas here ai ka kaluar përmes këtij rreziku, ia ka dalë befasisht dhe përkohësisht, dhe është dukur sikur një dorë e shtyn drejt fundit fatal. Sado që nuk e kam njohur kurrë, dhe në fakt nuk e kam përqasur kurrë figurën e tij politike me një idealist, nuk do të doja asnjëherë një fund të tillë, edhe pse jam i bindur se sot, sigurisht, ai nuk i do të ishte në mesin e njerëzve të afërm të Berishës, e ndoshta nuk do të ishte as në PD. Largimi i tij nga jeta solli një risi tjetër: në PD, pak vite më pas, u ofrua sozia e tij, por në kahun e kundërt, Lulëzim Basha. Dhe ai nuk do të mund të ishte kurrë i njëjtë me fatalitetin femëror të një njeriu që nuk kishte bërë asgjë, veçse kishte tundur k…urrizin , herë majtas e herë djathtas.

Azem Hajdari është njëri ndër njerëzit që lidhet me dy prillin e vitit 1991 dhe ngjarjen tragjike të asaj dite në qytetin verior. Më pas, kur ngjarjet ndodhën ashtu përgjakshëm, dhe kur gjithçka po qetësohej, së bashku me bindjen se vrasja e katërfishtë ishte e planifikuar, më është ngulitur mendimi se mos ardhja e tij në paraditen e 1 prillit në qytetin e Shkodrës, nuk ishte asgjë tjetër veçse fillimi i kurbanizimit, edhe jetësor, të një figure politike, pas së cilit kishin rendur dhe ishin afishuar gjithë liderët e opozitës pëdëiste. Ai kishte qenë Njëshi, dhe si e kishte thënë vetë vite më pas, si i tillë ai dinte shumë gjëra dhe duhej ti mbyllej goja. Çfarë dinte Azem Hajdari , si njeriu Një që kishte qenë, dhe që mund të trondiste gjithë poliikën shqiptare? Kush e kishte detyruar të heshtëte asaj kohe dhe kush kishte menduar se heshtja e përjetshme ishte më e mirë se çdo ankth që mund të vinte nga rebelimi i tij?

Një ngjarje e jetuar

Në partië Socialiste Azem Hajdari kishte vetëm një armik të shpallur, i cili edhe synoi ta vriste. Jam i bindur se debati që u sajua asaj kohe mes tyre nuk e kishte zanafillën në kokën e Hajdarit, sepse ajo do t[ë ndodhte vetëm një herë, vetëm me Gafurin e ndjerë, dhe nuk do të përsëritej më, çka tregonte se kishte qenë e panatyrshme. Armiq të tjerë nuk kishte dhe askush nuk do e kishte menduar se një ditë mund të përmbysej nga pushteti nga forca e fjalës apo nga liderizmi i Azemit. Partia e tij e kishte dëmtuar ashpërsisht figurën politike të njeriut të dhjetorit, sa që tashmë, vazhdonte vetëm inercia politike dhe jo rëndesa e njeriut politik.

Të keqen ai e kishte brenda vetes, aty ku ishte edhe i rrezikshëm. Le të kthehem tek një ngjarje e jetuar intensivisht , ashtu si mijëra qytetarë të tjerë të qytetit të Shkodrës. Me 1 prill të vitit 1991 qyteti ishte ende i hutuar, nuk e kishte besuar se me gjithë atë që kishte ndodhur në 40 vite, përsëri forca e vjetër politike kishte fituar të drejtën e qeverisjes. Në të gjithë rrethin e Shkodrës, partia e Punës, e cila po fikej, kishte fituar vetëm një deputet, ai ishte nga Kopliku, quhej Çun Jonuzi, njëri ndër liberalët e dikurshëm komunistë dhe, si e sjell ironia e fatit, babai i Sashenkës gjyqtare, që do të rrëzonte nga pushteti një fitore të socialistëve disa vite më vonë. Qyteti i Shkodrës ishte i mpirë, njerëzit ishin mbledhur rreth njëri-tjetrit, askush nuk e besonte një të vërtetë që sapo kishte ndodhur, dhe ishte krejt e zakonshme të shihje njerëz të moshuar që qanin. Befas nga Tirana erdhi Azem Hajdari. Njëri ndër deputetët e Shkodrës, të tjerët ende nuk diheshin se ku ishin. Selia e PD-së ishte asaj kohe në qendrën e qytetit dhe ai doli në ballkonin e saj. Isha përballë saj, së bashku me gazetarin Jani Malo, dhe shfreva, dhe si duket kisha folur me zë të lartë, pasi Jani më tërhoqi nga dora dhe më tha të bëj kujdes, pasi njerëzit po irritoheshin gjithnjë e më shumë nga ajo që po dëgjonin në fjalën e Azemit. Përse duhej të vinte pikërisht ai asaj dite, përse vetëm ai kishte ndalur aty, në atë dritare ballkoni dhe fliste ashtu ashpërsisht, në një qytet ku ishte fituar gjithçka dhe nuk ishte humbur asgjë? Ku ishin të tjerët, liderët, figurat e njohura të qytetit? Ku ishte Ali Spahia, Pjetër Arbnori, një shumësi deputetësh, që ndërsa kishin festuar fitoren , kishin sjellë edhe heshtjen?

