Prag ’90-a, nga enigma gjermane te hedhja e busteve sipas zv.ministrit të kohës së urisë (VIDEO – INTERVISTË)

Për shumëkënd në ditët e sotme që është poshtë moshës 40 vjeçare, emri i Robert Kolit ndoshta nuk thotë asgjë.

Kanë kaluar 25 vjet e më shumë nga koha kur ai lakohej si pjesë e një grupi njerëzish të rinj që ishin promovuar me poste e detyra të rëndësishme në aparatin qeverisës të regjimit komunist, kryesisht teknike, por dora-dorës edhe politike.

Në gjysmën e dytë të viteve 80-të, Ramiz Alia po afronte, me dëshirën e tij apo i detyruar nga rrethanat, ose të dyja bashkë, disa profesionistë dhe intelektualë të mirëfilltë në pozicione të ndryshme, që shkonin deri në nivelin e zv.ministri e ministrit.

Robert Koli ishte njëri syresh, që në vitin 1986 iu dha detyra e zv.ministrit të Financave, pikërisht në një vend financat e të cilit ishin përtokë.

Në muajt e fundit të sistemit të vjetër, ai ishte dhe sekretar i Komitetit të Partisë për Tiranën, dhe në të dyja pozicionet, si në atë të ekonomistit të lartë, ashtu dhe në atë politik të Tiranës, ka qenë një dëshmitar i dorës së parë.

Mbase në ndryshim nga emra të tjerë që janë bërë protagonistë në politikë, e padyshim edhe në media, mbi Robert Kolin nuk kanë rënë shumë dritat mediatike pas ngjarjeve që sollën ndryshimin e sistemit politik. Është prononcuar më të rrallë.

Ai vetë nuk preferoi të angazhohej politikisht, duke zgjedhur profesionin e juristit dhe noterit, të cilin e ushtron sot e kësaj dite. Por kjo tërheqje nuk e pengon të ndjekë me vëmendje të gjitha zhvillimet e aktualitetit politik, si dhe ngjarjet, situatat, momentet e personazhet për të cilat flet në këtë bashkëbisedim me DITA-n.

*************

Mira Kazhani: Zoti Koli, ju jeni një nga dëshmitarët e fundit, të fundit të një regjimi siç ishte ai komunist. Madje i jeni bashkuar aparatit qeverisës të regjimit në vitet ‘80, fillimisht si zv ministër i Financave dhe më pas në vitet 1990-91 ju jeni sekretar i parë i Tiranës. Rezulton të keni qenë mjaft aktiv në atë kohë. Po si është e mundur që nuk jeni “i famshëm” si të tjerë bashkëkohës tuaj. Pse nuk ju njohin shumë njerëzit?

Robert Koli: Mbase se nuk kam dalë edhe shumë në media pas asaj kohe. Megjithatë herë pas here diçka kam thënë. Por mund t’ju them se të gjitha zhvillimet pas viteve ‘90 i kam përcjellë me shumë interes dhe duke uruar më të mirën për këtë vend.

Mira Kazhani: Besoj keni ndjekur edhe debatin e hapur rishtaz, për atë pjesë ku ju jeni edhe dëshmitar. Mendoni se ato që thuhen në media po i kthjellojnë shqiptarët për një të vërtetë, apo mos ndoshta po ndodh e kundërta, duke i bërë ata më të paqartë?

Robert Koli: Unë do doja të nisja me kohën kur erdha në postin e zv.ministrit. Kam ardhur në atë post në maj të vitit 1986. Ardhja ime si zv.ministër ishte në vazhdën e prurjeve të një brezi të ri që po afrohej në atë kohë nga Alia, për të bërë njëfarë ripërtëritje të kuadrove brenda dikastereve, por edhe për të sjellë një mendim të ri brenda filozofisë së asaj kohe. Disa prej këtij brezi arritën të bëhen edhe kryeministra siç ishte rasti i Ylli Bufit dhe Vilson Ahmetit. Ardhjen si zv.ministër unë e vlerësova shumë edhe si një vlerësim që më bëhej mua, por edhe si një përgjegjësi e madhe për të bërë diçka ndryshe në financat e asaj kohe të vendit.

Mira Kazhani: Ju keni qenë zv ministër pak a shumë në kohën e urisë…

Robert Koli: Po! Unë erdha në një kohë të vështirë dhe e kuptova që Shqipërinë po e kërcënonte hapur kriza ekonomike. Dhe një situatë të tillë unë e gjykova të drejtë t’ja bëja me dije në atë kohë përfaqësuesve më të lartë të pushtetit, Komitetit Qëndror të Partisë dhe jo direkt Ramiz Alisë. Njëri prej sekretarëve të asaj kohe, Foto Çamit, kur i parashtrova dhe një varg reformash që duhej të ndërmerreshin për të nxjerrë vendin nga kriza ku ishte futur, mbaj mend që e priti shumë mirë atë që unë i thashë, duke më bërë dy pyetje: Pse të tjerët s’na i kanë thënë këto gjëra? Dhe e dyta: A kemi ne ekonomistë kaq të mirë që të hartojnë platforma? Unë i parashtrova një listë.

Mira Kazhani: Kishim ne ekonomistë të mirë?

Robert Koli: Po, kishim shumë të mirë. Njërin nga më të mirët e asaj dhe kësaj kohe druaj, prof.Aristotel Panon, të cilin për fat të keq askush nuk e thirri ta dëgjonte. Aq më shumë t’i merrte për bazë mendimet e tij që për mua ishte një thesar në ekonomi.

Mira Kazhani: Pa dashur t’ju ndërpres mendimin. As sot politika nuk i dëgjon ekspertët. Mesa duket qenka ves i politikës tonë në çdo kohë…

Robert Koli: Kjo ka qenë në fakt, një e metë e madhe e politikës shqiptare. Në atë kohë edhe kur i thirrte për të dëgjuar, i dëgjonte vetëm brenda kornizave të veta, se po të dilje kundër, shkoje në Bulqizë. Tani që mendimi është i lirë dhe që njerëzit mund të shprehen më lirisht, këta njerëz prapë nuk i thërret askush. Shumë gjëra për mua kanë mbetur në mes të rrugës dhe bëhen me zgjidhje diletante. Kthehemi tek idetë e mia në ato vite. Unë zgjodha t’i bëja publike në atë kohë idetë e mia, përmes shtypit, në atë kohë Zëri i Popullit.

Mira Kazhani: Cila ishin ato?

Robert Koli: E para, të prekja raportin mesa bankës dhe financës në mbarëvajtjen dhe zhvillimin e ekonomisë, duke futur në një linjë bankat dhe duke tërhequr disi edhe financat. Dëshiroja të shkruaja një artikull për punën dhe pagat, pasi pagat ishin të ulëta. Këto dy të fundit nuk arrita t’i botoj, sepse për artikullin e parë që bëra në ZP, u ndëshkova rëndë dhe gati isha duke u përjashtuar nga partia, jo se ishte ndonjë ‘big deal’ të rrija pa parti, por atëherë të çonin në Bulqizë, ose në atë Burrelin tënd.

