Politika si fe, feja si politikë dhe rasti i Shën Kozmait

Për të shpërndarë ndonjë keqkuptim nga analiza dhe kritika për situatën e krijuar   me “internacionalizimin” e luftës civile në Siri dhe përfshirjen e disa qindra individëve edhe nga hapësirat shqiptare, e shoh të nevojshëm një vështrim historiko-filozofik të natyrës së veprimit të politikës si fe dhe të fesë si politikë.

Thënë ndryshe, të simbiozës shekullore midis fesë dhe politikës. Që në zanafillën e historisë së njerëzimit dhe më pas për shekuj me radhë, njerëzit praktikisht kanë pasur nevojë për të komunikuar e mbështetur edhe shpirtërisht qëndrimet dhe hapat konkrete në marrëdhëniet midis tyre. Pra nuk mund të mos kishin një jetë shpirtërore komplekse edhe pse në trajtë të pazhvilluar e primitive. Sot e marrim si të nënkuptuar lirinë e ndërgjegjes, ndarjen e fesë nga shteti dhe nga shkolla, pra atë që përmblidhet me konceptin e shekularizmit, por në të vërtetë kjo është arritur përmes luftrash të shumta, shpesh me frymëzim fetar si “luftë për fe dhe tokën e të parëve” (atdhe), të shoqëruara me përplasje si në mendimin njerëzor parashkencor, ashtu dhe në atë filozofik.

Në këtë rrafsh, një rol të veçantë ka pasur lidhja midis politikës dhe fesë zyrtare, që gjithashtu ka historinë e vet. Është i njohur fakti historik që “themeluesi i Europës së re”, perandori Konstadin, ishte i pari që kuptoi nevojën e një Kishe Unike, me pozita të unifikuara të çështjeve themelore doktrinare kanunore, me ato sociale dhe politike. Me guximin e një shtetari largpamës, ai i dha fund epokës së fesë kristiane si fe antishtetërore dhe në vitin 324 e shndërroi atë në “botëkuptim perandorak” dhe e shpalli fe zyrtare.

Fesë kristiane nga ana e vet iu desh që të ndryshonte shumëçka nga qenia e saj si “fe e të shtypurve dhe e skllevërve” për të përligjur pushtetin e perandorit, madje për ta paraqitur çdo pushtet në përgjithësi si pushtet me prejardhje hyjnore të bekuar nga Shpirti i Shenjtë. Formë e rafinuar e përligjies së fesë si politikë. Pas kësaj, froni mbretëror në të gjitha vendet e Europës deri dhe çdo lloj pushteti, quhej legjitim vetëm duke patur bekimin e pushtetit papnor të Romës.

Për pasojë, gjatë gjithë periudhës së gjatë e të errët të mesjetës, besimi quhej primar, kurse arsyeja thjesht një mjet për të mbështetur dhe argumentuar besimin.

Filozofia merrej kryesisht me ndërtim skemash mendore abstrakte të shkëputura krejt nga përvoja gjë që i dha edhe emrin e goditur: filozofi skolastike. Etërit e Kishës filluan të quhen edhe filozofë me autoritetin e nevojshëm për të përshtatur deri dhe sistemet filozofike të Platonit, Aristotelit etj., me besimin dhe dogmat teologjike të kohës. Gjithsesi, në se duam të shohim edhe këtu ndonjë gjë pozitive, atëherë le të themi se çuarja në ekstrem e lidhjeve midis politikës dhe fesë, midis misticizmit dhe filozofisë, përgatitën terrenin për Rilindjen Europiane, për daljen e një mendimi të ri filozofik e shkencor, por gjithsesi i mbarsur që në fillim me mëkatin e “parë”, me atë të theksimit tej mase të materiales në dëm të shpirtërores.