Turma filloi të lëvizë. Azemi po i drejtonte drejt sheshit , pranë të cilit ishte selia e atëhershme e Komitetit të Partisë së Punës. Një grumbull njerëzish që lëviznin kërcënueshëm, mes të cilëve ishte Eduard Përjaku, si njeriu që do të kishte meritën e qetësimit, por edhe kjo do të ishte e përkohshme. Sidoqoftë asaj nate nuk ndodhi asgjë. Me gjithë kërcënimin, askush nga forcat e rendit nuk lëvizi, gjithçka po shkonte drejt normalitetit, dhe kjo do të ishte e natyrshme në një qytet ku e gjithë opozita ishte fituese. Azem Hajdari u largua vonë nga qyteti. Ishte bujtës në shtëpinë e një miku tim, gjimnazist, Mark Mhilli, hëngri, si do më thoshin më pas, vezë të skuqura dhe fasule, dhe pastaj u shtri në sediljen e pasme, u mbulua me një velenxë apo fustan grash, dhe iku. Në daljen e qytetit, tek ura e lumit Drin, askush nuk e vërejti largimin e tij, ose policia ishte e paralajmëruar për këtë largim.

Një ekip nga Mali i Zi

Të nesërmen nëpër rrugët e qytetit u vërejtën ekipet TV të Malit të Zi, të vetmet që do të ishin pjesë e xhirimeve dhe që më pas do të bënin xhiron e Ballkanit. Nuk dukej askush tjetër dhe kjo ishte enigma e parë e asaj që do të ndodhte më pas. Enigma e dytë ishte tek dyert e mbyllura të gjimnazit “Jordan Misja”, pjesë e rebelimit dhe nxënësit që ishin të detyruar, në një pjesë të madhe, të merrnin rrugën e sheshit ku ishte zhvilluar proteste e një dite më parë. Pas gjimnazistëve dhe studentëve vinte një turmë tjetër , më agresive, shumë nga të cilët kishin qenë të burgosur politikë ose nga shtresa të nëpërkëmbura, por edhe njerëz të rrugës, të cilët, ashtu si me 13 dhjetor, ku pas pjesës së parë të demonstratës kishin ndodhur thyerjet e mëdha, mendonin se përsëri gjithçka mund të ndodhte. Por përsëri ishte një turmë që ende nuk ishte pjesë e përleshjeve. Në shesh kalova përmes tre takimeve. Takimi i parë ishte në shkallët e Komitetit Ekzekutiv me deputetin e sapozgjedhur, Blerim Çela. Kishim qenë thuajse miq dikur. U ndalëm, sepse politika ende nuk e kishte ftohur miqësinë. “Ç’po ndodh kështu?, më tha ai me mllef dhe ishte , si gjithnjë i preokupuar. E pyeta shkurt, “Përse e sollët dje Azem Hajdarin në Shkodër. Kush e kërkon sherrin, sidomos në Shkodër?”. “Janë punët e shefit”, tha ai, pastaj Azemi është deputet i Shkodrës. I takon”. U ndamë. Nuk jemi takuar më. Pak më tej takova Shaqir Vukajn. Ai ishte punonjës i Komitetit, merrej me shkencën dhe teknikën, por edhe sekretar i organizatës së partisë. Ishte i trazuar. Pak më parë, nën derën e zyrës, kishte gjetur teserën e partisë së njërit prej nënkryetarëve të rrethit, së bashku me shënimin, “mos më pyet përse”. Dolëm së bashku dhe në shesh takuam njërin nga drejtuesit e demonstratës. Ishte i njohur i Shaqirit. “Çfarë do të bëni sot”, e pyeti Shaqiri. “Sot do e djegim”, iu përgjigj ai, duke treguar me dorë nga godina e komitetit të partisë. “Kjo është vatra e të keqes, prej këtu jemi zvarritë baltash”. E pyeta nëse ka dëshirë të dijë se kush e ka zvarritë, se çfarë është thënë për të. “Po”, u përgjigj. “Atëherë mos e digjni, aty janë dosjet e gjithë jetës në katër dekada”. “Do e djegim se nuk bën, kemi urdhër”. Dhe u largua.

