50 vjet më parë/ Ditët e fundit të Fan Nolit

Unë jam hiri, atje ku ishte zjarri./George G. Byron

Fillimi i marsit e rëndoi akoma më shumë gjendjen e të sëmurit. Dhembjet iu bënë aq të padurueshme, sa ai për herë të parë, pas kalvarit të gjatë të vuajtjeve, pranoi më në fund të marrë qetësues. Pranë i qëndronte, jo vetëm Meri Xhonsi, po dhe një infermiere dhe miku i tij Rako Theodhori. Noli, si shkëmbente ndonjë fjalë, lexonte, përpiqej të shkruante diçka. Në mes dorëshkrimeve të këtyre ditëve, do të gjendej në komodinën e tij dhe teksti i një lutjeje, shkruar me dorën e vet. “Kur ju, o mbret i gjithë qiejve, – thuhej aty, – do të vini në tokë, me fuqi e lavdi, e tërë bota do të dridhet nga frika, lumenj zjarri do të rrjedhin përpara gjykatores së tmerrshme, librat atëherë do të hapen dhe mëkatet e fshehura do të zbulohen. Oh, shpëtomë nga zjarri i përjetshëm dhe i pashuar dhe vendosmë në të Djathtën tënde në Parajsë, o gjykatës i drejtë dhe i mëshirshëm!”

Ç’ishte kjo lutje e Nolit në ditët e fundit të jetës? Thirrje për t’i lehtësuar vuajtjet apo ndjesë për t’i falur mëkatet? Një gjë është e vërtetë, që ai nuk e fsheh dëshirën të shkojë në Parajsë. Deri në fund, ai do të guxonte, siç kish bërë gjithnjë, dhe kësaj here do të lypte privilegjin e perëndishëm, në jetën e amshuar që e priste.

Më 8 mars i sëmuri mori një goditje cerebrale, aq sa humbi të folurit, por, pas 24 orëve, çuditërisht, u duk sikur u përmirësua, sepse filloi, sado me vështirësi, të komunikojë. Por kjo ishte loja e fundit e jetës me vdekjen dhe shihej qartë se s’kishte më asnjë shpresë.

Dita e 13 marsit gdhiu një ditë e bukur me diell. Noli e ndjeu këtë lajthitje pranverore dhe kërkoi me këmbëngulje ta nxirrnin jashtë në kopsht. Meri Xhons nuk i bëri dot ballë dëshirës së tij dhe, në kundërshtim me këshillat e mjekut, duke menduar se banjat e diellit e qetësonin, e zhvendosi në kopsht. Aty ai do të qëndronte shtrirë, me libër në dorë, nën rrezet e vakëta dhe puhizën e pranverës së hershme. Të tjerët do ta shikonin e ndiqnin nga dritaret e shtëpisë. Ishte ora 11, kur Noli hapi gojën 2-3 herë, iu varën duart, ndërsa libri i ra për tokë. Në frymën e mbrame, sytë i kish përqendruar te lulet dhe gjethet e sapo çelura.

Më në fund, pas një ndeshjeje të gjatë e të vështirë, vdekja e kish mundur. Noli nuk mund të bënte përjashtim, sado që kish luftuar me të, “ashtu siç kish luftuar tërë jetën kundër armiqve të Shqipërisë”, do të shkruante një nga bashkëkohësit më pas. Ata që u ndodhën në ato çaste të rënda pranë tij, do ta shikonin të pikëlluar dhe do të heshtnin. Askush nuk do të merrte guximin të bënte diçka. Vetëm kur koha nuk priste më, Meri Xhons mori telefonin, u lidh me Bostonin dhe foli me Gari Riskën, kryetarin laik të Peshkopatës. Atij i ra barra e rëndë të shpallte mandatën në rrethin e ngushtë të miqve dhe të nisej po atë ditë urgjentisht për në Majami. Nolin e gjeti në gjumin e tij të përjetshëm, ndërsa Meri Xhonsin të dëshpëruar dhe të tronditur. Ajo do t’i propozonte që trupi i Nolit të varrosej në Fort Lauderdeill, pa ndonjë ceremoni zyrtare. Sigurisht, Riska, që përfaqësonte aspiratat e bashkësisë shqiptaro-amerikane, nuk kish si të mos e refuzonte këtë dëshirë vetjake. Përcjellja e fundit e Nolit me tërë nderet që i takonin, ishte një detyrë e ngjarje kombëtare.

