Moisiu: Piter Lukas të tërheqë ato që tha për babanë tim dhe hyrjen në Tiranë. Bunkeri atomik? S’e kuptoj zhurmën

INTERVISTË – DITA:  Alfred Moisiu nuk është dakord me historianin dhe publicistin amerikan Peter Lucas kur përshkruan 28 nëntorin e vitit 1944, ditën kur qeveria provizore e kryesuar nga Enver Hoxha hyri në Tiranë. Ish-partizani 15 vjeçar, ka qenë në atë kohë pjesë e efektivit të batalionit special dhe rrëfen në këtë intervistë në DITA se si e ka përjetuar atë ditë 70 vjet më parë. Ish-Presidenti komenton edhe shfaqjen e portreteve të Enver Hoxhës në kremtimet të ndryshme gjatë këtij viti. I duket çudi zhurma rreth një bunkeri të zakonshëm, si ai anti-atomik.

– Zoti Moisiu, më 28 nëntor në gazetën ‘DITA’ u botua një përshkrim i gazetarit amerikan Peter Lucas për ditën e hyrjes së Enver Hoxhës në Tiranë. Ju keni qenë dëshmitar i asaj ngjarjeje. Sa realist është Lukasi në përshkrimin e tij dhe çfarë kini për të shtuar për atë ditë?

– Së pari më lejoni t’u them se këtë situatë e kam përshkruar në librin e 1-rë të kujtimeve të mia, pasi sikurse e përmendni edhe ju, në atë kohë isha jo thjesht dëshmitar okular. Kam qenë efektiv i batalionit special (kështu quhej ai repart partizan që kishte për detyrë ruajtjen e drejtuesëve të kohës) të Shtabit të Përgjithshëm të UNÇL, me komandant major Hajdar Aranitasin. Që në mëngjesin e asaj dite kur u nisëm nga Elbasani për në Tiranë, ne morëm detyrë që, kur të zbresi udhëheqja nga makinat në Tiranë, të rreshtohemi në të dy krahët e kortezhit ceremonial dhe t’i shoqërojmë deri tek tribuna pranë hotel Dajtit. Po sjell këtu tekstualisht pjesën sesi e kam përshkruar këtë situatë në librin tim me kujtime, botuar që në vitin 2008.

“Ishte vendosur që më 28 nëntor Qeveria Provizore të hynte në Tiranë. Problemi qëndronte se urat kryesore ishin shkatërruar nga forcat gjermane në ikje. Për këtë arsye u programua që vajtja në Tiranë të bëhej nëpërmjet Elbasanit… Në mëngjesin e 28 nëntorit, u nisëm për në Tiranë nga qafa e Krrabës. Në atë rrugë, gjatë ditëve që luftohej për Tiranën, një kolonë gjermane që vinte nga Greqia, e përbërë afërsisht nga 3000 forca, tentoi të kalonte nëpër Tiranë, si për të ndihmuar forcat që luftonin kundër partizanëve ashtu edhe për të vazhduar rrugën drejt Shkodrës, nga ku ishte parashikuar që të bëhej tërheqia totale. Më kujtohet shumnë mirë, se si rezultat i betejës së ashpër të zhvilluar midis forcave gjermane që tërhiqeshin dhe atyre partizane, deri afër Mushqetasë, ku u krye beteja e fundit midis tyre, rruga ishte mbushur me makina të djegura, me armatim të rëndë të hedhur anash rrugëve, me kufoma ushtarësh gjermanë të vrarë, si dhe me kafshë të vrara. Ishin gjurmë shumë të freskëta, sepse beteja ishte zhvilluar në fillim të nëntorit. Rreth orës dhjetë-njëmbëdhjetë mbrritëm në Tiranë. Udhëheqja zbriti nga makinat tek ura e Lanës. Aty, ne të gjithë, sipas porosive të marra, u rreshtuam anash grupit udhëheqës, të gatshëm me armë në dorë për të vepruar, në rast të ndonjë aksioni agresiv. Kështu kaluam mbrapa hotelit Kontinental (ish Vollga) dhe dolëm në sheshin Skënderbej drejt godinës së hotel Dajtit. Atje ishte ngritur një tribunë provizore, në të cilën hipën të gjithë udhëheqësit e luftës. Përpara tyre parakaluan forcat partizane që kishin marrë pjesë në çlirimin e Tiranës…”  (faqe 136-137- libri 1-rë Kujtime).

