Ramizeja u ekzekutua me urdhër të Mugoshës

Në pjesën e fundit të këtij materiali mbi Ramize Gjebrenë, autori bën një përmbyllje të historisë së dhimbshme të kësaj intelektualeje dhe organizatoreje partizane. Në dy pjesët e para u trajtua, ilustruar me dokumente dhe pohime dëshmitarësh, figura e Ramizesë, veprimtaria e saj që nga bangat e shkollës, ajo e publicistikës, aftësitë organizative dhe qëndrimet e shpallura të saj mbi Shqipërinë e pasluftës. Çfarë fshihte mbështjellja e vrasjes së saj si çështje “imoraliteti”? Është e qartë se ekzekutimi nuk kish si bëhej më politik. Dy jugosllavët që kishin frenat e lëvizjes antifashiste në Shqipëri, sidomos Dushan Mugosha, nuk mund të pajtohej me qëndrimet e saj mbi çështjen e Kosovës, aq më tepër që Ramizeja nuk kishte ngurruar të debatonte hapur dhe ashpër me të. Gjithsesi, një nga njollat e kësaj lufte të madhe, vrasja e Ramize Gjebresë, nuk mund të ndodhte pa pjesëmarrjen e bashkëluftëtarëve të saj shqiptarë. Kjo është dhe tragjedia e vërtetë.

Vijon nga numri i kaluar

Dashuria Gjebrea-Zaho me skenar nga Mugosha realizohej me gjymtyrët e tij në Brigadë e Qarkor, me burim intrigat, shpifjet e provokimet. Xhako, tashmë i njohur, bëhej burim kryesor i akuzës së dashurisë: “… fillova të dyshoja dhe një natë fjeta pranë shokut (Zaho), në anën tjetër të shokut është shoqja (Gjebrea) dhe përtej shpella. Bëra sikur më kishte zënë gjumi dhe kur u siguruan se të gjithë kishin fjetur fillojnë nga puna. Një dramë e tillë ngjau dy net me radhë.” Dashuri në këtë situatë, për më tepër Xhako e Gjebrea të dy anëtarë të të njëjtit Qëndror komunist. Gënjeshtrën e tij e sqaron vetë Gjebrea: “Një gjë që mund të më ketë kompromentuar mua është mbulimi që më ka bërë Zahoja me kapotën e tij në shpellë ku jemi mbluar me një kapotë mbasi unë nuk kisha”. Në kushtet e atij dimri mizorisht të egër, midis jetës e vdekjes Gjebrea bëri zgjedhjen e jetës, pse pallton e saj ia kishte falë një të riu të sëmurë. Një aktivist rinie (një vit më pas i jepej bursë në B.S.) bëri një provokim të pështirë për shefen e tij: Në një dhomë ku shtriheshin shumë partizanë, krevati i vetëm lihej për Gjebrenë, që kur të vijë Zaho të flejë në të njëjtin krevat dhe gati akuza: “Partizanët ankohen se mbeten pa gjumë nga lëvizja e krevatit sepse Gjebrea-Zaho bënin dashuri”, dhe Gjebrea me sinqeritet fëminor: “Kjo nuk është e vërtetë. Gjatë fjetjes me Zahon nuk kemi bërë asnjë lëvizje, veçse unë mbasi mbërdhija ngrihesha shpesh dhe kur isha shtrënguar e shtyja të liroja vend.” Akuzohej se këndonte këngë dashurie dhe është e vetmja akuzë që pranohej nga Gjebrea: “Po kam kënduar këngë dashurie e vinte mirë”, dhe akuza kishte burim dëshminë e një djali të vogël të shkollës fillore, kur as inkuizicioni mesjetar nuk përdor dëshminë e fëmijëve! Kurse T. Sh. denoncoi si “dëshmitar” se Gjebrea e Zaho bënin dashuri në një dhomë me të e ai hiqte më të keqen nga e ftohta pse s’mund të ndiste zjarr për të mos u prishur qetësinë të “dashuruarve”; a mund të besohet, dashuri në prani të një partizani! Dy denoncues të tjerë – sekretari i Himarës dhe komisari i Batalionit të Tretë përsëritin akuzat e denoncuesve të mëparshëm. E gjithë “skena” e dashurisë bëhet në pak ditë, nga 12 deri 18 shkurt. Në përgjigje të raporteve denoncuese, në procesverbalin e mbetur lexohet: “Ramizeja mohon kategorikisht raportet duke thënë se ato nuk përfaqësojnë të vërtetën”. Pajo Islami, një nga inkuizitorët e Gjebresë, kur ishte me internim në Selenicë të Vlorës pat thënë (Naxhije D.) se mohimi i Gjebresë ishte me dy fjalët e lashta latine Nega Totum, të pakuptueshme nga të pranishmit në gjyq, por kuptimi (Asgjë e vërtetë) jepej nga Bilbil Klosi, jurist i Grenoblit të Francës. Akuzat e dashurisë-legjendë kutërbon jo aromë Arabie por nga të ndyrët e denoncuesve, inkuizitorëve e gjithatyre që dinë vetëm këngën e “dashurisë” Gjebrea-Zaho.