Prandaj, pa humbur kohë, më 15 mars, Riska e shoqëroi trupin e të ndjerit për në Boston. Noli i pajetë u prit në aeroport nga përfaqësues të Peshkopatës e të Vatrës dhe pastaj u dërgua në një nga shtëpitë e funeraleve. Aty do ta përgatisnin për ceremoninë e ardhshme, duke e veshur me rrobat episkopale. Po atë ditë u thirr mbledhja e jashtëzakonshme e Këshillit të Peshkopatës, ku u diskutua dhe u hartua programi dhe plani i masave të veprimtarisë mortore. U shpall një javë zi dhe u vendos të njoftohet zyrtarisht gjithë bota shqiptare. Kryetari i Këshillit të Peshkopatës do të vinte në dijeni, në radhë të parë, Misionin e RPSH-së pranë OKB-së. Diplomatët shqiptarë u vunë menjëherë në lëvizje jo vetëm duke marrë kontakt me autoritetet e Kishës Ortodokse Shqiptare të Bostonit, por dhe me përfaqësuesin amerikan në Kombet e Bashkuara. Më 15 mars qeveria shqiptare do t’i drejtonte një mesazh ngushëllimi Kishës Ortodokse Shqiptare të Amerikës dhe gjithë vëllezërve patriotë për humbjen e rëndë “të atdhetarit të madh dhe luftëtarit të zjarrtë e të paepur për pavarësinë dhe lulëzimin e Shqipërisë …” Me këtë rast, ajo shprehte dëshirën në emër të popullit shqiptar, që trupi i Nolit “të sillet e të prehet përjetë në atdheun e tij të shtrenjtë …” Një kërkesë e tillë, sado e drejtë dhe legjitime që dukej, ndeshi në pengesa e kundërshtime dhe krijoi probleme. Vetë Noli nuk kishte shprehur ndonjë dëshirë të dokumentuar për vendvarrimin, aq më tepër për t’u varrosur në Shqipëri. Por më e rëndësishme ishte se, mes shqiptarëve të Bostonit, e sidomos në Këshillin e Peshkopatës dhe nga vetë Vatra u shfaqën mendime dhe qëndrime të ndryshme, duke e kthyer këtë kërkesë në një problem të nxehtë politik. Një palë mendonte se Noli duhej të varrosej në Shqipëri, kurse pala kundërshtare, kërkesën zyrtare të Tiranës e konsideronte si shkelje dhe ndërhyrje në punët e brendshme të SHBA. Sipas tyre, jo vetëm se Noli ishte qytetar amerikan, por dhe Kisha Ortodokse Shqiptare qe një institucion i këtij vendi dhe kjo çështje i takonte të zgjidhej prej autoriteteve të larta të shtetit. Pas shumë debatesh, u gjet si zgjidhje që trupi i Nolit të ruhet, ashtu siç u veprua me F. Konicën, dhe të vendoset përfundimisht më vonë. Në përgjigjen që do t’i jepte qeverisë shqiptare, Këshilli i Peshkopatës, pasi do ta falënderonte për ngushëllimet, do t’i vinte në dukje se “rrethanat e bëjnë të pamundur përcjelljen e trupit në Shqipëri, për të cilën kish dedikuar tërë jetën e tij … Ky nder lutim dhe shpresojmë që të realizohet në kohën e arthme”.