Ndërkaq, fillon edhe revizionimi i lidhjeve të politikës me fenë. Legjitimiteti i pushtetit politik dhe domosdoshmëria e ekzistencës së shtetit filluan të interpretohen duke u nisur nga premisa e rrënjë tokësore dhe jo nga ato hyjnore. Kulti i arsyes fillon të vihet mbi gjithçka! Sidomos nga elita e filozofëve dhe e politologëve. Politikës filluan t’i vishen funksione të uzurpuara nga feja: sidomos ai i ribërjes së njeriut (i deleve të perëndisë), i ruajtjes së rregullit e sigurisë… Sipas filozofit anglez Tomas Hobs (1588-1679), shteti është mjeti i domosdoshëm për të përmbajtur njerëzit nga egoizmi i tyre i shfrenuar për të evituar kaosin, apo sipas shprehjes së tij, luftën e të gjithëve kundër të gjithëve (Vepra e tij “Leviafan”). Për një rast të tillë “përbindëshi Leviafan” u përligjka, sipas Hobsit.

Veçse, një këndvështrim i tillë i ri e jo dogmatik, por realist e dialogues, përmbante dhe mundësinë për të shkuar më tej drejt një politike që përfshinte në përmbajtjen e vet edhe vizionin demokratik. Etërit – themelues të demokracisë liberale Lok (1632-1704), Monteskie (1689-1755), Ruso (1712-1778), me teorinë e Kontratës shoqërore hapën rrugën për një program reformash për të cilat kishin nevojë urgjente të gjitha vendet evropiane që kishin hyrë në rrugën kapitaliste të zhvillimit, për të adoptuar organizimin dhe drejtimin republikan e demokratik të shoqërisë. Një organizim i tillë kërkonte që kisha të ishte e ndarë nga shteti; që shtetarët të kishin besim te populli, i cili në mënyrë të habitshme mund të zgjedhë shtetarët e vetw. Për këtë, kusht i domosdoshëm ishte që: 1. E drejta të trajtohej si shkencë; 2. Që barazia e vërtetë të shihej si “shpirti i shtetit”; 3. Që liria politike e qytetarit të shihej edhe si qetësi shpirtërore dhe si siguri, që e bën të panevojshëm “ngushëllimin klerikal” për delet e Perëndisë; 4. Që shteti të ishte garanti i respektimit të të drejtave themelore të njeriut.

Përshkrimi nga humanizmi ishte tipari dallues i parimeve të tilla demokratike që synonin bërjen e njeriut më të mirë edhe pavarësisht nga feja. Që të jesh qytetar shumë i mirë dhe i devotshëm, shkruante Monteskie, duhet të jesh në radhë të parë njeri me qëllime të mira. (Mbi frymën e ligjeve. Botimet “Luarasi”, Tiranë, 2000, f. 41). Pjesë e një programi të tillë novator e humanist ishin edhe idetë luftarake të Rusoit që kërkonte përmbysje në sistemin e vjetër feudal të edukimit dhe afrimin e individit me natyrën. Nuk është e rastit që në përmbajtjen kryesore të veprës së tij Emili ose mbi edukimin (1762), përfshihet edhe një kritikë e rreptë e demaskuese ndaj fesë dhe sidomos ndaj klerit, aq sa parlamenti francez vendosi djegien e veprës! Realisht kultura demokratike e botës perëndimore filloi të ndeshet shpejt me fakte gjithnjë e më të shumta e më “bërtitëse” që nuk përfshiheshin dot më tej nga teoria politike e demokracisë, apo nga teoria mbi rolin përcaktues të ekonomisë në raport me jetën shpirtërore.

Zhvillime të tilla nuk mund të mos sillnin ndryshime edhe brenda strukturës fetare të të menduarit. Kjo reflektohet si në lindjen e feve të reja (Feja Islame, shekulli VII-të), ashtu dhe në diferencime thelbësore brenda feve të lindura më herët. Po i referohem fesë kristiane. Në vitin 1054, si rezultat i mosmarrëveshjeve të thella që reflektonin krizën politike dhe ekonomike të Perandorisë Romake, kristianizmi, ashtu si vetë Perandoria pësoi çarjen e parë të madhe, ndarjen në kristianizmin lindor (Ortodoksizmi) dhe në kristianizmin perëndimor (katolicizmi). Më tej, nevojat e zhvillimit kapitalist perëndimor çuan në Lëvizjen kulturore e fetare të Reformacionit (shekulli XVI-të) dhe lindjen nga katolicizmi të Protestanizmit (1526). Martin Luteri (1483-1546), lider i Reformacionit në Gjermani, u ngrit kundër pushtetit papnor duke deklaruar se shpëtimi hyjnor është i arritshëm edhe përmes besimit personal, pa qenë nevoja për t’iu nënshtruar autoritetit të kishës dhe blatimeve të ndryshme.

