Përmbytja e madhe e dimrit 1962-63

Projekti i bonifikimit dhe i sistemimit të Thumanës u hartua në bashkëpunim me specialistët hungarezë. Të gjitha përllogaritjet e nevojshme u bënë mbi bazën e të dhënave të shërbimit meteorologjik, veçanërisht për ato që kishin të bënin me sasitë vjetore të reshjeve që binin në atë zonë dhe me shpërndarjen e tyre gjatë periudhave të ndryshme të vitit. Por këto të dhëna nuk ishin të mjaftueshme, sepse para së gjithash, ato nuk ishin shumë-vjeçare dhe për pasojë prej tyre nuk mund të fitohej një informacion i besueshëm plotësisht. Mungesa e vrojtimeve dhe të dhënave shumëvjeçare ishte karakteristike për të gjithë Shqipërinë, sepse shërbimi meteorologjik u krijua vetëm pas luftës, pra ishte një mangësi për shkaqe objektive. Këto mangësi bënë që, pas përfundimit të punimeve për bonifikimin e fushës së Thumanës, të ndodhnin herë pas here shqetësime lidhur me rritjen e nivelit të ujërave në fushë gjatë muajve të vjeshtës së vonë dhe dimrit. Në vjeshtë reshjet ishin të shpeshta. Për të disiplinuar regjimin e lumit të Drojës, ishin ndërtuar argjinaturat në të dy anët e brigjeve të tij. Sipërfaqet e pjerrëta të këtyre argjinaturave, në pjesën më të madhe të vitit, ishin të thata dhe të lira nga ujërat. Kështu që ajo sipërfaqe toke i qe llogaritur ndërmarrjes si tokë buke, e cila planifikohej të mbillej në pranverë me misër. Ajo arrinte në një sipërfaqe të konsiderueshme prej 640 hektarësh. Por ne nuk kishim arritur që ta mbillnim asnjëherë atë tokë, sepse pikërisht në pranverë, kur duhej të mbillej misri, ajo ishte e mbuluar nga niveli i ujit, i cili e kalonte mjaft nivelin e parashikuar. Për këtë arsye atë e quanim “Zona e Vdekur”.

Për të gjitha arsyet e përmendura më lart, këshilli teknik i ndërmarrjes analizoi gjendjen dhe vendosi që t’i drejtohej me një promemorie Drejtorisë së Përgjithshme të NBSh-ve në Ministrinë e Bujqësisë, me anën e së cilës t’i kërkohej që të bëheshin punime plotësuese si edhe të hiqej nga plani sasia e prodhimit të drithërave që parashikoheshin nga ajo zonë. Gjithashtu, një kopje e saj iu dërgua edhe ministrit Peti Shamblli. Kjo promemorie u dërgua në pranverën e vitit 1962. Por kërkesës tonë nuk ju përgjigj askush dhe gjatë gjithë vitit nuk u bë asnjë ndërhyrje.

Dhe e keqja, nga e cila kishim vazhdimisht frikë, ndodhi. Por ajo i kapërceu në mënyrë të jashtëzakonshme të gjitha parashikimet më të këqija. Gjatë muajit Dhjetor ranë aq shumë shira, sa që sasia e ujit të grumbulluar mbi sipërfaqen e tokës arriti nivele alarmante. Në intervalin midis datave 20-25 Dhjetor, niveli i ujit, në të tërë sistemin kullues, të gjithë kanalet kulluese të të tri niveleve si edhe në vetë lumin e Drojës, arriti në pikën maksimale. Dhe sikur të mos mjaftonte kjo, më 25 Dhjetor u hapën edhe portat e hidrocentraleve mbi lumin e Matit, për të shmangur rrezikun e cedimit të digave, dhe në lumin e Matit, përveç ujërave të shumtë të ujëmbledhësit të gjerë natyral të tij, të shtohen edhe ujërat e shkarkuara nga portat e digave. Prurjet e shumëfishuara të Matit e çanë argjinaturën e Matit më 26 dhe 27 Dhjetor dhe ujërat e rrëmbyer të tij vërshuan mbi sipërfaqet e tokave në jug të tij. Kjo bëri që uji të përhapet në tokat e sektorëve të Mamurrasit dhe të Adriatikut. Për fat të mirë, rruga automobilistike, që ishte ndërtuar për të lidhur qendrën e ndërmarrjes me sektorin e Adriatikut, duke qenë një trase e ngritur mbi nivelin e fushës, bëri të mundur që të ndahej zona e përmbytur nga Ishmi dhe Thumana. Pra ajo rrugë shërbente si një argjinaturë e vërtetë dhe ishte pagëzuar me një emër të veçantë “Magadan”.