Mira Kazhani: Po ç’kish të keqe të vinit në Burrel?

Robert Koli: (Qesh) Po jo, asgjë të keqe, po më mirë ishte të jetoje në Tiranë. Por unë i qëndova deri në fund mendimit tim, sepse po mendoja për të mirën e popullit. Dhe nga fundi ma vlerësuan.

Mira Kazhani: Kam përshtypjen që këto idetë janë në sinkron me kohën e ofertës së famshme ‘Shtraus’. Pse duhet të lodheshin shqiptarët për të vrarë mendjen me ide kur thjesht mund t’i thonin po këtij propozimi. Çfarë ndodhi që ajo u refuzua si nga Hoxha ashtu dhe nga Alia?

Robert Koli: Shiko, për të kuptuar këtë gjë, duhet të kuptojmë se çfarë deshi të bëntë Hoxha realisht në Shqipëri dhe çfarë bëri efektivisht, për të dalë edhe tek pyetja juaj. Enver Hoxha mori përsipër të ndërtonte socializmin sipas mësimeve të marksizëm-leninizmit, bazuar në parimin e mbështjes në foecat e veta të cilin pas prishjes me Kinën, ai e cilësoi edhe më tepër, duke vendosur në Kushtetutë fjalinë “pa asnjë ndihmë dhe kredi nga jashtë”; duke e futur këtë edhe në Kodin Penal, në kuptimin që kush tentonte për të marrë kredi, përgjigjej për tradhti të lartë ndaj atdheut. Në fakt, Enver Hoxha jo vetëm që nuk ja zbatoi mësimet Marksit, por e bëri atë gabim, i devijoi shkollës së Marksit duke vendosur në Shqipëri jo socializmin por social-feudalizmin, duke vendosur një barazi sociale mbi bazë varfërinë, pa asnjë rrugëdalje për të ardhmen. Kjo është arsyeja që në fund të jetës së tij, ai i shtriu dorën ose pranoi ofertën gjermane të Shtrausit, për të marrë diçka nga Gjermania në këmbim të lidhjes së marrëdhënieve diplomatike me të; por Enver Hoxha harroi një gjë, se kjo marrje nuk mund të realizohej sepse ai e kishte shkruar vetë në Kushtetutë. Vetë ai e kish penguar vetveten. Dhe kur ai dha okejin për ta bërë një gjë të tillë, ata njerëz që e rrethonin i kujtuan Kushtetutën dhe që s’mund ta bënin këtë se kjo ishte tradhti ndaj Atdheut. Mendoj që Kushtetuta e pengoi Hoxhën.

Mira Kazhani: Duket paradoksale sepse Hoxha kishte në dorë ta ndryshonte kushtetutën. Ai na shpalli komb ateist, bëri siç deshi sepse ishte i plotfuqishëm. Mos është bërë pak teatër nga ai, apo ju jeni i sigurt. Dhe diçka tjetër, kush ishin ata njerëzit që e rrethonin dhe i sugjeruan të linte një popull në varfëri…

Robert Koli: Mendoj që Hoxha e kishte mëse seriozisht. Ai donte ta pranonte, por nëse nuk e realizoi këtë, e pengoi edhe koha që ai pati në dispozicion, sepse u sëmur dhe ai vdiq në 1985. Ajo çka ai vetë kish shkruar në Kushtetutë për të mos pranuar ndihma nga jashtë…

Mira Kazhani: Ju në atë kohë e quanit tradhti ndaj Atdheut apo ishit që të pranohej ndihma?

Robert Koli: Unë në atë kohë punoja në ministrinë e Financave dhe isha dakord e sidomos, i ndërgjegjshëm.

Mira Kazhani: Kush ishin kundrat dhe pro-të. A mund të na thoni emra.

Robert Koli: Dakord ishin shtresa e ekonomistëve. Ata që e penguan ishin ata të Komitetit Qëndror të partisë.

Mira Kazhani: P.sh Foto Çami siç qarkullon, ishte kundër?

Robert Koli: Nuk është e vërtetë. Foto Çami ishte dakord me dy duart. Ishte dikush tjetër në Komitet që i pengonte këto punë.

Mira Kazhani: Kush?

Robert Koli: Emrin nuk mund ta them. Tani ideja e ndihmave gjermane vazhdoi edhe në kohën e Ramizit. Unë këtë e di mirë, se në disa raste kam kryesuar edhe bisedimet. Dhe ajo që pashë unë ishte një gatishmëri e plotë e gjermanëve për të na ndihmuar ne edhe pse Kushtetuta jonë nuk e lejonte ende. Por Alia kish dhënë një okej që të bisedohej me gjermanët dhe ndryshimet kushtetuese t’i bënim në një kohë të dytë. Më kujtohet që isha me delegacionin gjerman në Kalanë e Beratit. Ai përfaqësuesi gjerman më tha, “të shoh të futur thellë në mendime”, dhe më garantoi se kish mbështetjen e qeverisë gjermane dhe do ja dalim. Do thoni ju, pse s’u bë edhe këtë herë. Mendoj që edhe këtu pati ndikim faktori kohë. Ndodhën ngjarje të reja në krejt lindjen dhe Shqipëria me ngjarjet e dhjetorit nisi një histori të re e për fat, ndryshuan edhe aleatët strategjikë të saj. Nuk ishte më Gjermania që do udhëhiqte Shqipërinë në rrugën e tranzicionit. Tashmë ishte Italia që e mori përsipër këtë mision me operacionin Pelikan. Duke u bërë si të thuash, avokatja jonë për të shkuar në Europë.

Mira Kazhani: Prandaj jemi këtu ku jemi!

Robert Koli: Jo nuk janë kaq të thjeshta këto punë. Mendoj që ngjarjet e Dhjetorit ndryshuan shumë gjëra që ishin nisur në atë periudhë.

Mira Kazhani: Para se të shkojmë në vitet ‘90, vura re që në fillim të bisedës përmendet brezin e ri të intelektualëve që u përzgjodh nga Alia në atë kohë. Ka disa emra të asaj kohe që ndoshta mund të kishin vazhduar karrierën edhe pas viteve ‘90. Pse i zgjodhi Alia për të zgjatur pushtetin e tij, apo se thellë-thellë ai ishte një politikan që donte ta ndryshonte vendin, ta vitalizonte?

Robert Koli: Alia solli një brez të ri intelektualësh. Sidomos në dikastere, për menaxhimin e punëve të qeverisë, e para për të larguar kastën e vjetër, e cila ai mendonte se ishte bërë pengesë për ndryshime në Shqipëri, dhe e dyta, për ta patur si një përkrahëse për ndryshimet që ai do të bënte në Shqipëri.

Mira Kazhani: Pra kishte një plan të Alisë, e ndjente, kishte një informacion se dhe zhvillimet në vendet e tjera i kanë paraprirë me këtë akt, duke futur këta njerëz për të qenë gati për ndryshimin?