Revoltimi i tij teologjik ishte në frymën e politikës dhe demokracisë liberale që po hidhte hapa të sigurta përpara. Refomacioni çdo gjë e vuri në lëvizje dhe ecja përpara e shoqërisë kapitaliste që këputi prangat e feudalizmit dhe të klerikalizmit papnor, nuk mund të ndalej më. Me këtë, ndër të tjera M. Veber shpjegon veçoritë e zhvillimit të kapitalizmit dhe të shoqërisë perëndimore. (M. Veber. Etika protestane dhe fryma e kapitalizmit. 1901). Thënë ndryshe, të njëjtët faktorë që veprojnë dhe përcaktojnë zhvillimin e shoqërisë, veprojnë në një formë a në një tjetër edhe në ndryshimin e botëkuptimit e të praktikave fetare.

Nisur nga një ligjshmëri e tillë racionale, shpesh ka ndodhur që edhe politikanët më koherentë në shtrimin e ideve të tyre antiteistike, të përdornin një retorikë fetare në thelbin e vetë për të bazuar veprimet e tyre. Kështu përfaqësues të shquar të Revolucionit francez (1789), në vend të Trinitetit të Shenjtë filluan të përdorin diçka tjetër edhe më abstrake, si: Liri, Barazi, Vëllazëri. Madje, vërtetimi i ekzistencës së këtyre tre koncepteve që qëndrojnë në themel të demokracisë perëndimore apo të idesë së progresit social, nuk është aspak më i lehtë nga vërtetimi i ekzistencës së Zotit. Kulti i heronjve, i dëshmorëve, adhurimi dhe kulti i udhëheqësve epokalë të revolucioneve, i barazon ata me perënditë e profetët, kurse portretet dhe monumentet e tyre i shndërron në ikona, në vende adhurimi e hyjnizimi, në mbështetje të kultit liberal të ekonomisë së tregut dhe të konceptit të jetës së konsumit. Dhe më tej, paradoksi është që krijuesit e kulteve të tilla nuk nguronin ta quanin veten ateistë !

Prej këtej lindin pyetje jo aq të lehta për t’u përgjigjur. Çfarë qëndron në bazën e vlerave të demokracisë liberale, interesat ekonomike apo ideologjia? Botkuptimi komunist që pretendon për një ateizëm të pakompromis, a nuk ka edhe ai një strukturë fetare të menduari në thelbin e vet? Realisht, përderisa pretendohej se duke përmbysur shoqërinë e “vjetër” në emrin e së resë, e cila barazohej me arritjen e shekullit të artë, të parajsës mbi tokë, nuk është e vështirë të gjesh jo thjesht pika takimi me fenë por riprodhimin e të njëjtës tabllo ideale, hyjnore. Historia e komunizmit, po ashtu si dhe ajo e fesë është e mbushur me dogmatikë, me revizionistë dhe heretikë (disidentë), që nuk e kanë pësuar më pak se heretikët në të gjitha fetë e njohura botërore. Në të dy rastet kërkohet që të jenë si dekor: në rastin e fesë “delet e Perëndisë”, në rastin e komunizmit turmat brohoritëse, ushtria e fanatikëve që lehtësojnë vetëpastrimin permanent për të mbajtur të pa përlyer doktrinën !

Po kështu historia, kjo shkencë interesante, e mirë dhe e dobishme, na jep argumente të mjaftueshme për të thënë se lufta e ideologjive që predominoi sidomos gjatë epokës së Luftës së Ftohtë, në themel kishte struktura që na kujtonin luftërat për Fe dhe Atdhe dhe shumë rrallë ato pa dallim feje, krahine dhe ideje, që u bë flamur i Rilindasve tanë të mëdhenj dhe i Frontit Antifashist Nacionalçlirimtar në Shqipëri (Konferenca e Pezës, 16 shtator 1942). Nga një analizë e tillë e shpenguar e strukturave të ndryshme të të menduarit dhe e ashpërsisë që merr shpesh lufta midis mbështetësve të njërës a të tjetrës strukturë, del se me gjithë progresin teknik e shkencor gjatë shekujve dhe iluzionin mbi gjithëfuqinë e qenieve njerëzore dhe të civilizimit teknogjen, pra nga çdo këndvështrim ideologjik që të nisesh, mendimi ynë mbetet fetar në thelbin e strukturën e vetë. Për pasojë, njerëzit, siç tregojnë të dhënat empirike mësohen lehtë që të besojnë në rrethana të caktuara edhe diçka që mund të jetë tërësisht e rreme dhe në kundërshtim me interesat e tyre më afatgjata.

