Shkollat shqipe përpara ’44 dhe disa foto të rralla të Enver Hoxhës

Kati i tretë i banesës së tij të ngjan me një muze. Objektet që janë të vendosura në mure, rafte, dhe kudo në qoshet e saj kanë një histori. Jemi në shtëpinë e një koleksionisti dhe studiuesi. Shpëtim Salën, paradite e gjejmë në Bibliotekën Kombëtare duke studiuar dhe pasdite duke u marrë me pasionin e tij më të madh në jetë; koleksionimin. Ai është Kryetar i Qendrës Mbarëkombëtare të Koleksionistëve. Sot ai është i ftuari i DITA-s për një bisedë mbi një koleksion të rrallë që ai mban në raftet e tij. Sala posedon rreth 3 mijë foto të shkollave dhe 300 dëftesa, të gjitha këto të para viteve 1944. Nëpërmjet imazheve ai ka mësuar dhe kuptuar më shumë për sistemin arsimor që ka patur vendi ynë përpara Çlirimit. Të ndara në dosje të caktuara, ku më “të rëndat” janë ato të Shkodrës, Tiranës dhe Korçës, ne shohim se si janë veshur, vlerësuar dhe edukuar brezi i atyre që kanë patur mundësi të shkollohen në fillim të viteve 1900. Nuk ka qenë e lehtë për Shpëtimin që të arrijë në këtë fazë që gjendet sot me materialet që ka mbledhur. Ai jo vetëm grumbullon, por edhe boton libra, pasi është një koleksionist i informuar dhe ia di vlerën objekteve që mban në banesën e tij. Ish-mësuesi i zooveterinarisë në shkolla të mesme bujqësore të rrethit të Tiranës, sot është një frekuentues i rregullt i ekspozitave, madje edhe vetë është autor i disa prej tyre. Ndërsa gërmojmë në fondin e artë të fotove të tij, zbulojmë edhe disa foto të ish-diktatorit Enver Hoxha gjatë kohës kur jepte mësim në Liceun e Korçës dhe jo vetëm.

Shpëtim, ndodhemi në shtëpinë e një koleksionisti, por cila është familja, profesioni juaj?

Paraardhësit e mi janë nga Mborja e Korçës. Gjyshi im Sali Sala (1885-1962) ka qenë një patriot i njohur në Korçë e jashtë saj. Prej tij kam trashëguar botime të rralla librash, fotografi e dokumente historike, gjithashtu një flamur shqiptar të qëndisur në vitin 1919. Kam mbaruar Fakultetin e Veterinarisë, dega Zootekni në vitin 1989, kam punuar si mësues i zooveterinarisë në shkolla të mesme bujqësore të rrethit të Tiranës deri në vitin 1992.

Po me koleksionimin kur keni filluar të merreni?

Pasioni për të lexuar dhe mbledhur libra fillon që në fëmijëri; krahas librave kam koleksionuar filatelinë shqiptare, kartolinat, monedha dhe kartëmonedha të ndryshme, mbas viteve ’90 flamuj, dokumente historike, dëftesa shkollore, fotografi, pllaka gramafoni shqiptare etj.

Koleksionet që kam mbledhur, nuk janë një magazinë pa inventar. Ato janë të sistemuara në mënyrë që materialet të shfrytëzohen me lehtësi. Ajo që është më e rëndësishme, këto koleksione nuk janë të mbyllura, ato janë paraqitur në 30 ekspozita që ka hapur QMKSH në Prishtinë, Prizren, Strugë, Ulqin, Tiranë, Korçë, Vlorë etj. Gjithashtu kanë shërbyer si materiale historiko-kulturore për librat që unë kam botuar.

Çfarë koleksiononi më shumë ose ku e ndjeni ju veten më të plotësuar?