Robert Koli: Padyshim. Unë në vitin 1990 u largova nga zëvendësministër i Financave dhe shkova në Komitetin e Partisë së Tiranës. Gjatë atij viti Alia u përpoq t’i liberalizonte shumë më shumë gjërat. Edhe në ekonomi, edhe në financë, edhe në shoqëri, por edhe në politikë. Pra, dukej se ai kishte një mision të tillë, duke pasur parasysh edhe atë çka kishte ndodhur në Lindje. Të mos harrojmë se në Poloni kishin fituar forcat demokratike të Solidarnostit, në Çeki kishin ardhur në fuqi intelektualët e Pranverës së Pragës. Në Gjermani ishte thyer Muri i Berlinit. Në Rumani ishte vrarë Çaushesku. Pra, në gjithë Lindjen ishin bërë një sërë zhvendosjesh, dhe Alia e dinte mirë këtë se edhe në Shqipëri do të bëheshin ndryshime, ndaj ai po përgatitej hap pas hapi. Tashmë janë të hapura për publikun, mbledhjet që bëri Ramizi me intelektualët dhe i pyeti drejtpërsëdrejti: A kanë ardhur kohët që në Shqipëri që edhe ne të bëjmë pluralizëm? Ramizi vetë, për mendimin tim, kishte një plan.

Mira Kazhani: Me kë këshillohej ai, sepse nuk besoj të ketë qenë i vetëm se asnjë lider nuk është i vetëm në atë që bën?

Robert Koli: Ramizi edhe në natyrën e vetë si politikan, ishte njeri jo vetëm i butë, në ndryshim nga Hoxha, por edhe njeri i kompromiseve.

Mira Kazhani: Hoxha ishte i egër… Ju e keni njohur nga afër?

Robert Koli: Jo unë nuk e kam njohur nga afër, sepse edhe në detyrë erdha pasi kishte vdekur ai, por Ramizin e kam njohur. Ramizi kryesisht këshillohej nga këshilltarët e vet që kishte, midis të cilëve shquhej Sofokli Lazri, të cilin ai e mbante si një mendje të ndritur për problemet që kishte Shqipëria. Ramizi këshillohej dhe thirri në atë kohë Xhelil Gjonin, të cilin e caktoi dhe sekretar të parë të Tiranës. Këshillohej edhe me njerëzit e Institutit të Maksizëm-Leninizmit ku në atë kohë punonte edhe Fatos Nano dhe shumë të tjerë. Unë kam idenë që pa mesazhe nga linja ndërkombëtare ai nuk ishte. Shkoi në OKB në atë kohë, mbas ngjarjeve të 2 korrikut priti këtu Sekretarin e Përgjithshëm të OKB-së, Perez de Kuelar, me të cilin ra dakord për kalimin nga Shqipëria të njerëzve që kishin hyrë nëpër ambasada, në Itali, Gjermani, Rumani, dhe për mua është meritë e tij që arriti që këtë kalim të parë të shqiptarëve në Europë ta bënte konform të gjitha rregullave, me dokumente e pasaporta e me të gjitha gjërat.

Mira Kazhani: Janë bërë pasaportat brenda një nate, si është kjo historia e pasaportave?

Robert Koli: Historia e ambasadave vazhdoi katër- esë ditë, dhe pasi njerëzit nuk po dilnin, u ra dakord që pas ambasadave ku ishin futur këta njerëz të kalonin në vendet përkatëse. 52 veta shkuan edhe në Çeki me një aeroplan që dërgoi Haveli atëherë. U ra dakord që këta njerëz të pajiseshin me pasaporta dhe këto pasaporta janë bërë brenda një dite.

Mira Kazhani: Ju si politikan duke e parë nga sot Ramiz Alinë, për çfarë e vlerësoni dhe për çfarë do e kritikonit? Çfarë bëri ai mirë dhe ku gaboi, se në fund të fundit ishim të fundit që rrëzuam sistemin?

Robert Koli: Ramizi pati shansin e madh duke zëvendësuar Hoxhën, që të bënte diçka ndryshe për këtë popull edhe për këtë vend. Kjo ishte dhe shpresa dhe kërkesa e masës së gjerë. Por ndërkohë, Ramizi kishte edhe presionin e madh nga njerëzit që e rrethonin, që këto ndryshime ose mos t’i bënte, ose t’i bënte në mënyrë shumë të ngadaltë. Ramizi gaboi pikërisht këtu. Duke e quajtur ardhjen e tij në krye KQ të Partisë si vazhdim i vijës së Enverit, si vazhdë e politikës së Enverit, duke ruajtur gati të paprekura të gjitha ato që ishin sanksionuar në kohën e Hoxhës. Ky është një nga gabimet e mëdha të tija, për arsye sepse Shqipëria mund të ishte bërë e para në Lindje promotore e ndryshimeve që ndodhën efektivisht. Mbas ndryshmeve që kishin ndodhur në Lindje dhe do të ndodhin në Shqipëri, Ramizi mori përsipër dhe për mua ka meritën e madhe, që e zhvendosi Shqipërinë nga diktatura në demokraci (sa është demokraci kjo) në mënyrë të butë, pa gjakderdhje.

Mira Kazhani: E bëri për Shqipërinë dhe shqiptarët, apo ndoshta e bëri se kishte frikë dhe kështu fitonte një kontratë për të shpëtuar veten? Ishte altruist apo egoist?

Robert Koli: Të dyja pranohen. Edhe për frikën e madhe që ai kishte, se mund t’i ndodhte ajo që i ndodhi Çausheskut në Rumani, por edhe për përgjegjësinë e madhe që ai kishte për ta tranzituar këtë popull drejt kërkesave të kohës pa gjakderdhje. Janë interesante shumë gjëra që ndodhën brenda harkut kohor të disa muajve në vitet ’90-91, kur unë isha dhe sekretar i parë i Tiranës. Po marr Lëvizjen Studentore të Dhjetorit, që është shkruar shumë, si i jep njëri opinionin, nuk e jep tjetri. Merita e Ramiz Alisë që aty fillon. Mua më kujtohet që një ditë përpara se studentët të ngrihen në demonstrimin e tyre për të kërkuar heqjen e diktaturës, sekretari i parë Xhelil Gjoni më thotë se e ka marrë Ramiz Alia në telefon dhe te studentët do shkojë Adil Çarçani për t’i dhënë përgjigje një fletërrufeje që kishin varur studentët te Korpusi qendror i Universitetit, për të cilën unë nuk dija gjë. Po me sa pashë edhe Xhelili nuk duhet të dinte gjë për atë fletërrufe. Shkuam në ballafaqimin me studentët, kanë qenë mjaft, edhe ministri i Arsimit të asaj kohe, Skënder Gjinushi, ministri i Ndërtimit, Ismail Ahmeti, ministri i Ekonomisë Komunale, Xhemal Tafaj, dhe shumë të tjerë, dhe midis tyre isha dhe unë. Ndryshe nga takimet e tjera, studentët folën hapur për shqetësimet që kishin, kryesisht për problemet ekonomike dhe të mbarëvajtjes së tyre. Por aty disa studentë hodhën edhe ndonjë ide, që ju nuk jeni në gjendje ta menaxhoni këtë vend, prandaj duhet të bëni ato që janë bërë në vende të tjera. Megjithatë, kaq ishte ai takim dhe Adil Çarçani u largua nga takimi me idenë për t’i plotësuar kërkesat ekonomike të studentëve. Ajo çka ndodhi natën e asaj dite, është një gjë tjetër dhe që lidhet direkt me një lëvizje të mirëfilltë studentore që do të shfaqej hapur në mëngjes, kur studentët dolën hapur te Liceu me parrulla “Liri demokraci”, “E duam Shqipërinë si gjithë Europa”, e të tjera si këto. Unë kam qenë prezent në ato momente dhe të them të drejtën, më vinte mirë që një gjë të tillë kaq të shenjtë në Shqipëri po e merrnin në dorë studentët.