Raporti për Qëndrën Komuniste, si akuzë të parë për ekzekutimin e Gjebresë ka “Gjebrea është tradhëtare e Partisë”, por në procesverbalin e mbetur për këtë akuzë nuk ka asnjë fakt. Kurse në Plenumin e Dytë të Beratit (22-25 nëntor ‘44) në raportin e sekretarit organizativ të Qëndrorit Komunist, me detyrë funksionale dhe shef i inteligjencies në Parti, ka një përfundim të qartë: “Lirija dhe Dushani dhanë alarmin në Parti se Rinija po shkëputej [nga Partia, v.b] dhe këtë e bënë se nuk kishin marrëdhënie të mira me shokët [Ramize Gjebrea, v.b] e rinisë. Nga frika e shkëputjes së Rinisë nga Partia lindi ideja për të marrë në dorë Rininë e ta lidhin atë mirë me Partinë.” Meqë Gjebrea ishte e pushkatuar, Xoxe citon “shokët e rinisë”, por dihet se Gjebrea kishte funksionin kryesor- sekretare e Rinisë Antifashiste të Qarkut. Ky është konstatimi i parë për Gjebrenë si tradhëtare e Partisë, për të cilën s’mund të mos ketë patur një dosje tradhëtie dinga me akuza nga Xoxe e Mugosha.

Pushkatimi i Gjebresë kishte motiv politik dhe ky ishte argumenti im në emisionin Opinion, me fakte historike: Nijaz Dizdareviçi, numri dy i Titos në vendin tonë, në libri i tij Albanski Dnevnik (1988) shkruan qartë: “Mugosha me të drejtë apo pa të drejtë ka nënshkruar urdhërin për pushkatimin e shoqes Ramize [Gjebrea]” (faqe 35); debati mendohet që ka qenë i nxehtë, sepse Gjebra nënën e saj e ka pasur me origjinë nga Kaçaniku i Kosovës, për më tepër familjarë të nënës së saj kanë qenë të detyruar të shpërngulen drejt Turqisë, të dëbuar nga serbët; kurse Nako S., në kujtimet e Liri B. sqaronte konfliktin Gjebrea-Mugosha: Gjebrea në debat të fortë ballë për ballë me Mugoshën thotë se “Kosova e ka emrin Shqipëri dhe jo Jugosllavi”, siç pretendonte Mugosha. E pabesueshme, por e vërtetë: Fatos Lubonja kundërshtoi prerë dhe s’beson se jugosllavët kanë dorë në vrasjen e Gjebresë! Në ndihmë të debatit me Lubonjën vij e me argumente më shumë dhe të reja. Çështja nacionale për Gjebrenë ishte kryefjala e bisedave me njerëzit, kur kalon fshat më fshat. Në letrën mjaft të gjatë, që i dërgon shoqes së shkollës, Agllai Zoto, më 29 gusht 1943: “Duhet të dijë populli dhe të gjithë se ne jemi për Luftë Nacional-Çlirimtare dhe jo për të prurë Rusin ose Grekun me Sërbin këtu”, dhe një