Kam një koleksion flamujsh që fillon me një flamur të çetave patriotike të vitet 1909, të shoqërisë “Besa-Besë” të Bostonit, të shoqërisë “Gjuha Shqipe” të krijuar në qytetin e Shkodrës në vitin 1910 e në vijim në flamujt që janë përdorur gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Kam një koleksion mjaft të vlefshëm të dëftesave dhe fotografive shkollore nga viti 1887 deri në vitin 1944. Në mjaft ekspozita të hapura në vite në Korçë, Pogradec dhe në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë kam ekspozuar koleksionin e dëftesave dhe fotografive shkollore të shoqëruar m tekstet dhe programet mësimore që janë përdorur në shkollat shqipe deri në vitin 1944. Në koleksionin tim përfshihen edhe shkollat shqipe të hapura në trojet shqiptare në Malin e Zi, Kosovë, Maqedoni, Çamëri etj.

Koleksionistët mundohen të kenë në koleksionet e tyre materiale sa më të rralla. Koleksioni i shkollave shqipe që unë disponoj është një koleksion i rrallë jo vetëm në Shqipëri por edhe jashtë saj.

Në ekspozitat që kam hapura janë paraqitur dëftesa e një shkolle të caktuar e shoqëruar me fotografinë e po asaj shkolle, e të njëjtit vit që mban dëftesa, së bashku me tekstet mësimore dhe fletoret e shënimeve të nxënësve.

Ku arrini t’i gjeni dhe ku i keni gjetur fotot e shkollave dhe dëftesat?

Materialet që lidhen me koleksionin e shkollave shqipe, kam filluar ta mbledh prej 15 vitesh. Për të mbledhur këtë material më kanë ndihmuar miqtë e mi koleksionistë në Shqipëri dhe jashtë saj. Kam blerë materiale për shkollat shqipe edhe në ebay. Me koleksionistët shqiptarë në shumicën e rasteve kemi bërë shkëmbime. Të gjithë ata i dinë interesat e mia dhe më njoftojnë për çdo gjë të re.

Pse keni zgjedhur fotot e para ’44 dhe dëftesat po ashtu?

Së pari, duke punuar për afro 20 vjet si mësues, kam pasur dëshirën të njoh historinë e tyre. Disponoj edhe dëftesa apo fotografi shkollash edhe pas vitit 1944, por më duket me mjaft vlera evidentimi i shkollave shqipe para vitit 1944. Në literaturën mbi historikun e shkollave shqipe kjo periudhë është pasqyruar me mangësi të mëdha, prandaj merr vlera koleksionimi i dokumentacionit që lidhet me historikun e shkollave shqipe.

Në cilat shkolla udhëtojmë me fotot tuaja?

Koleksioni përfshin shkollat shqipe në Shkodër, Mat, Tiranë, Durrës, Elbasan, Korçë, Gjirokastër, Sarandë, Ulqin, Prishtinë, Pejë, Prizren, Gjakovë, Strugë, Tetovë, Gostivar, Dibër, Boston, Selanik, Janinë, Stamboll etj.

Cilat janë shkollat më të famshme që ju keni në koleksionin tuaj, ku edhe kanë studiuar njerëz të famshëm?

Në koleksionin tim janë përfshirë dëftesa dhe fotografi të Mësonjëtores së parë shqipe hapur në vitin 1887, të Shkollës së Vashave hapur në vitin 1891, të Liceut të Korçës, të shkollës Normale hapur në Elbasan në vitin 1909, të Gjimnazit të Shtetit dhe Gjimnazit “Ilirikum” në qytetin e Shkodrës, të Gjimnazit dhe Institutit Femnor hapur në Tiranë, të gjimnazit “Sami Frashëri” hapur në Prishtinë etj.

Mund të na përmendni dokumente të personaliteteve të njohur që mund t’i gjejmë në koleksionin tuaj?

Në koleksionin tim gjenden fotografi, tekste mësimore, si dhe dëftesa shkollore të firmosura nga mësues, drejtorë, hartues tekstesh etj. Ndër ta mund të përmend: Ahmet Gashin, Aleksandër Xhuvanin, Andre Bregult, Dhimitër Mborjen, Ernest Koliqin, Fot Papajanin, Gjergj Fishtën, Hajdar Sheh Sulën, Idriz Ajetin, Idriz Hoxhën, Thoma Papapanon, Koto Hoxhin, Kristaq Cipon, Mark Kirin, Martin Gjokën, Mati Logorecin, Migjenin, Mirash Ivanajn, Murat Sojliun, Musa Demin, Parashqevi Qiriazin, Petref Pogonin, Petro Nini Luarasin, Raqi Qirinxhiun, Rudolf Delianën, Sandër Lumezin, Sotir Papakriston, Telford Eriksonin, Vasil Andonin, Zonjën Kenedi, etj.