Mira Kazhani: E morën në dorë studentët vetë në mënyrë spontane apo dikush i organizoi? Kjo është dilema. Disa thonë që i dirigjuan, disa thonë, sidomos vetë studentët, që ishin ata. Unë nuk e di të vërtetën, kam qenë shumë e re, por edhe shumë shqiptarë… Cili është versioni juaj?

Robert Koli: Vetë ato që kishin ndodhur në Lindje, vetë ato përpjekje që kishin bërë intelektualët në Shqipëri për të krijuar një mjedis ndryshe, kishin zgjuar diçka tek studentët dhe ata po bëheshin gjithnjë e më shumë të ndërgjegjshëm për misionin tyre historik, për thyerjen e zinxhirëve të diktaturës.

Unë nuk mund t’ju flas për ndonjë organizim të mirëfilltë në ato ditë të para, por thashë që jam dëshmitar i asaj që studentët të organizuar, të mbështetur edhe nga profesorët e tyre, erdhën dhe u ndaluan nga policia te Liceu Artistik për të demonstruar me kërkesën “E duam Shqipërinë si Europa”, “Duam liri”, “Duam demokraci”. Më vjen mirë që ballafaqimi, që ishte një nga ballafaqimet e para të asaj natyre midis studentëve dhe policisë, përfundoi në mënyrën më të mirë duke u lejuar studentëve që të shfaqin mendimet dhe kërkesat e tyre. Natyrisht policia ushtroi edhe njëfarë dhune mbi studentët dhe kjo ndodhi në momentin kur studentët kërkuan që të dilnin në sheshin “Skënderbej”. Nuk i lejoi. Ky moment përkon me momentin kur unë njoha dhe Doktor Berishën aty.

Mira Kazhani: Si u shfaq aty Doktor Berisha se ai nuk ishte student, por ishte profesor dhe mjek në QSUT?

Robert Koli: Pasi u goditën studentët, unë zbrita sepse forcat e Sigurimit kishin arrestuar Sekretarin e Parë të Komitetit Qendror të Rinisë të saj kohe, Lisien Bashkurtin, dhe ua hoqa nga dora, e hipa në makinë. Nuk ishte mirë që Sekretari i Parë i Komitetit Qendror të Rinisë të arrestohej nga forcat e Sigurimit. Në atë moment pashë Berishën bashkë me Besnik Mustafajn dhe të them të drejtën, kur e pashë Doktor Berishën të cilin e njihja dhe ia dija predispozitat e tij për një Shqipëri ndryshe…

Mira Kazhani: Nga e dije, kishte bërë shkrime në atë kohë?

Robert Koli: Unë Berishën e kam njohur herët, që kur kam qenë student dhe ai sapo kishte filluar profesor në Universitet. Por e njoha shumë gjatë asaj kohe kur ai u angazhua shumë, në daç me shkrime, në daç me pjesëmarrjet në grumbullimet që bënte Ramiz Alia, ku Berisha shquhej ndër intelektualët të cilët kërkonin ndryshime në Shqipëri. Ai, pasi kishte parë skemën e goditjes së studentëve nga policia, më thotë mua: “Shoku Sekretar. Kjo që ndodhi me studentët nuk ishte aspak e mirë. Ata nuk kërkonin më shumë veç atyre që kanë kërkuar studentë të gjithë vendeve të tjera dhe si të tilla ato duhet të lejoheshin që të shprehnin mendimet e tyre. Dhe unë gjej rastin të protestoj për një gjë të tillë dhe do t’i drejtohem edhe mediave ndërkombëtare duke qenë dëshmitar okular”.

Unë i futa krahun. Bëmë disa metra rrugë bashkë. I thashë që kjo lëvizje që nisi këtu do të përfundojë me më të mirën për Shqipërinë dhe për vendin, prandaj unë mendoj që për t’i qetësuar edhe studentët pas asaj që ndodhi, t’i duhet të shkosh tek ata se ata të duan, të respektojnë. Ndërkohë unë jam në Komitet të Partisë dhe për çdo eventualitet të pres atje, për çdo sugjerim që të kenë studentët.

Mira Kazhani: Këtë sugjerim ia dhe nga mendja jote apo kishe parasysh që kjo do t’i pëlqente edhe Alisë dhe të tjerëve në aparatin shtetëror?

Robert Koli: Unë në atë moment nuk kisha nga t’i merrja as udhëzimet, as orientimet, asgjë. Por duke parë që ajo çka kërkonin studentët te Liceu, mënyrën se si u procedua nga policia, kërkesat e Berishës, doja që gjithçka t’i përcillej të nesërmes, për ta parë gjendjen më me qetësi, për ta gjykuar më me qetësi. Berisha shkoi tek studentët. Di që e pritën shumë mirë. Pas ndonjë ore ai erdhi në Komitetin e Partisë së Tiranës, në zyrën time fillimisht, duke më thënë që “Siç ramë dakord, unë shkova tek studentët, ata janë shumë të irrituar dhe donin të dilnin poshtë te sheshi “Skënderbej” për të vazhduar demonstratën. Unë u thashë që të qetësohen, por ata më kërkuan dy gjëra të cilat unë po jua them juve. E para, të lirohen studentët që janë arrestuar nga Policia (ishin arrestuar rreth 19 studentë nga policia) dhe e dyta, të merren masa të menjëhershme për kurimin e studentëve që u plagosën në demonstratë sepse ka midis tyre, siç tha ai, nga ata që janë plagosur rëndë. Ç’është e vërteta, njërin unë e pashë që rridhte gjak kur e hodhën në makinë. U lidha me zv.ministrin e Brendshëm duke i kërkuar lirimin e studentëve. Edhe ata në një mendje ishin, dhe lirimi i tyre u bë në një kohë rekord. Madje Doktor Berisha bisedoi direkt në emër të studentëve me zv.ministrin e Brendshëm. U lidhëm ne me spitalin, u informuam për gjendjen e të sëmurëve nga plagët që kishin marrë nga policia. Konfirmimi i tyre ishte që erdhën tre vetë, dy i mjekuam dhe shkuan në shtëpi, njërin po e mbajmë në observacion sepse është pak më rëndë. Mbaj mend që doktor Berisha vazhdonte që të këmbëngulte me thënë të vërtetën. Unë edhe pse isha në atë post, nuk e kuptoja si duhej. Ai vazhdonte të këmbëngulte se ajo që ndodhi tek Liceu, ku studentët u goditën nga policia ishte e rëndë dhe do të kishte pasoja për të gjithë ditën dhe periudhën që vijnë.