– Pra ju, zoti Moisiu, nuk jeni dakord me ato që përshkruan Piter Lukasi për 28 nëntorin e vitit 1944 në Tiranë?

– Piter Lukasi nuk ka qenë aty atë ditë, ndërsa unë kam qenë dëshmitar dhe kam përjetimin tim për atë ngjarje të rëndësishme. Pra, në mendjen time është një realitet i ndryshëm, sikurse e përshkrova pak më sipër. Sikurse shihet nga ato që shkrova pak më lart, nuk ka asgjë të përbashkët me atë që miku im Piter Lukas përshkruan. Sigurisht që kur zbritën nga makinat, Enver Hoxha me të tjerët u pritën nga Myslim Peza dhe Mehmet Shehu, por nuk pati fare kohë që të bëhej një përshkrim i betejës, sikurse na thotë Piteri. Sigurisht gjatë rrugës bisedonin, por vetëm kaq, më shumë impresione. Nuk mendoj se ndihmojmë historinë kur gjërat i përshkruajmë thjesht nisur nga konsideratat negative që ndodhën më vonë, por as duke i paqyruar ato në mënyrë të artë. Gjthmonë duhet të jemi të saktë, aq më tepër kur flitet për figura që kanë bërë histori në vendin tonë në ato vite shumë të vështira, por edhe të lavdishme.

– Mund të flasim më konkretisht, zoti Moisiu, çfarë pasaktësish ka në përshkrimin e Lukasit për atmosferën e asaj dite?

– Kështu psh z. Lukas midis të tjerave thotë: “Peza qëndroi në krah të Hoxhës kur filloi parakalimi i udhëheqësve në qytet. Shehu kaloi mbrapa… Koçi Xoxe… shtyhej për një vend  në krah të Hoxhës, siç bëri gjeneral Spiro Moisiu, shefi i shtabit të Hoxhës.” E kuptoj tendencën e Piterit për të ironizuar udhëheqësit komunistë të Tiranës, por duhet bërë kujdes se nuk mund të nëpërkëmbësh dhe të deformosh karakterin e njerëzve aq pa teklif sikurse bën ai në shkrimin e tij. E kam fjalën për Spiro Moisiun, ai ishte një ushtarak i brumosur me një kulturë civile dhe ushtarake të marrë në shkollën austriake që në vitin 1914, rridhte nga një familje me tradita të hershme qytetare, kishte një formim të karakterit të tij të kalitur në gjashtë luftra të bëra në  vendin tonë duke filluar që nga 1920-a. Pra nuk i përkiste tipave që donin të dukeshin. Të mos harrojmë që atëhere ende nuk kishte asnjë protokoll në shtetin tonë që të përcaktonte vendosjen sipas hierarkisë. Ende lufta vazhdonte, njerëzit sapo kishin zbritur nga malet, kishin gëzim për atë që kishin arritur, për lirinë, çlirimin, dëshirën për një demokraci të vërtetë. Pse duhet të ngatërrojmë patjetër atë periudhë me atë se çfarë ndodhi në të pastajmen!! Edhe Ruzvelti e Çurçilli e kanë respektuar Stalinin sa s’ka ku të shkojë në periudhën e luftës, pavarësisht se dihej se çfarë kishte bërë ai në vitet e paraluftës në ish BRSS. Dua të shtoj këtu se im atë asnjëherë nuk pranoi të banonte në bllokun e famshëm, megjithëse kishte pasur disa herë ftesa. Nuk dua të shkoj më tej me këtë problem, por kur flasim dhe shkruajmë të mos harrojmë fjalën e vjetër se: “Gjuha kocka nuk ka, por kocka thyen”. Pra kërkohet më shumë kujdes dhe respekt për njerëzit që nuk jetojnë, duke mos harruar se dhe ata që janë gjallë kanë ndjenja për të parët e tyre, veçanërisht kur bëhen sajesa.

– Ju vazhdimisht keni folur në mbrojtje të vlerave të asaj lufte antifashiste që bëri populli ynë për çlirim nga pushtuesit. Mirëpo ajo luftë është anatemuar shpesh vitet e fundit. Madje, ka nga ata që e quajnë luftë civile. A jeni lëkundur ndopak nga sulmet që i bëhen asaj lufte, pasi kanë dalë edhe dokumente të reja?