përgjigje e tillë nuk u bë kurrë nga propaganda qëndrore komuniste, për të goditur serbin, grekun e rusin. Gjebrea, nacionalizmin patriotik e kishte të shkruar në ballë dhe ishte bisedë e ditës me njerëzit e kjo e vërtetë dihej mirë e nga e djathta, saqë Rinia e Ballit Kombëtar në traktin për ekzekutimin e Gjebresë – mbrojtjen e saj, shënjonte: “Ramize, qëllimi i yt “Shqipëria për shqipëtarët” është edhe qëllimi ynë, kujtimi i yt për ne ka për të qënë i ëmbël dhe do të na nxisë të bëjmë ç’mos për Atdheun tonë.” (Prill ’44). Po Mugosha? Në letrën për Besnikun (Hysni K.), të 11 janarit ’44, Mugosha i kërkon emrat e gjashtë kuadrove të cilët më 25 janar duhet të ishin në Zagori në një kurs partie e mes tyre ishte Gjebrea, por Xhako i njohur në letrën për Nakon (26 janar) i shkruan: “Letrën e nisa me Interesantin, pse ajo u nis për në kursin e Partisë, por me një urdhër të dytë u kthye nga rruga dhe tash letrën po e nis nga Tirana.” Gjebrea kthehet nga rruga për në Zagori me një urdhër të dytë: I kujt ishte urdhri dhe pse kthehet nga rruga? Pyetjen ngulmuese për kthimin e Gjebresë nga rruga, i intervistuari im Thanas Nano me dhimbje e mbuloi me heshtje; apo ndoshta kthehet nga rruga ngaqë kuptoi se do të “dekorohej” (pas koke)! E është po ai Xhako që në letrën e 20 janarit i shkruan Nakos: “Po të shkruaj që nga Vlora pasi më dërgoi Sala (Dushani, v.b) për të ndihmuar organizatën e rinisë (këtu)” Sërish del dora e Mugoshës që ngarkon Xhakon (me një vit kurs frutikulture) të “ndihmojë” Gjebrenë dhe është po ai Xhako, i dërguari i Qëndrorit, inkuizitor e organizatori i akuzave kundër Gjebresë e gjykatësi më me peshë në vendimin e gjyqit. Në letrën për Delegatin, të 22 shkurtit, Interesanti bën e kritika për emra të rëndësishëm dhe kjo është arsyeja pse Nako gris faqen 5 e 6, dhe emrat që shqetësonin Nakon s’mund të mos kenë qenë Dushani e Miladini, siç shpjegohet më parë. Shefqet Peçi, në një intervistë të ’94-ës, në Fieri (11 maj): “Mugosha deshi ta bënte për vehte Ramizenë, por ajo i kishte shoqet e rralla”, dhe s’kuptohet ajo bërja për vete: politikisht a marrëdhënie intime, apo të dyja bashkë, më e mundshmja. Në letrën që Nako u dërgon Trashit e Muzhikut (Koçi X. dhe Liri G.) (17 shkurt) u kërkon: “Armiku insiston me tërbim mbi çështjen Dushan-Miladin. Duhet patjetër të marrim një qëndrim. Populli dëshpërohet pse neve heshtim. Shkromëni”. Është urrejtja popullore për jugosllavët Mugosha e Miladin, shihet se edhe partia nuk guxon t’i japë përgjigje “armikut” popull, kurse Gjebrea e ka bisedë të ditës rrezikun sërb, grek e rus.

Nga Konferenca e Parë e Vendit e Partisë (mars ’43), ku edhe u njoh formimi i PKSH-së, doli edhe rregullorja për gjyqet partizane, me të gjitha dënimet deri ato me marrje jete, e cila ishte me format mjaft demokratik për kohë lufte e vinte si përvojë nga ushtria partizane e Titos. Dy ishin “nenet” kryesore: Të dënuarit i jepet e drejta e fjalës së fundit para njësisë partizane (kompani, batalion, brigadë), por e drejta e fjalës së fundit i jepet edhe njësisë partizane (kompani, batalion, brigadë) për miratimin ose jo të vendimit të gjyqit partizan, pra fjala e fundit ishte ajo e njësisë partizane. Gjebresë nuk iu dha e drejta e fjalës së fundit për vendimin e marrë e as e dinte atë, por edhe partizanëve të tre batalioneve, që ishin mbledhur, nuk iu dha e drejta e fjalës për të gjykuar vendimin e gjyqit. E përse kështu? Gjebrea ishte një dhe e pranguar, kujt i frikohen Shtabi, Komanda, Qarkori? E thjeshtë: tmerrohen nga forca e fjalës së Gjebresë, ia dinin oratorinë (si në përshëndetjen që bëri në përurimin e Brigadës V-të) e nga fjala e saj prisnin gjëmën e tyre. Edhe partizanëve nuk iu dha e drejta e fjalës së fundit për vendimin, pse aty ishin 225 të rinj të dalë partizanë në besë të saj dhe do e mbronin atë me çdo çmim, veçanërisht partizanët e Batalionit të Tretë ishin dëshmitarë për heroiken e Gjebresë e të tyre në operacionin e Dimrit, siç ishte qëndresa për 8 ditë majë malit Beun, të gjithë partizanët do ta merrnin në mbrojtje komisaren e tyre që e deshin e i desh aq shumë. Sipas rregullores, pushkatimi bëhej nga një skuadër partizane para partizanëve, por Gjebrea pushkatohej siç s’ka ndodhur tërë kohët: një skuadër partizane i kërkoi të ecë, atje ku ishte vënë një gur-shenjë e bëjë autokritikë; dhe goditet në befasi pas shpine në ecje. Në këtë situatë paniku të komandës, shtabit e byroistëve të qarkorit hodhi rrënjë miti Gjebrea. Ish-bashkëkohës rrëfejnë për atë ngjarje të tmerrshme- gjeneral Halim Ramohito, partiakët e lartë Thanas Nano, Qemal Murseli, Sofo Lazri etj. Ish-partizani Thanas Gjiknuri ndjesë pastë, kollos nga trupi e shpirti, që nuk i trembej në reaktivin e tij as turbulencave ajrore, i pranishëm në atë vrasje mizore, rrëmbehet nga pushteti i lotëve nga dhimbje e asaj vrasje mizore të Gjebrenë. Pushkatimi i Gjebresë është terrori i parë masiv nga partia në ushtri dhe bashkëkohësit e sjellin ngjarjen me ngjyra tragjike e sa hap e mbyll sytë partizanët shpërndahen si të kishte rënë në shesh kolera.