Ndërkohë pikërisht për këtë ngjarje, Sekretari i Parë Xhelil Gjoni kishte organizuar një takim në zyrën e tij me Komitetin Ekzekutiv, me disa njerëz në organizatën e masave të asaj kohe, me policinë, dhe më çon fjalë mua që t’i thosha Doktor Berishës që nëse ishte dakord, të merrte edhe ai pjesë në atë mbledhje. I them Doktor Berishës, duke i sugjeruar që do të ishte mirë të merrte pjesë në atë mbledhje me qëllim që fjala e tij të dëgjohej në instanca më të larta. Di që Doktori shkoi në këtë mbledhje, debatoi me Xhelil Gjonin.

Mira Kazhani: Diskutoi apo debatoi?

Robert Koli: Debatoi me Xhelil Gjonin dhe fill pas debateve që janë bërë në atë mbledhje, Doktor Berisha ka shkuar rreth orës gjashtë të datës 8, në një takim me Ramiz Alinë në Komitetin Qendror të Partisë.

Mira Kazhani: Edhe me z. Gjoni, Doktor Berisha debatoi për atë që i kishte ndodhur studentëve apo diçka më tepër. Mund të na thoni diçka?

Robert Koli: Berisha debatoi për atë që u kishte ndodhur studentëve atje, dhe sidomos për plotësimin e kërkesave të tyre të cilat ishin sipas tij, legjitime dhe të kohës.

Me sa mora vesh po nga Doktor Berisha të nesërmen që e takova përsëri, kishin rënë dakord me Ramiz Alinë për shumë gjëra, të cilat në një bisedë telefonike që kishim patur në orën 11:30, ishin bërë shkak që të mos merreshin vesh për ato që ishin marrë vesh në orën gjashtë dhe të nesërmen Ramizi e kërkonte përsëri Doktor Berishën, për të vazhduar bisedën ku e kishin lënë. Por meqë situata ishte ndezur, ma kërkoi mua Xhelil Gjoni që të bëja ndërmjetësimin e tyre, për ta çuar edhe njëherë Berishën në një takim me Ramiz Alinë. Unë shkova dhe e gjeta në auditoret e Universitetit. I kërkova për sa njihesha me të, që atë ç’ka nisi një ditë më parë ta vazhdonte sot me një takim tjetër me Ramiz Alinë. U përgjigj shumë ashpër, sidomos për bisedën telefonike që kishte bërë me të. Sidoqoftë erdhi, unë e çova në Komitetin Qendror.

Mira Kazhani: Kur thoni, i ashpër, çfarë ju tha konkretisht?

Robert Koli: Me atë nuk merresh vesh. Alia është i pasinqertë. Këto ishin fjalët…

Mira Kazhani: Kokëfortë që atëherë Doktor Berisha?

Robert Koli: Doktor Berisha, për gjëra që merr përsipër gjithmonë është kokëfortë për mua. Tani është folur shumë lidhur me ngjarjet e asaj dite nëse Doktor Berisha ishte i dërguari i Ramiz Alisë apo ishte iniciativa e vet në vazhdën e atyre që ai kishte bërë për të marrë anën e studentëve në atë lëvizje. Mua më duket që çështja nuk duhej shtruar kështu. Dhe nga kontaktet që unë pata me të, vetë Doktor Berisha është produkt dhe protagonist i të gjitha ngjarjeve që ndodhën në ato ditë në Shqipëri. Në çfarë kuptimi? Në kuptimin e asaj që ai që në momentin e parë e përqafoi këtë lëvizje. E dyta, kush më mirë se Doktor Berisha duhej u vënë në krye të saj lëvizje do ta përligjte edhe atë lëvizje.

Mira Kazhani: Kështu e mendoni tani apo kështu e mendonit atëherë?

Robert Koli: Kështu e kam menduar gjithnjë.

Mira Kazhani: Që ai ishte njeriu i duhur për diçka të tillë?

Robert Koli: Berisha ishte produkt i asaj kohe dhe njeriu i duhur dhe më i cilësuari për atë lëvizje. Ajo ishte një lëvizje studentore dhe si e tillë në krye duhej të kishte një pedagog. Nuk mund të merrnin përsipër studentët me atë moshë të re që kishin, me atë fare pak përvojë që të udhëhiqnin një lëvizje të atillë e cila do të shndërrohej më vonë në një Parti Demokratike të mirëfilltë e cila një vit më vonë do të merrte dhe do të menaxhonte fatet e këtij populli.

Nuk ishte problemi se po bëjmë një demonstratë apo jo, të themi pesë fjalë atje dhe të mbajmë pesë fjalime. Por problemi është se çfarë do të sjellë kjo demonstratë, çfarë gjërash të tjera do të kemi në vazhdën e saj. Kështu që për mua Doktor Berisha ishte një kompromis që u bë në atë kohë për të qenë ai pikërisht në krye të asaj partie.

Mira Kazhani: Për pak tashmë Partia Demokratike do të festojë 25 vjetorin e saj. Pas 25 vitesh, ju si e shikoni? Z.Berisha ia vlejti? A ishte njeriu i duhur?

Robert Koli: Mua më duket që Doktor Berisha në krye të Partisë Demokratike ka dhënë një kontribut shumë të madh për vendosjen dhe konsolidimin e demokracisë në Shqipëri. Tani shumë gjëra edhe mund të shikohen ndryshe, edhe mund të gjykohen ndryshe, por mos harroni se në ato momente kur lindi Lëvizja Studentore, kur u krijua Partia Demokratike, kishte një mjedis shumë në disfavor të saj. Shqipëria, qoftë edhe Tirana, në ato ditë e muaj, ishte e majtë dhe nuk lëshonte kollaj në favor të forcave demokratike.

Kurse puna që bëri Berisha me të gjithë të tjerët, arriti që jo vetëm ta themelojnë Partinë Demokratike, ta konsolidojnë atë, por të marrin përsipër edhe menaxhimin e fateve të këtij vendi pa kurrfarë eksperience, pa kurrfarë përvoje, vetëm mbi bazën asaj dëshirës së mirë për të bërë më të mirën për këtë vend.

Mira Kazhani: Por nuk mendojnë kështu si ju bashkëkohësit tuaj, ish-shefat tuaj. Për shembull z.Gjoni në një intervistë para disa kohësh deklaron se gjithçka ka qenë e dirigjuar nga regjimi komunist, dhe madje se Partia Demokratike është krijuar sipas urdhrave komunistë. Ai nuk po thotë të vërtetën?

Robert Koli: Xhelil Gjoni duke qenë në ato pozicione, sigurisht që pati raste të shikonte edhe më shumë nga mua, të kishte edhe më shumë informacion se unë, por unë kurrsesi nuk mendoj që Lëvizja Studentore, Berisha në krye të saj, Partia Demokratike, janë të servirura nga Partia e Punës.