Problemi tjetër që krijoi telashe ditët e vdekjes së Nolit, ishte pjesëmarrja e përfaqësuesit të Misionit Shqiptar në ceremoninë e përmortshme. Autoritetet amerikane nuk e lejuan atë të merrte pjesë, me arsyetimin se ky ishte thjesht një akt diplomatik, që nuk kish të bënte me popullin shqiptar, por që praktikohej me ato shtete që s’kishin marrëdhënie diplomatike me SHBA. Misioni shqiptar do të protestonte pranë Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, U. Tanit. Përgjigjen e tyre autoritetet amerikane do ta jepnin me anë të A. Stifenson-it, Kryetarit të Misionit të SHBA pranë Kombeve të Bashkuara, i cili do të deklaronte në televizion se ai “e nderonte figurën e Fan Nolit, por nuk e kuptonte se si mund të nderohet një fetar si Fan Noli nga Kryetari i Misionit Shqiptar, që përfaqëson një qeveri ateiste.” Në këto kushte, në pamundësi për të marrë pjesë, përfaqësuesi shqiptar do të njoftonte me keqardhje Këshillin e Peshkopatës dhe bashkësinë shqiptaro-amerikane për pengesën e krijuar nga autoritetet zyrtare dhe dërgonte tekstin e fjalës së tij me lutje, që të lexohej në ceremoninë e përcjelljes së fundit.

Më 16 mars trupi i Nolit do të sillej në Katedralen e Shën Gjergjit dhe të nesërmen do të zhvilloheshin homazhet për tri ditë me radhë. I veshur me rrobat e praruara episkopale dhe me mitrën në krye, ai qëndronte shtrirë në një arkivol metalik, mbuluar me flamurin kombëtar. Katër qirinj të mëdhenj, të vendosur në formë kryqi, lëshonin dritë mbi të. Ai dukej sikur flinte, në gjumin e tij të përjetshëm. “Fytyra si në bronz”, shkruante reporteri i “Diellit”, “e zbehtë, pa shumë rrudha. Një jetë e tërë, një jetë e lashtë, ishte njeriu nga më njerëzorët e shqiptarëve të Amerikës, gjeniu dhe njeriu i thjeshtë”. Përqark kishte një det me lule, aq shumë sa që trupi i tij dukej sikur voziste nëpër to. Ndërsa ditën rridhte lumi i njerëzve, natën, sipas zakonit shqiptar, do ta ruanin gratë, me në ballë ato të shoqatës së grave “Bijat e Shën Gjergjit”, të cilat qëndronin rreth tij të përlotura. Dëshira e të ndjerit kish qenë ta qanin me ligje, me ligje labe (“Dhe do të luftoj … gjer sa të vdes. Shpërblimi më i mjaftë do të jetë një këngë prej labësh dhe labëreshash kur të vdes”), por për këtë ndoshta asnjëra nga ato gra s’dinte gjë. Gjendjen e bënte më të trishtuar dhe fakti se në këto çaste të rënda askush nga të afërmit e tij nuk ndodhej aty. Ata gjendeshin larg, shumë larg, diku në brigjet e Mesdheut. Njëra motër, Athinaja, në Kavallë, ku po përgatiste dokumentet për të shkuar në Boston që të takonte të vëllain, tjetra, Sulltaneja, në Feres, ku jetonin me fëmijët dhe fëmijët e fëmijëve të tyre. Pas mandatit të të vëllait, që e kishin marrë vesh nga valët e Radio Tiranës, ato do të mblidheshin kokë më kokë dhe do ta qanin, siç i qanin një herë e një kohë të vdekurit në Qytezë, me gjuhën e mëmës. I vetmi ngushëllim për to, kur i vëllai po ikte nga kjo botë, ishte emri tepër i nderuar që linte, e vërteta e njohur që ai kish qenë njëherë e një kohë i pari i Shqipërisë dhe kryepeshkop i Kishës ortodokse shqiptare në Amerikë.