“Gjykata Hetuese e Gjyqit të Posaçëm Gjerman” me “Nr. 88, dt. 30.V.1944” lëshon “thirrjen për gjyqin politik të Ramize Gjebrea për veprimtari soversive”, pa ditur ekzekutimin nga vetë komunistët. Gjebrea dy herë e pushaktuar: nga komunistët si tradhëtare e Partisë dhe nga gjermanët si armike e tyre. (Në tetor ’43 në sheshin kryesor të Elbasanit ec serbes Gjebrea, me vel të zi në kokë dhe i bën isharet shoqes së saj (që i del përpara) të mos e takojë”, siç rrëfen ish- shoqe e saj, Mynever Shuteriqi.) Edhe një ngjarje tepër e dhimbshme: vëllai i Gjebresë, Shaqiri, bashkënxënës në një klasë me Enverin në Liceun e Korçës, po bashkë me studime në Francë, vete të ngushëllojë nënën por ekzekutohet para portës së shtëpisë, dhimbje mbi dhimbje mbulon fisin e madh Gjebrea, por pas disa vitesh ekzekutohet edhe vëllai më i vogël, ish partizan. Ka dhe një përmasë dhimbjeje rajonale dhe kombëtare nga intelektualë, popull, rinia shkollore, vajzat shtëpiake të Tiranës për ekzekutimin e Gjebresë: E qanë nënat e vajzat e Bregut të Vlorës, vargjet i mblodhi Petro Marko. Tarasi në letrën e 4 prillit i jepte Nakos porosi për Hysenin (Gogo N.) për çështjen Gjebrea: “… nuk jemi dakord që të mbrohet ose të flitet për këtë çështje në shtyp, armiku le grijë ç’të dojë. Dhe mjaft.” Kurse Nakon, Tarasi e porosiste: “Nuk është nevoja, shoku Nako që në konferenca të theksohet çështja e Ramizesë, por të flitet në përgjithësi dhe duhet të ndalosh ndonjë kur do të thotë për ty për vendimin kundër saj.” Porosia e Tarasit: Në popull të mos flitet për vrasjen e Gjebresë, por dhe në Parti të ndalohet diskutimi për të dhe të flitet vetëm në përgjithësi, sepse s’ka asnjë argument të përligjë ekzekutimin e Gjebresë. Një muaj nga ekzekutimi, Nako S. nga Tirana (5 prill) i shkruan Tarasit: “Për çështjen e Interesantit barometri këtu shënon kohë të keqe për ditët e ardhshme. Shpresojmë të jenë të shkurtëra. Opinioni siç po duket nuk e aprovon dënimin. Do të mundohem ta minimizojmë”. E orteku i dhimbjes jo që s’minimizohet, por orteku ze ortekun e dhimbjes. Në letrën e 10 korrikut “Hyseni” i shpreh Tarasit dhimbjen e popullit për Gjebrenë dhe i kërkon ndihmë si të veprojë në situatën e krijuar: “Ju vet e dini se Interesanti njihej shumë këndej. Patjetër lajmi (i vrasjes) do të përhapet shumë prandaj më shkruani pak më qartë se si neve do të sqarojmë në popull ose edhe në shtyp.” Në prill 1944 Rinia e Ballit Kombëtar shkroi Traktin “Vrasja e Ramize Gjebreas”, i shkruar me dhimbje, një himn për Gjebrenë, ai u shtyp e shpërnda shtëpi më shtëpi në qarkun e Vlorës e në gjithë Shqipërinë, ku kishin ndikimin e vet politik dhe vrasja nga komunistët e Gjebresë u kombëtarizua: “ […] Me respekt përulim kokën para kufomës tënde, nuk të kritikojmë aspak se e dimë se ti bëre ç’mund për Shqipërinë.” Pa të drejtë Trakti bën vrasës Mehmet Sh. dhe ishte i pari e i vetmi trakt që bëhej në mbrojtje të vrasjeve të komunistëve. Çështja Gjebrea pushtoi opinionin në popull por edhe në Parti që nga fillimi i marsit deri në fund të korrikut, Partia u mbulua nga heshtja e saj për ekzekutimin e Gjebresë, kurse opinioni popullor e reagimi brenda Partisë e mbajti ndezur nderimin për Gjebrenë dhe nuk ka një rast të tillë në historinë e Luftës.