– Unë kam qenë pjesëtar i asaj lufte që në rininë time të hershme, kam kontribuar duke filluar që nga viti 1942, kur isha në konviktin e gjimnazit të Tiranës në moshën 13 vjeçare, duke qenë i organizuar në radhët e rinisë antafashiste të kohës. Familja ime në atë kohë, varësisht nga rethanat e krijuara, banonte në Lushnje. Pra kam qenë në vorbullën e luftës që bëhej në kryeqytet, duke vazhduar më vonë edhe në jetën partizane. Nuk dëshiroj të zgjatem shumë për rrethanat sepse kam shkruar në kujtimet e mia. E them këtë se e di mirë çfarë ka ndodhur dhe nuk kam sesi të besoj në lloj-lloj broçkullash të sajuara për atë luftë. E përsëris edhe njëherë: të mos ngatërrojmë atë kohë që ka qenë e lavdishme për historinë e vendit tonë me atë se çfarë ndodhi më vonë. Ne shqiptarët historikisht kemi luftuar, kemi pasur reparte të tëra ushtarake në radhët e mbretërisë së Napolit, të Osmanëve, në ushtrinë e Napolonit etj, por përjashtuar kohën e Skënderbeut asnjëherë nuk kemi bërë luftë për vete, sikurse ajo e kohës së Luftës së Dytë Botërore. Pra nuk e kuptoj pse nga disa historianë dhe politikanë bëhet çmos për të njollosur një gjë që na ka nderuar. Në qoftë se ka pasur disa përpjekje midis formacioneve partizane dhe atyre balliste, këto edhe mund të quhen elementë të luftës civile, sepse ishin përplasje midis shqiptarëve, por ato kanë ndodhur kur ato forca ishin hedhur në bashkëpunim të hapur me okupatorët. Rrjedhimisht mund të quhen edhe pëplasje midis partizanëve dhe formacioneve kuislinge. E të tilla ka pasur gjatë Luftës së Dytë Botërore në të gjitha vendet e pushtuara. Por nuk kemi dëgjuar që të emërtohen si luftë civile, sepse nëqoftëse një formacion ushtarak pajiset, armatoset, financohet dhe vepron në bashkërendim me formacionet ushtarake pushtuese, kjo më nuk mund të quhet as sesi luftë civile.

– Babai juaj, Gjeneral Spiro Moisiu, ka qenë një nga udhëheqësit e asaj lufte, ka qenë Komandant i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Cili ka qenë vlerësimi i tij për atë luftë?

– Sigurisht që Spiro Mosiu kishte respekt dhe nderim të veçantë për luftën dhe nuk kishte sesi të ndodhte ndryshe, pasi po të ishte ashtu ai do të kishte ndikuar edhe tek unë për një vlerësim tjetër, çka nuk ka ndodhur. Jo vetëm kaq, por ai sakrifikoi gjithçka për atë periudhë. Braktisi gruan me tre fëmijë, la pasurinë dhe u fut tërësisht që në vitin 1942 në radhët e Lëvizjes Nacional-Çlirimtare, kur shumica e drejtuesve të lëvizjes ishin beqarë, më të rinj në moshë dhe pa përgjegjësi të veçanta familjare.

– Figura që kontestohet më shumë është ajo e Enver Hoxhës, për faktin se ai e sundoi me dorë të hekurt Shqipërinë për gati gjysmë shekulli. Shfaqja e portreteve të tij këtë vit në festimet për 70-vjetorin e çlirimit kanë ngjallur shumë polemika. Si i keni përcjellë këto polemika?

– E kuptoj mirë irritimin e një pjese të njerëzve që kanë vuajtur nga diktatura dhe kanë pasur pasoja të rënda në ato kohëra. Sigurisht mendoj se portretet nuk kanë pse të dalin në këto raste, ithtarët e flaktë të figurës së Enver Hoxhës bëjnë mirë që këto ndjenja t’i mbajnë për vete, pa qenë nevoja t’u imponohen të tjerëve.

 – Po për kremtimin e këtij 70-vjetori a kini ndonjë vërejtje?