Pas tri ditë homazhesh, më 20 mars kur para trupit të tij të pajetë erdhën dhe u përkulën përmbi 5000 vetë, u organizua mesha dhe përcjellja e fundit që zgjati mëse katër orë. Pesëmbëdhjetë priftërinj ortodoksë shqiptarë, të veshur me rroba të zeza, do të drejtonin ceremoninë e përmortshme. Kori i madh i përbërë nga koret e kishave të Natikut e të Uorçesterit, në prani të një gjindjeje të paparë, do të këndonte gjatë gjithë kohës këngë liturgjike. Mes froneve të zënë binte në sy froni i zbrazët i Nolit. Guvernatori i Masaçusets-it John Volpe ishte atë ditë mes dhjetëra njerëzve të shquar, që kishin ardhur t’i jepnin lamtumirën shqiptaro-amerikanit të madh.

Në mbarim të riteve fetare, që i takonin një kleriku të lartë, u zhvillua mitingu mortor me pjesëmarrjen e afro 2000 vetëve. Dhembja e përbashkët kish mbledhur së toku shqiptarë nga të gjitha kolonitë, nga të gjithë brezat e nga të gjitha shkallët shoqërore, prej të gjitha krahinave të Shqipërisë. Ishin aty miq dhe bashkëpunëtorë të tij. Ishte grigja e besimtarëve. Ishin sa e sa bashkatdhetarë admirues. Ishin madje dhe ata të paktë kundërshtarë politikë, që kishin mbetur, por që humbja kombëtare dhe madhështia e veprës së tij i kish bashkuar në një. Sytë e rrëmbushur të turmës së pafund ishin lotët e Shqipërisë për birin e saj që po ikte “për të pushuar, – siç shkruante shtypi, – nën tokë gjumin e ëmbël të të Drejtëve”.

Në miting do të mbanin fjalët e tyre panegjirike Ikonom Sokrat Sotiri në gjuhën shqipe dhe atë Sotir Dilogjika në anglisht. Duke u bërë në ato çaste zëdhënës të një aspirate të përbashkët kombëtare, ata do të shpreheshin se “shqiptarët kudo në botë mbajnë zi për humbjen e prijësit të tyre të madh … popullariteti i të cilit vjen i dyti pas Skënderbeut” dhe se “trashëgimi, idealet dhe urata e tij i bën ata të ndjehen krenarë”.

Nën gjëmimin e kambanave dhe fjalët përdëllyese të korit, që përsëriste vargun shqip “I përjetshëm kujtimi”, arkivoli u nxorr nga kisha. Zëri i atyre djemve e vajzave që këndonin, për një çast u drodh. Makina mortore e mori Nolin dhe u nis për ta çuar në banesën e fundit. Ishte ditë shumë e ftohtë. Nën qiellin e vrerët dhe madhështor të Bostonit binte dëborë. Qindra makina e ndiqnin arkivolin nga pas. Ishte rruga e mbrame që shqiptarët dhe miqtë e tyre bënin tok me Nolin.

Në Forest Hills, varrezat kryesore të qytetit, të mbuluara nga dëbora, u përmbyll lamtumira e ndarjes. Do të qenë Imam Vehbi Ismaili dhe Baba Rexhepi ata që do të mbanin ligjërata përcjellëse. Duke e quajtur Nolin “kalorës të fundit të epokës …që u shkëput prej gjirit tonë për t’u përkitur kohëve, për t’u bërë histori”, klerikët myslimanë, do të dëshmonin dhe në këtë çast të dhimbshëm, se shqiptarët, pavarësisht nga feja, ishin një dhe të pandarë. Fan Noli mbetej përngaherë flamur bashkimi.