Gjatë natës së datës 28 Dhjetor, si rezultat i një deti tepër të trazuar, batica e madhe e bllokoi grykëderdhjen e lumit të Drojës, duke shkaktuar fryrjen e saj dhe rritjen e nivelit të ujit, duke rrezikuar kështu edhe çarjet e argjinaturave të të dy brigjeve të saj. Duke u ndodhur përpara një rreziku të tillë, që do të kishte pasoja me të vërtetë shumë të rënda, gjatë dy ditëve, 28 dhe 29 Dhjetor u sollën edhe të burgosurit politikë, të cilët, së bashku edhe me brigadat e punonjësve të sektorëve të ndërmarrjes, në distancë jo shumë larg midis tyre, punuan pa pushim për të hapur kanale anësore në formë delte, për të bërë të mundur shkarkimin e ujërave të Drojës, grykëderdhja e së cilës ishte e bllokuar. Kjo ndërhyrje bëri të mundur çlirimin e Drojës dhe shmangien e rrezikut. Por kjo periudhë qetësimi nuk zgjati shumë.

Aty rreth orës 17 të datës 30 Dhjetor 1962, më në fund ndodhi çarja e argjinaturës së lumit të Drojës dhe uji vërshoi mbi të gjithë fushën. Ai e kaloi edhe rrugën “MAGADAN” dhe arriti nivelin 1 metër mbi trase, kurse në fushë mbi 2 metra. Kjo bëri që ujërat që derdheshin nga Droja të bashkoheshin me ujërat që vinin nga veriu, si pasojë e çarjes së argjinaturës së Matit. U krijua kështu një sipërfaqe prej gati 5000 hektarësh e tëra e mbuluar nga uji, sikur të qe një liqen i vërtetë, por nuk ishte i qetë, sepse ujërat rridhnin në të gjitha drejtimet me vrull, duke marrë përpara mullarë, kapica misri me gjithë kallinj, fuçi të karburanteve, trungje pemësh, materiale të tjera. U përmbytën baraka dhe shtëpi banimi njëkatëshe. Të gjithë banorët u kapën në befasi dhe u detyruan të hipin mbi çatitë e banesave apo edhe mbi pemë. Barinjtë dhe rojet shtinin me armë për të njoftuar për rrezikun dhe nevojën për ndihmë. Mbi 12 mijë kv misër shkoi në det, pa përmendur objektet që u ndodhën në fushën e përmbytur. U dha alarmi dhe të gjithë banorët e Mamurrasit dolën në shesh, të gatshëm për të ndihmuar. Drejtori i ndërmarrjes, Sihat Tozaj, nisi të ndante detyrat, hipur mbi një breg të vogël në shesh, për të gjithë ne punonjësit e drejtorisë. Mua më ngarkoi, që së bashku me Krye/agronomin Veli Kaleshi, të shkonim nëpër të gjithë sektorët për të vlerësuar situatën. Pikërisht në çastin që do të niseshim me makinën e drejtorit, na njoftojnë, se ishte çarë një kanal kullues kryesor, i cili ndodhej ndërmjet lumit të Drojës dhe rrugës “Magadan”, dhe shërbente për të derdhur ujërat në det. Ai kanal i binte qark kompleksit të stallave të derrave. Si rezultat i kësaj çarjeje, ujërat e rrëmbyer të tij vërshuan në brendësi të kompleksit. Në stalla kishte 400 krerë dosa, pjesa më e madhe me gica të vegjël; gjithsej bëheshin rreth 5000 krerë derra.