Ato më shumë, siç e thashë, janë produkt i kohës, ato vijnë në vazhdën e atyre që kishin ndodhur në të gjithë vendet e lindjes, ku këtu tek ne ndryshe nga vendet e tjera, u gjendën studentët për ta bërë një gjë të tillë dhe qoftë Berisha, qoftë Partia Demokratike janë kompromisi më i mirë për mua që bëri Partia e Punës. Sepse jemi në pluralizëm dhe pluralizmin e ka pranuar vetë Partia e Punës. Kur thua që jam pluralizëm, do të thotë që krahas Partisë së Punës do të kishte edhe një sërë partish të tjera, pa të cilat nuk do të kishte kuptim pluralizmi.

Madje unë do të tregoj një rast, ku jo vetëm që nuk kam qenë kundër Partisë Demokratike, por në pozicionet e Sekretarit të Parë të asaj kohe kam luftuar që Partia Demokratike të lëvizte në drejtim të konsolidimit të pozicioneve të saj me të gjitha ato mundësi që pati. Dua të përmend një shembull. Kur ishte vendosur pluralizmi në Shqipëri, unë bëra një mbledhje me disa intelektualë të Universitetit të Tiranës, duke thërritur kryesisht shokët e mi, që kishin mbaruar me mua Shkollën e Ekonomisë, dhe i ftova ata që në situatat e reja të kalojnë në Partinë Demokratike, me qëllim që njerëzit që do ta përfaqësonin këtë parti, që do të ishin në krye të kësaj partie, të ishin njerëz me nivel.

Mira Kazhani: Duket e çuditshme që nuk i jeni bashkuar edhe ju Partisë Demokratike në pluralizëm. E shoh që e shihni me dashuri…

Robert Koli: Jo unë nuk është se kam Partinë Demokratike… Unë kam dashuri për pluralizmin duke e parë atë si dialog midis forcave të ndryshme për të realizuar mendimin më të mirë, dhe pasandaj për të kaluar nga ky mendim në veprime më të mira. Kurse për të kaluar tek Partia Demokratike, unë isha Sekretar i Parë i Partisë së Punës (qesh).

Mira Kazhani: Komunist ka qenë edhe z. Berisha, kështu që nuk është e thënë…

Robert Koli: Natyrisht, është e vërtetë që ka qenë komunist. Edhe vetë ai nuk e ka mohuar një gjë të tillë. Por kjo nuk do të thotë që ai… Sepse edhe komunistët një pjesë e madhe kanë qenë dhe janë demokratë.

Mira Kazhani: Ju për shembull…

Robert Koli: Patjetër, patjetër. Nuk do të kishte kuptim që Shqipëria të vazhdonte në atë rrugë…

Mira Kazhani: Ndalemi pak në 20 shkurt, në rrëzimin e bustit. Është një moment interesant, është një telefonatë që ka ardhur në një mbledhje urgjente ku ju keni qenë i pranishëm dhe që drejtohej në atë kohë nga Alia. Si është historia e asaj telefonate dhe çfarë është thënë në atë mbledhje?

Robert Koli: Shiko, gjërat do t’i marrim pak me radhë. Po afroheshin zgjedhjet e 31 marsit të cilat ishin zgjedhjet e para pluraliste në Shqipëri. Mendimi i përgjithshëm ishte që këto zgjedhje nuk mund të realizoheshin duke pasur në mes të Tiranës bustin e Enverit. Ma merr mendja që dakord për një gjë të tillë ka qenë edhe vetë Ramizi, megjithëse ia ngriti me aq dashuri.

Mira Kazhani: Në mos e ka organizuar vetë?

Robert Koli: I don’t know.

Unë mbaj mend që kjo punë u parapërgatit që një ditë përpara, kur mua dhe disa udhëheqës të partive të tjera na thërritën në televizion për të bërë një bisedë e cila do të kishte në epiqendër uljen e tensioneve të njerëzve të cilët kishin filluar të demonstronin nga të gjitha anët në ato ditë. Natyrisht që duke qenë përfaqësues i Partisë së Punës, unë do të mbaja edhe peshën kryesore sepse edhe sulmet do të ishin ndaj Partisë së Punës. Sigurisht që unë u përpoqa të tregoja që Partia e Punës ka bërë edhe gjëra të mira, të cilat i duhen vlerësuar dhe e vërteta kështu është. Edhe pse ishte diktaturë, edhe pse ndodhën gjithë ato, shumë gjëra të asaj kohe mbeten ose të papërsëritura sot ose të paarrira.

Mira Kazhani: Për shembull?

Robert Koli: Për shembull elektrifikimi i vendit është një nga veprat gjigante të asaj kohe. Do të më vinte keq ta thosha vetëm e Partisë së Punës, është vepër e madhe e njerëzve, e njeriut shqiptar e pasuar nga gjithë hidrocentralet që po na japin dritë edhe sot.

E dyta, përmend arsimin ku çdo shqiptar dinte të shkruante dhe të lexonte, ku universiteti ku ka mësuar Fatos Nano që ka qenë bashkëkohës me mua, Berisha, kryeministri i sotëm, nuk shiste diploma, por jepte dije. Më vjen keq që me sportin e asaj kohe, futbollin edhe pse nuk luanin lojtarë kosovarë arritëm të sfidonim Gjermaninë e Madhe, Irlandën; në basketboll me Agim Fagun ndesheshim me skuadrat më të mira të Jugosllavisë që ishte Kampione e Botës; në volejboll me Asllan Rusin arritëm të ishim të katërtit në Europë. Flas më pas për kulturën që ansamblet tona shkonin e kërcenin në Francë dhe merrnin edhe gjerdane të arta.

Mira Kazhani: Si shpjegohet që në komunizëm të gjitha këto janë errësuar, janë dobësuar, janë dërrmuar edhe të mendosh që kemi bërë kompromisin më të mirë të kohës, kemi zgjedhur një pedagog të Mjekësisë?

Robert Koli: Është me të vërtetë për të ardhur keq.

Mira Kazhani: Si e shpjegon në fakt? Se të njëjtët shqiptarë jemi…

Robert Koli: Të njëjtët shqiptarë jemi, por me sa duket ne ndërsa bëmë mirë shumë gjëra në demokraci, duke i dhënë liri, në daç njeriut, në daç medias, në daç shumë të tjerave, lamë prapa ose prishëm edhe disa gjëra që ne i kishim nga më të arrirat. Kjo ka të bëjë edhe me mungesën e financimeve, shumë gjërave. Por ka të bëjë në radhë të parë me mungesën e atyre që menaxhuan punët e qeverisjes së këtij vendi.

Mira Kazhani: Disa mendojnë që atëherë ju mungonte vetëm liria, por kishin gjithçka tjetër. Tani kemi lirinë, na mungojnë gjithë të tjerat…

Robert Koli: (Qesh) Shiko, mungonte liria. Edhe koncepti i mungesës së lirisë është një koncept relativ. Domethënë atëherë kishe një liri të kuadratuar, që jashtë kësaj nuk duhet të dalësh. Kurse sot ka një liri që mund të thuash çfarë të duash dhe të mos bësh asgjë.