Trupi i të ndjerit nuk u kall nën dhe, po, ashtu siç ishte vepruar me F. Konicën, u vendos në një dhomë frigoriferike për t’u ruajtur deri sa të zgjidhej çështja se ku do të prehej përfundimisht. Pastaj, një mal me lule u ngrit sipër tij, ku, veç kurorave të shumta të bashkësisë shqiptaro-amerikane, të Kishës, të shoqatave, të shokëve e të miqve, do të dallonin dhe ato të Qeverisë shqiptare, Frontit Demokratik të Shqipërisë, Universitetit të Tiranës, Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Ishin aty lulet e mirënjohjes të Shqipërisë dhe gjithë botës shqiptare. Mungonin vetëm lulet e familjes, për të treguar që edhe pse u ngjit aq lart, prapë ikte si mërgimtar i përjetshëm. Po, si për të mbushur këtë zbrazëtirë, në orën e varrimit të tij, nëpër shkollat dhe institucionet kulturore të qyteteve të Shqipërisë, u ndërpre puna dhe u mbajtën pesë minuta heshtje për të.

Dëshira e Nolit kish qenë të varrosej thjesht, pa madhështi, me sa më pak shpenzime, ashtu siç e kish jetuar jetën. Po sipas amanetit të tij, pas varrimit u shtrua në mjediset e Katedrales së Shën Gjergjit një drekë modeste, vetëm me bukë, djathë dhe ullinj.

Për ditë me radhë do të mbërrinin në adresë të Kishës, të Vatrës e të “Diellit” me qindra telegrame e letra ngushëllimi. Shprehej dhembje, po një dhembje krenare, dhembja e gjithë kombit shqiptar për këtë humbje të pazëvendësueshme. Cilësohej “humbje e thellë”, “pikëllim për të cilin fjalët s’mjaftojnë”, “hidhërim i patreguar”, kurse për atë vetë, “burrë i madh dhe prijës i madh”, “themelues i shkëlqyer i Kishës Ortodokse Shqiptare”, “shkëmb i binomit atdhe dhe fe”, “thesar diturie”, “fetar i devotshëm”, “shkrimtar i jashtëzakonshëm”.

Ikja e Nolit gjeti një pasqyrim të gjerë në shtypin e kohës, në radhë të parë në shtypin shqiptar, po dhe në atë amerikan. Nëpër faqet e tyre u botuan me dhjetëra shkrime, lajme, kronika, artikuj, reportazhe, kujtime e deri dhe vjersha. I gjejmë ato te “Dielli” dhe “Liria”, në gazetat e diasporës e akoma më shumë në shtypin e Tiranës. Vdekja e tij tërhoqi dhe vëmendjen e shtypit vendës. Gazeta qendrore “The New York Times”, do të botonte ato ditë artikullin “Bishop Fan S. Noli once led Albania” (“Peshkop Fan Noli dikur ka drejtuar Shqipërinë”), ku bashkë me biografinë e tij politike dhe shoqërore, vihej në dukje emri i nderuar prej studiuesi dhe udhëheqësi fetar. Në mënyrë të veçantë do t’i bënte jehonë ngjarjes së hidhur të bashkësisë shqiptaro-amerikane, shtypi i Bostonit, me një pjesë të të cilit Noli kish bashkëpunuar, si “Boston Herald”, “Boston Globe”, “The Boston Sunday Globe”, po dhe të qyteteve të tjerë, si “Worcester Daily Telegraph”, “The Evening Gazette”, “Post Journ,” etj. Ishte ky ndoshta rasti më i mirë që opinioni i atdheut të dytë i bënte homazhet e merituara njërit prej qytetarëve të tij, që linte pas shëmbëlltyrën e një jete të denjë dhe të një vepre të ndritur. Ai u takonte atyre njerëzve, vlerat e të cilëve përmblidhen aq bukur në fjalët e Plinit të Ri, që do të përmendeshin me këtë rast: “Më duket se vdekja është gjithmonë e parakohshme dhe e pakohë, kur u vjen njerëzve që janë të angazhuar në punë të pavdekshme. Për ata që jetojnë nga dita në ditë, të dhënë pas kënaqësive, qëllimi i jetës së tyre mbaron me mbylljen e çdo dite. Por ata që mendojnë për pasardhësit dhe përpiqen të fitojnë famë të pavdekshme me punë të mira, për ta vdekja është e parakohshme”.