Pak më vonë filloi ajo që tashmë dihet. Filloi me vrasjen e Arben Brocit, të cilin e kisha njohur që fëmijë, pasi shtëpitë tona ishin ngjitur me njëra tjetrën, dhe të atin, Beqirin, ish i burgosur, e kisha pasur mik.   Asnjë nga liderët partiakë nuk ishin në demonstratë. Nuk ishin as të afërmit e tyre. Në morgun e qytetit priste mjeku Ali Spahia dhe nuk lejonte asnjë ekspertizë. Priste, sikur ta dinte se do të kishte të vrarë. Në qytet u përhap ankthi dhe revolta. Kjo e fundit ishte ajo e pritshmja, të tjerat kishin qenë kalimtare.

Në shkrimin e bozuar asaj kohe kam thënë mendimin se vrasja e Brocit , aq sa ishte tragjike, aq ishte edhe e menduar. Në mesin e asaj turme të zemëruar ai ishte i shënuar prej kohe dhe arma, si thoshin më pas, e prodhuar në mënyrë artizanale në uzinën mekanike “Drini”, nuk u gjet asnjëherë. Por edhe kam shtuar pikërisht atë që sot do e përsëris në vazhdën e ciklit të një dosje të pret të zbardhet: kush ka qenë tjetër i shenjuar të vritet, Azem Hajdari? Ardhja e tij në Shkodër, në rutinën e asaj dite të heshtur, ndezja e njerëzve rreth e rrotull, mallkimet dhe kërcënimet që hidhte nga ai ballkon i stisur, grumbullimi rreth tij i njerëzve që ishin më shumë se të mllefosur, revanshi që kërkonte që asaj dite, me një gjuhë që nuk ishte e qytetit, por që nuk do të ishte as e tij më pas, në vitet e ardhshme, ndillnin një të keqe të madhe, të pazakonshme, me të cilën ende njerëzit nuk ishin mësuar, por që shumë shpejt do të bëhej motiv i njohur.

Dosja e vrasjes së Azem Hajdarit është përherë e mangët, në se aty do të jetë vetëm ajo ditë shtatori, kur u qëllua përfundimisht me të. Për të shkuar drejt asaj dite ka pasur edhe ditë të tjera, ditë mallkimesh dhe pritash, dhe në këto të fundit ai është nxjerrë nga njerëz shumë afër tij, të cilët, edhe pse dinë shumë më tepër se të tjerët, përsëri kanë heshtur. Kanë heshtur nga droja, kanë heshtur edhe pse, dashur apo padashur, janë bërë pjesë e vrasjes së tij. për të hetuar një natë shtatori , duhen parë të gjithë ” shtatorët” e tjerë, nga ka rrjedhur jeta e tij, mallkimet me të cilat i janë vërsulur, sherret ku e kanë futur, hijet që kanë vënë pas tij, gjakun që i ka kanë përhedhur mbi shpinë, dhe të gjitha këto kanë qenë pjesë e një vrasje të paralajmëruar.

Nuk mund të jem hipokrit dhe të them se e kam dashur Azem Hajdarin. Thënë sinqerisht, sidomos pas muajve të parë të pluralizmit, figura e tij politike më ka qenë shumë e largët, për të mos thënë krejt e huaj dhe e padashur. Por jam për zbardhjen e plotë të një vrasje të paralajmëruar, e cila, ashtu si ka dorasët e shtatorit të vitit n1998, ka edhe gërgasit e pagët, edhe ata që e nxorën në pritë, jo vetëm një herë, Atë që e bëri pjesë të planit të tij ogurzi për përmbysjen e shtetit, dhe në fund të fundit, edhe ata që duke ditur pjesë të së vërtetës, heshtin, ose se kanë frikë, ose se janë pjesë e lojës së është luajtur me jetën e një njeriu. Lojë që vazhdon edhe pas vrasjes së tij.