I keni ju shkollat apo dëftesat e Ahmet Zogut, Enver Hoxhës, Mehmet Shehut… dhe cilat janë karakteristikat e tyre?

Kam fotografi origjinale kur Enver Hoxha ka dalë me nxënësit liceistë në Korçë, kam riprodhime të fotografive të Ahmet Zogut kur ka qenë student. Kam fotografi të Mehmet Shehut kur ka qenë në Shkollën Teknike të Hari Fultzit në Tiranë.

Nga imazhet në foto dhe nga të dhënat në dëftesa, ju dashje pa dashje mësoni dhe historinë e arsimit shqiptar, çfarë keni vënë re ju nga koleksionet tuaja?

Sistemi arsimor përpara vitit 1944 duhet studiuar dhe duhen nxjerrë mësime për seriozitetin e punës së mësuesve, nxënësve, për punën e bërë nga elita e pedagogjisë shqiptare në hartimin e teksteve dhe programeve mësimore, për zhvillimin e sistemit arsimor privat, për përfshirjen në sistemin arsimor të mësuesve të huaj, për përgatitjen e maturantëve që patën rezultate të shkëlqyera në shkollat e larta jashtë vendit etj.

Si ishte gjenda e shkollave përpara vitit 1944?

Ka pasur kritere rigoroze për hapjen dhe funksionimin e shkollave shtetërore dhe private në Shqipëri. Ato ishin pajisur me kabinete kimie, fizike, terrene sportive, biblioteka etj. Një pjesë e shkollave ka pasur edhe konvikt për nxënësit që vinin nga zona të largëta. Shkolla Teknike në Tiranë ka pasur shtypshkronjë, disa makineri metalprerëse, fabrikë akulli etj. Shkollat bujqësore si ajo e Institutit Bujqësor Shqiptaro-Amerikan i Kavajës kishte në dispozicion disa hektarë tokë, makineri bujqësore, etj. Pra në vartësi të drejtimit që kishin, shkollat kanë qenë mjaft të pajisura, pedagogët që jepnin mësim në to gjithashtu.

Nxënësit në këtë periudhë mund të ndiqnin shkolla me nivel mjaft të lartë për kohën. Në elitën e shkollave kanë qenë Liceu i Korçës, Normalja e Elbasanit, Shkolla Teknike e Tiranës etj.

Sa bindës ishte sistemi arsimor në ato vite?

Në vitet përpara Luftës së Dytë Botërore sistemi arsimor në Shqipëri po shkonte drejt hapjes të paktën të një shkolle të lartë në qytetin e Tiranës. Ishin hedhur bazat që të rinjtë të studionin në Shqipëri. Sistemi arsimor shqiptar përfshinte të paktën 15 shkolla të mesme të nga cilat përfundonin mësimet çdo vit mbi 800-900 maturantë mjaft të përgatitur. Një pjesë e këtyre maturantëve shkonin për studime jashtë vendit.

Në Shqipëri në këtë periudhë ndodheshin mjaft intelektualë që kishin përfunduar shkollat e larta në Romë, Vjenë, Paris, Berlin, Stamboll etj. të cilët mund të jepnin mësim në shkollat e larta që mendohej të hapeshin në Shqipëri. Mbas vitit 1945 pikërisht këta intelektualë dhanë mësimet në fakultetet e para të hapura pas lufte.

Po për sa i përket sistemit të vlerësimit në dëftesat që posedoni, çfarë keni kuptuar, edhe nga ana e hartimit dhe ndërtimit të tyre?