Mira Kazhani: Kthehemi prapë te 20 shkurti se ndoshta i devijuam pak…

Robert Koli: Unë pranova që Partia e Punës kishte bërë edhe gabime. Ishte hera e parë që një drejtues partie, i Partisë së Punës pranonte, sepse deri atëherë nuk pranohej që Partia e Punës bënte gabime. Partia e Punës bënte gjithmonë gjëra të mira.

Mira Kazhani: Edhe tani s’i pranon gabimet…

Robert Koli: Pikërisht ai është gabim i madh që bëjnë. Dhe mbaj mend që në një mbledhje që bëmë pasdite, se inçizimin e bëmë në drekë ne, Ramiz Alia duke debatuar me një anëtar të Byrosë Politike në atë mbledhje, i cili kritikonte Ramizin se po tregohej i butë në veprimet e tij ndaj Partisë Demokratike, i thotë: Ke të drejtë ti se nuk e ke parë atë Sekretarin e Parë të Tiranës se çfarë thotë në një interviste. Me sa duket ai e ndiqte intervistën që Partia e Punës ka bërë gabime, bile të mëdha tha ai. Mua më dogji një çikë kjo. Unë vërtet i kisha thënë ato, por natyrisht pse duhet t’i thoshte pikërisht ky në një mbledhje si ajo. Të nesërmen në 20 shkurt, unë marr një telegram nga minatorët e Valiasit të cilët thoshin se nëse nuk i ndryshohet emri universitetit “Enver Hoxha”, se me atë motiv u bë dhe rrëzimi, dhe nëse nuk dalin studentët nga greva e urisë , sepse kishin hyrë studentët në grevën e urisë për heqjen e emrit të universitetit, duhej një universitet i depolitizuar, ne do të futemi dhe do të sakrifikohemi të gjallë në minierën e Valiasit. Më thërret Ramizi në një mbledhje të Byrosë politike po atë ditë. Më thotë si është situate Robert se ti vjen nga terreni? I them unë shumë keq, njerëzit janë mbledhur te busti dhe mund ta rrëzojnë. Bile minatorët më kanë dërguar edhe një telegram që thonë se jua kanë dërguar edhe juve.

Po s’e kam marrë unë, thotë ai, atë telegram. E hiqte nga përgjegjësia e vet Ramizi, ua linte të tjerëve. Me siguri që e kishte marrë atë dhe në moment e dredh muhabetin dhe thotë që me thënë të vërtetën edhe ne u treguam një çikë të ngurtë në marrëdhëniet me studentët sepse ata kërkonin vetëm emrin të ndryshonte, nuk kërkonin që Enver Hoxha të hiqej nga historia. Unë i them “shoku Ramiz atë kërkojnë studentët”. Mu vërsulën të gjithë ata që ishin aty. Që ju jeni promotorët që bëni këto gjëra. Ndërkohë Ramizi e mbylli aty se tha se kam një takim me gratë që kanë fëmijët në grevën e urisë dhe iku ajo punë. U ktheva unë në Komitet të Partisë. Në orën 2 na thërrasin ne në Komitetin Qendror në një mbledhje. Njerëzit ishin mbledhur te busti, ishin gati duke e rrëzuar. Mblidhemi në Komitet Qendror ne dhe thotë Ramizi: “Na ka marrë situata keq, bile aq keq na ka marrë sa unë dhashë urdhër të zbresin tanket për të ndaluar demonstrimin e masave. Njerëzit janë mbledhur atje dhe me siguri kërkojnë rrëzimin e bustit të Enver Hoxhës. Më thoni se si duhet të veproj në këtë situatë?

Mira Kazhani: E hoqi sërish përgjegjësinë nga vetja…

Robert Koli: Ngrihet dikush, një nga zv.ministrat e brendshëm dhe i thotë, z. Ramiz ata që janë mbledhur aty janë armiq dhe nuk janë mbledhur me qëllime të mira. Janë mbledhur për ta rrëzuar bustin. Prandaj si kryekomandant që je, ti duhet të japësh urdhër që ai bust të mbrohet me çdo çmim, edhe duke qëlluar mbi njerëzit. Mbaj mend që Ramizi ka reaguar menjëherë. I tha: “Është e vërtetë që ata njerëz që janë mbledhur aty, janë mbledhur me qëllime të këqija, mund të jenë edhe armiq siç thua ti, sepse ke më shumë informacion ti, por unë kurrë nuk jap urdhër të qëlloj shqiptari mbi shqiptarin. Këtë duhet ta dish ti dhe kushdo tjetër”. Ndërkohë erdhi sekretari i tij….

Mira Kazhani: Po pjesa tjetër si mendonte përveç këtij zv. Ministrit që nuk preferoni t’ia thoni emirin, ishin për të qëlluar mbi turmat apo jo?

Robert Koli: Jo nuk besoj se ishte njeri. Vjen sekretari i tij dhe thotë që e rrëzuan bustin e Enver Hoxhës. Ne kot llafosemi këtu, tha ai, ata e paskan rrëzuar atje bustin. Në këtë kohë plasi një mllef i madh, u krijua një gjendje tensioni. Aty brenda ishte edhe Nexhmije Hoxha në mbledhje.

Mira Kazhani: Si reagoi Nexhmije hoxha?

Robert Koli: Mbaj mend që pas kësaj u ngrit Dritëro Agolli, një nga figurat me kontribut shumë të madh për ato ditë dhe në vazhdimësi, duke i thënë Ramizit që: Shoku Ramiz, ajo ç’ka duhet të ndodhte ndodhi, dhe ne që jemi këtu nuk jemi për të vajtuar atë çka ndodhi atje. Por duhet të marrim masa që të nxjerrim studentët nga greva e urisë, duke hequr emrin e Enver Hoxhës, për të qetësuar situatën. Ju thatë që është një nga më të vështirat. E vërtet, qe një nga më të vështirat.

Mira Kazhani: Nexhmije Hoxha si reagoi?

Robert Koli: Në këtë linjë ecën edhe disa diskutantë të tjerë. Në një moment ngrihet Moikom Zeqo edhe thotë që unë kam një propozim, që vetë shoqja Nexhmije dhe familja që është këtu ta tërheqë emrin, për të patur një universitet të depolitizuar pa emra udhëheqësish. Për një moment Nexhmija ngrihet dhe largohet nga mbledhja.

Mira Kazhani: Pa folur fare?

Robert Koli: Pa folur asnjë fjalë. Dhe në vazhdën e diskutimeve pasandaj…

Mira Kazhani: Po qëndrimi i Ramizit si ishte?

Robert Koli: Ramizi po mundohej të qetësonte situatën dhe në momentin që ngrihet më duket Presidentja e Grave dhe thotë që dua t’ju them se pesë minuta para se të vija këtu unë kam marrë një telefonatë nga një femër e cila më tha që në 2 ne e rrëzojmë dhe në 2:10 ne e sjellim para Komitetit Qendror për t’u kapur edhe juve të gjallë. Ramizi tha, po ne çfarë presim këtu atëherë?