– Kremtimi duhet të ishte akoma më impresionues, sepse ka të bëjë jo thjesht me një përkujtim, por ai duhet të lërë tek brezi i ri impresion dhe respekt për atë gjeneratë që sakrifikoi edhe jetën për të fituar lirinë. Këto lloj përvjetorësh duhet të rrisin tek brezat pasardhës ndjenjën e patriotizmit dhe moralin se njeriu duhet të sakrifikojë në maksimum, nëse këtë e kërkojnë interesat e atdheut. Pikërisht këtë kërkojnë të arrijnë vendet e qytetëruara në rast përkujtimesh të tilla dhe të japin mesazhe që të mos lejohen më kasaphana në të ardhmen. Kush ka qenë në varrezat e dëshmorëve, ka parë se afro 80 % e atyre që janë flijuar, kanë qenë të moshës 16-22 vjeç. Le ta vemë veten në atë moshë, kur njeriu sot gëzon rininë me gjithë të mirat e kohës, çfarë kënë menduar ata djem dhe vajza që iu është ndërprerë jeta në lulen e rinisë? Është e qartë që ata nuk kanë synuar as poste, as pasuri dhe as privilegje, por vetëm që Shqipëria të jetë e lirë dhe demokratike, si gjithë vëndet e tjera. Për këtë  ata duhen respektuar në maksimum. Njeriu nuk ka asgjë më të shtrenjtë se jeta dhe ai që e jep jetën për qëllime të shenjta meriton respekt dhe nderim në përjetësi.

– Presidenti Bujar Nishani dekoroi me rastin e këtij jubileu disa figura kuislingësh si Bahri Omarin e Kolë Tromarën, si dhe disa emra të diskutueshëm si Abaz Kupi, Safet Butka e të tjerë, të cilët u nderuan me ‘Nderi i Kombit”. Si u ndjetë kur dëgjuat lajmin për dekorimin e tyre, a e meritonin ata këtë vlerësim?

– Dekoratat janë kryesisht të dy llojeve. Disa jepen për të përjetësuar pjesëmarrjen në ndonjë aktivitet ose situatë të veçantë, ndërsa disa për të evidentuar kontribute personale në sfera të veçanta. Çdo dekorim ka vlerësim personal por edhe vlerë të edukimit shoqëror. Nuk di se çfarë mund të arrihet nëse vlerësojmë gjëra që nuk i kanë këto dy qëllime.

– Kryeministri Edi Rama inauguroi me këtë rast edhe një bunker anti-atomik të diktaturës, i cili tashmë është kthyer në një destinacion turistik. A ju befasoi ky gjest i Ramës?

– Kjo çështje e bunkerit anti-atomik si i thoni ju, ndërsa në gjuhën speciale ushtarake këto quhen objekte drejtimi ose strehimi me mbrojtje nga armët e dëmtimit në masë. Objekte të tilla janë ndërtuar prej kohësh, duke evoluar në përputhje me mjetet goditëse që kanë qenë në përdorim të ushtrive në  kohën e caktuar. Kështu kemi pasur të tilla që në kohën e kështjellave e më vonë. Në luftën e parë dhe të dytë, ato ndërtoheshin për t’u mbrojtur vetëm nga armët goditëse klasike, ndërsa më vonë, me daljen e armëve të dëmtimit në masë, kërkohej të kishin edhe mbrojtje nga to. Në jetën time më ka rënë rasti të shikoj shumë objekte të tilla në vende të ndryshme. Kam parë edhe në vende të NATO-s objekte të vendosura nën tokë me disa kate, ku për zbritje dhe hipje përdorej ashensori, që as mund të krahasohen me këtë bunkerin që thoni ju. Ky objekt dihej që ekzistonte, sepse atë e kanë projektuar dhe ndërtuar inxhinierët shqiptarë, pra ishte sekret aq sa mund të ishte. Është hapur tani, nuk shikoj ndonjë çudi, nëse për turistët përbën ndonjë gjë që ia vlen të shikohet le ta shohin. Nuk e kuptoj zhurmën që bëhet. Në atë kohë strehime ndërtoheshin për gjithë popullsinë. E kam thënë edhe diku tjetër, se në disa vende të  pasura perëndimore, ishte vendosur rregull që dhe vilat private të kishin me patjetër strehim me mbrotje nga armët e dëmtimit në masë. Kjo ishte psikologjia e krijuar në kohën e Luftës së Ftohtë. Kësaj dukurie nuk mund t’i shpëtonte as Shqipëria.