Gjykata e Lartë Ushtarake e nis misionin në dhjetor ’46 me dhënien pafajësi të Gjebresë e statusin Dëshmore e Atdheut, e pas kësaj gjykata mbeti e larë në gjak, në nëntor 1951 dekretohet “Urdhëri i Flamurit” dhe më pas “harrohet” dëshmore Gjebrea. Në gusht ’44 Osman Gjebrea (vëllai i vogël i dëshmores) braktis brigadën ku ishte partizan dhe shkon të ngushëllojë nënën, kapet nga gjermanët e burgoset dhe në gusht ’55 në detyrën magazinier në Sauk, ekzekutohet për “vjedhje” milionash. Në relacionin e gjykatës lexohet argumenti se në vendimet e ekzekutimit ishte në konsideratë dhe biografia e keqe. Në vitin 1966 romani “Stina e Armëve” i Petro Markos hidhet në karton sepse dy personazhet kryesore identifikohen si Gjebrea e Zaho. Dhe më 2 tetor 1971 Gjebrea rifiton statusin Dëshmore e atdheut, që i ishte hequr më parë. Në vitin 1973 libri “Ju gjithmonë jeni pranë nesh”, me biografi të ish-nxënësve dëshmorë të ish-Liceut të Tiranës (gjimnazi Qemal Stafa) hidhet në karton pse ishte biografi e Gjebresë, e shkruar nga shoku i saj liceist Drit Çaushi. Në organe shtypi e redaksi botuese në komandë ishte censura e fortë për emrin Gjebrea dhe masa të rënda ndëshkuese.

Ramize Gjebrea s’ka të ngjashme në historinë e Luftës dhe rivlerësimi i saj është nderim për Luftën e Atdheun.

Ismail Kadare: “Lirija është gjëja më sublime që ka krijuar njerëzimi, madje qëndron mbi njerëzimin vetë. Nëse mund të mburret njerëzimi me dicka, është se ka krijuar paradigmën e lirisë, por që ai ende nuk e arrin dot. Njerëzimi është nën nivelin e lirisë.” (Rudina Xh., intervistë nga Jerusalemi.) Në të njëzetin vit të jetës, atë të fundit, Gjebrea arriti të rrokë lirinë me refleksionin sublim të të drejtave të femrave, të njeriut, të thënë më parë: “Të respektohet të qënit njeri“- një himn në katër fjalë, është ndërdija Gjebrea, ama ja edhe sublimja: Në fund të dhjetorit ’43, kur i riu partizan, i dalë në luftë në besë  të saj, ishte para skuadrës së pushkatimit (kish kënduar  këngë dashurie), Gjebrea u përballet pushkatarëve me gjoksin e vet para pushkëve të tyre dhe u gërthet me ulërimë: Është njeri! Vramëni mua! Përditë e thuajse për natë dhe në kohë më të keqe edhe ashtu shëndetligë, ditari e ka fshat më fshat të rajonit të Vlorës e të Mallkastrës dhe papushim zemra i rreh për lirinë dhe u jep zemër femrave e të gjithëve: Në Shqipërinë e lirë të pasluftës kërkoni jetën e lirë që do të thotë sublimja: liria e jetës, dy fjalë ama sa për njëmijë. Gjebrea është pa të ngjashmen e saj në frontin e vet: për atë që dha në Luftë dhe atë që mori paslufte. Kombi ka një detyrim moral për “Interesantin” Gjebrea dhe nderimi më i madh do të ishte për atdheun, kombin!