Mira Kazhani: Po kush ishte telefonuesja atëherë? Lumturie Rexha e mori telefonatën?

Robert Koli: Lumturinë e morën në telefon.

Mira Kazhani: Po kush e mori në telefon?

Robert Koli: Po ndonjë nga gratë e Partisë Demokratike të asaj kohe, ma merr mua mendja. Ajo që bëri Ramizi aty në ato pesë minuta që kishte mbetur, ishin vërtet sa e guximshme, aq dhe kundërshtim me normat. Ai shkarkoi Byronë Politike, që deri atëherë funksiononte si udhëheqëse e Partisë së Punës, shkarkoi Presidiumin e Kuvendit Popullor, shkoi në qeveri dhe shkarkoi edhe qeverinë, dhe tha që tani meqë situata është agravuar në gjendje kaq të rëndë, unë përgjegjësitë e këtij vendi dhe të këtij populli po i marr vetë. Dhe formoi atë të famshmin Këshill Presidencial ku merrte pjesë Sabri Godo, Kiço Blushi e ca të tjerë…

Mira Kazhani: Më vonë pastaj me kalimin e viteve, a jeni takuar më me Alinë? Me personazhet e asaj kohe a i keni ruajtur lidhjet z. Koli apo tashmë vetëm merreni me zyrën tuaj?

Robert Koli: Me Ramizin jam takuar në zgjedhjet e 31 marsit (’91), janë zgjedhjet e para pluraliste. Natyrisht megjithëse ishte ballafaqimi i parë i forcave politike, në këto zgjedhje, për mua ato shkuan shumë mirë, ndonëse fitoi Partia e Punës përsëri për shkak se edhe koha që nga themelimi i Partisë Demokratike ishte fare e shkurtër, por Partia Demokratike u afirmua që në ato zgjedhje si një forcë e rëndësishme që më vonë do të merrte edhe fatet. E kam takuar në mitingun e madh që ne bëmë në Pallatin e Kongreseve, ndërsa Partia Demokratike e bëri në sheshin “Demokracia”, sipër. Ovacionet të papara, siç i kemi zakon ne që t’i bëjmë ndryshe nga bota. Mbaj mend që Ramizi pasi përfundoi mbledhja e shpalljes së kandidatëve dhe mitingun përmbyllës të atyre zgjedhjeve, i dha porosi televizionit shqiptar, që tashmë jemi pluralizëm dhe gjërat duhen bërë si në pluralizëm. Prandaj edhe këtë mbledhje që ne bëmë sot dhe që është kaq e rëndësishme, që mund të mos e japësh në fillim, por andej nga fundi pasi të jepni edhe atë të partisë Demokratike. Pra Ramizi po i udhëhiqte këto procese hap pas hapi. Më bëri përshtypje . Kur doli nga mbledhja takoj Namik Hotin, Kryetarin e Partisë së Gjelbër. Një nga njerëzit popullor, më të mençur, ndonëse njerëzit e mbajnë më shumë mend për batutat që thoshte. I them “Bacë fituam. Nesër do të kemi një Shqipëri ndryshe, të menaxhuar herë nga një forcë, herë nga një forcë tjetër”. Ai më pa dhe tha: “Z. Robert, unë e di që ti filozofinë marksiste-leniniste e njeh mirë se e ke mësuar në shkollë, por ti s’njeh fare filozofinë e këtij populli. Ky popull historikisht ka shitur krahun e pushkës dhe jo krahun e punës”. Dhe me të vërtetë ato që ndodhën në Shkodër në 2 prill, fill pas zgjedhjeve të 31 marsit, ato që ndodhën e po ndodhin edhe sot, i japin të drejtë atij.

Mira Kazhani: E ka fajin populli apo e ka fajin politikanët që zgjedh populli?

Robert Koli: Të dy e kanë fajin. Edhe politika, edhe populli. Megjithatë faji kryesor mbetet i politikës e cila duhet të marrë më shumë përgjegjësi dhe të jetë shumë koshiente.

Mira Kazhani: Në këto periudha, nëse do t’i quanin periudha Nano, periudha Berisha dhe periudha Rama tashmë, cila ju vjen më përshtat, e vlerësoni, ju duket një periudhë e mirë? Kur keni parë ose po shikoni praninë e rregullave, të shtetit?

Robert Koli: Mua më duket se Berisha si President, veçanërisht mandatin e parë, punoi jashtëzakonisht mirë, në një situatë sa të panjohur, aq edhe të vështirë. Mos harroni se po linim mbrapa një periudhë me të cilin kishim jetuar 50 vjet. Kishin nisur një rrugë të re, plot gjëra të panjohura, plot gjëra të vështira dhe Berisha në krye të këtij vendi si president ka bërë një punë jashtëzakonisht të mirë. Natyrisht i ndihmuar edhe nga një kryeministër Aleksandër Meksi, për të cilin kam shumë respekt. Veçanërisht për përkushtimin për gjërat që mori përsipër. Duhet të jemi koshientë që shumica e ligjeve dhe të akteve nënligjore me të cilat po ecim edhe sot janë të asaj periudhë dhe i kanë qëndruar fort kohës. Vlerësoj shumë menaxhimin që i bëri Fatos Nano vendit pas fitores së Partisë Socialiste. Ishte një periudhë ku në Shqipëri lulëzuan shumë gjëra dhe ecën për së mbari.

Mira Kazhani: Edhe korrupsioni lulëzoi?

Robert Koli: Natyrisht edhe korrupsioni bashkë me të gjithë të tjerat, po në atë kohë pati zhvillime të mirëfillta si në ekonomi ashtu edhe në financë gjatë kohës që qeverisi Nano.

Berisha si kryeministër tentoi të bëjë diçka, bëri diçka dhe fakti që forca e tij politike e mbajti 8 vjet rresht qeverisjen e vendit, do të thotë që diçka e mirë u bë në këtë vend dhe për mua ishte normale dhe më vjen mirë që Berisha pas gjithë asaj pune të mirë që bëri, pas gjithë atij kontributi, u largua me votën e popullit. Është një gjë e madhe të largohesh me votën e popullit në demokraci. Sepse të largohesh me votën e popullit nuk do të thotë që nuk ke punuar mirë. Të largohesh me votën e popullit do të thotë se këtë punë e sollët deri këtu dhe tani duhet ta marrin disa forca të tjera për ta çuar më tutje. Kështu duhet ta kuptojë për mua Partia Demokratike, jo siç e perifrazon shpeshherë që të bëjmë analiza pse humbëm, pse bëmë. Nuk humbi Partia Demokratike, fitoi Partia Socialiste, fitoi një forcë e re politike ashtu siç do të fitojë Partia Demokratike pasi të konsumohen edhe këta disa vjet në qeverisjen e vendit. Ky është kuptimi i qeverisjes në demokraci. Jo të marrim tani të analizojmë… Për situatën aktuale është ende herët të them, por nëse e gjykojmë nga premtimet që janë bërë, Shqipëria do të ecë.