Ky njoftim na detyroi që të ndryshonim planin e veprimeve. Nëndrejtori i ndërmarrjes, Muhamet Karameto, së bashku me përgjegjësin e sektorit të investimeve, Haxhi Shani, do të merrnin një grup sa më të madh punëtorësh të sektorit të investimeve dhe do të niseshin për në sektorin e Zhejës, ku porsa kishin përfunduar së ndërtuari stallat e reja të derrave. Nuk ishin vendosur akoma bokset, kështu që aty kishte lëndë druri (dërrasa), të cilat, me lejen e Drejtorisë së Kombinatit të Drurit, u autorizuam t’i përdornim sipas nevojave. Sihati, së bashku me Veliun vazhduan rrugën e tyre nëpër sektorët e Ndërmarrjes për të vlerësuar situatën, ndërsa unë, së bashku me një grup prej 15-20 veta dhe me dy makina, u nisëm drejt kompleksit të stallave të derrave që ishte përmbytur. Vazhdonte të binte shi dhe errësira e madhe e natës na pengonin që të ecnim me shpejtësi. Kur arritëm dhe u futëm në fshatin e Mamurrasit të vjetër, në afërsi të shkollës fillore, një grup prej 10-15 grash na kishin bllokuar rrugën dhe kërkonin të ndalonim. Në atë kohë dëgjova një zë të fortë, që me ton urdhërues, u thoshte grave: “Hipni gra”, dhe pastaj m’u kthye mua, duke më thënë prerë: “ti doktor shif punën tate dhe ki kujdes se mos lagesh nga shiu”. Ajo qe lokja, nëna e brigadierit Mëhill Nika. Vazhduam ecjen, por lëviznim shumë ngadalë, sepse uji arrinte deri në parakolpin e kamionit. Atëherë gjetëm një mënyrë tjetër, që vetëm nëpër filmat me aventura mund ta shohësh: unë, së bashku me një person tjetër, u ulëm në të dy anët e parakolpit dhe, duke u mbajtur fort pas hekurit që shoferi i kishte salduar në skajet e tij për bukuri apo për orientim, me këmbët që i kishim të varura dhe në ujë, sa herë që mbi ujë shihnim të pluskonin sende të ndryshme i shtynim ato me këmbë anash. Më në fund arritëm tek kompleksi i derrave.

Në atë sektor ne kishim mungesa në punonjësit e derrave, sepse pjesa më e madhe e banorëve, duke qenë me besim mysliman, refuzonin të punonin tek derrat. Por gjëja më interesante ishte se, e ëma e Mëhillit, që e thërrisnin Loke, shumica e grave që kishte marrë me vete ishin pikërisht myslimane, të veshura në mënyrën karakteristike me dimite (çitjane). Sapo u futëm në stalla të gjithë u përhapën me shpejtësi nëpër bokse. Nxitova t’u them se çfarë duhet të bënin dhe, që nga ai çast, nuk kishte më asnjë nevojë për të dhënë urdhra. Me metilen-blu, të bërë si bojë, i shënonim mbi kurrizin e gicave numrin e dosës që ishte nëna e tyre dhe i çonin në makina. Madje gratë myslimane, e çuditshme, por e vërtetë, arritën deri aty, sa të futnin në çitjanet e tyre gicat e vegjël. Po ashtu u përpoqëm të ngarkoheshin edhe sa më tepër që të qe e mundur gica të shkëputur, aq sa mund të merrnin makinat.

E gjithë kjo punë sfilitëse vazhdoi deri në mëngjesin e datës 31 Dhjetor 1962. Kur zbardhi dita mundëm të shihnim qartë se çfarë përmasash kishte çarja e digës dhe masat e ujit. Dikujt i ra ndërmend të merrte trinat e thurura me listela nga bokset e derrave, të cilat i vendosëm në distanca 20-30 cm larg njëra tjetrës dhe, duke i mbajtur që të mos i merrte uji, shpejtuam t’i mbushim me kashtë, degë pemësh dhe çdo gjë tjetër, në mënyrë që të krijonim një pengesë ku mund të qëndronte balta që hidhej me lopata. Kjo pati sukses dhe u krijua një barrierë, e cila mundi t’i rezistonte rrymës së ujit dhe ta pengonte rrjedhjen e mëtejshme të tij jashtë kanalit. Vetëm në mëngjes mundëm të dallonim se kë kishim pranë njeri tjetrit. Dhe ajo që më befasoi, por që edhe më dha një kënaqësi të veçantë, ishte çasti kur dallova se, jo shumë larg nga unë, qëndronin dhe punonin edhe të dy kolegët e mi, Vasil Tola dhe Resul Demi. Ata ishin specialistë që punonin në sektorë të tjerë dhe askush nuk u bëri thirrje. Nuk ka shembull më të saktë për të kuptuar se ç’është ndjenja e detyrës. Të nesërmen, aty nga mesdita, pasi e kishin përshkuar të gjithë zonën e përmbytur, pranë nesh erdhën për të na takuar Kryetari i Komitetit Ekzekutiv të Rrethit të Krujës, Vasil Mici, i shoqëruar nga Sihati. Bilanci paraprak dhe vlerësimi që u bë aty, midis nesh, qe vërtet shumë i rëndë. Por shqetësimi më i madh qe për fatin e njerëzve. Nga Lezha sollën me urgjencë varka të peshkimit, me të cilat lundrohej nëpër hapësirën e gjerë të mbuluar nga uji, në kërkim të njerëzve të bllokuar. Në atë kohë fluturonte ulët edhe një aeroplan me dy palë krahë, i cili bënte xhiro përmbi fushën e përmbytur. Na thanë se në të fluturonte Kryeministri Mehmet Shehu i cili e ndiqte nga afër situatën në çdo moment.