Dëftesat paraqesin një interes të veçantë për sistemin e notave të përdorura, për evidentimin e emrave të njohur si arsimtarë apo drejtues në shkollat shqipe, për shtrirjen e shkollave të niveleve të ndryshme në Shqipëri, emërtimet e tyre, etj Vlera të veçanta kanë vulat e përdorura në këto dëftesa, sidomos vulat me shqiponja përpara vitit 1920.

Sistemi i vlerësimit në shkolla nuk ka qenë i njëjtë gjatë viteve 1912-1944. Ka pasur një sistem vlerësimi për shkollat fillore nga nota 5 deri tek 1. Ku 1 (njëshi) ka qenë nota më e mirë. Për klasat e para të fillores ka pasur edhe vlerësime nga keq deri në shkëlqyeshëm.

Në vitet 1927-1939 sistemi i notave në shkollat e mesme ka qenë mbetës, kalueshëm, mjaftueshëm, mirë, mjaft mirë dhe shkëlqyeshëm. Mbas vitit 1939 është futur në shkollat e mesme sistemi i notave nga 4 (katra) tek 10 (dhjeta). Dëftesat janë të shoqëruara me vlerësime mbi sjelljen e nxënësit si dhe mungesat me ose pa arsye. Kur prindi merrte dëftesën në shkollë ai duhet të paguante pullën e taksës si dhe pullën e taksës së kryqit të kuq. Por kjo praktikë nuk është praktikuar për dëftesat e shkollave fillore.

Cila është gjëja më e rrallë që keni në koleksionin tuaj dhe që e ruani me fanatizëm?

Një material unikal që unë disponoj, është dorëshkrimi origjinal i fjalorit italisht-greqisht-shqip të Thimi Mitkos. Fjalori ka 327 faqe, është i viti 1887. Në vitin 2013 unë e botova në mënyrë anestetike në 300 kopje.

A ju ha kohë ky pasion?

Koleksionisti përveç parave, duhet t’i kushtojë gjatë ditës një kohë të konsiderueshme koleksionit të tij. Sistemimi i materialit, bisedat dhe konsultimet me koleksionistë të tjerë, përgatitja e ekspozitave të marrin mjaft kohë.

A kushton të jesh koleksionist, pasi të duhet të blesh herë pas here?

Natyrisht që koleksionimi i filatelisë, numizmatikës, heraldikës, bukinizmit, dokumentacionit, fotografisë është i kushtueshëm. Por në të njëjtën kohë janë të kushtueshme edhe albumet, katalogët dhe të gjithë aksesorët e tjerë që sigurojnë kushtet optimale të rruajtjes, evidentimit të shpejtë, sistemimin e tyre sipas kritereve shkencore etj.

E keni menduar ndonjëherë se kujt do ia lini trashëgimi koleksionin tuaj?

Dëshirë kam t’ia lë një institucioni kulturor, muzeu, arkivi, instituti, biblioteke. Por me sa kam vënë re, këto institucione historiko-kulturore nuk kanë inventarizuar ende materiale dokumentare të dhuruara apo sekuestruara që prej 70 vitesh. Apo i kanë në inventar ende me çmime qesharake, gjë që mundëson abuzimin me to.

Ju z. Shpëtim keni realizuar edhe disa ekspozita, si është marrëdhënia juaj me institucionet e kulturës?

Marrëdhëniet e mia në cilësinë e kryetarit të Qendrës Mbarëkombëtare të Koleksionistëve Shqiptarë me institucionet e kulturës janë të ftohta. Këto institucione janë të prirura të bëjnë shou, skenografi me ekspozitat që ato hapin apo mbështesin, nuk u intereson përmbajtja. Si rrjedhim dashje pa dashje ne jemi të distancuar. Në ekspozita ka një rregull, që në se do të pasqyrosh një eveniment historik, mund të përdorësh deri në 20% të materialeve riprodhime të dokumenteve apo eksponateve, materialet e tjera duhet të jenë origjinale, përndryshe ekspozita nuk ka kuptim dhe si rezultat vizitorët do të jenë të radhë, po ashtu pasqyrimi në media do të jetë i vakët.