T’i kthehemi përsëri rastit të rekrutimit të disa “shpirtrave të paformuar të rinisë” së sotme që shpesh joshen më tepër nga antikultura se sa nga kultura e mirëfilltë, duke pranuar që të rekrutohen për të luftuar në Siri, në Irak apo gjetkë. Kjo duket komode për rekrutuesit, për   programuesit e trazirave dhe të luftrave, sepse në pamje të parë duket sikur bëhet fjalë për besimtarë fanatikë që duan të luftojnë për xhihad.

Nga bisedat që kam zhvilluar me rekrutues dhe me të rekrutuar, që janë gati qind për qind të rinj në moshë, kupton se bëhet fjalë për njerëz me njohuri fetare tepër të cekta, pra jo me besimtarë fanatikë të fesë islame, aq më pak me fondamentalistë, por me mercenarë në kuptimin e plotë të kësaj fjale. Rasti i xhihadistit 25 vjeçar nga Kosova LM, që pozoi para kamerave botërore e publikoi në rrjetin social Facebook (fundi korrikut 2014) pamje teksa i priste kokën me hanxhar një irakeni 19 vjeçar, është një dëshmi që tregon se deri ku mund të çojnë mercenarizmi dhe fondamentalizmi fetar. Ky rast makabër bëri xhiron e botës përmes medias ndërkombëtare, pikërisht në kohën kur faktori shqiptar po përjeton epokën më pozitive të historisë së tij dhe Shqipëria mori statusin e vendit kandidat për integrim në Bashkimin Europian.

Dukuria e mercenarizmi e aq më tepër ajo e radikalizmit fetar, historikisht ka qenë një dukuri e përhapur nëpër botë dhe në çdo rast është bërë fjalë për “profesionistë” për të vrarë në këmbim të parave kudo ku paraqitet një “ofertë e tillë gjaku”, pra në zonat më të nxehta të globit. Dukuria e përdorimit të profesionistëve (e robotëve), të “Rambove”, për të bërë luftrat apo thënë ndryshe për t’i nxjerrë “gështenjat nga zjarri” me gjakftohtësi olimpike dhe me duart e të tjerëve, po bëhet gjithnjë e më joshëse dhe mund të supozohet se në epokën e globalizimit mund të shndërrohet në formën kryesore të bërjes së luftrave, sepse mendohet se kështu ruhet aparenca e respektimit të ligjeve ndërkombëtare dhe e Rezolutave të OKB-së! Prirje tepër e rrezikshme e përdorimit nga politika e fanatizmit fetar si armë lufte dhe e misticizmit për frymëzim!

Vërtet individë të veçantë mund të indoktrinohen njëlloj me ideologjinë xhihadiste përmes platformave interaktive si Facebook, Twitter, You Tube, Instagram etj., por do të ishte e gabuar, gjithsesi e njëanshme të deklarosh sot, se nuk mund të bëhet fjalë për rekrutime sepse të “rinjtë radikalizohen vetë”. Dukuria e rekrutimit të mercenarëve po merr realisht një shkallëzim tepër të rrezikshëm dhe administrohet nga subjekte e qendra që s’kanë lidhje me ideologjinë xhihadiste. Fjala është për një tip lufte të re.

Meriton të theksohet se pas vrasjes së Bin Ladenit, figura e “armikut global” është zbehur, prandaj po investohet për lëvizjen xhihadiste si grupim islamik terrorist i sektit sunit (që e quajnë veten “kripa e tokës” e duhet të drejtojnë!). Në ditët e fillimit të korrikut 2014, pas marrjes nën kontroll të pjesëve të tëra të Irakut dhe të Sirisë, shpallën heqjen e kufinjve dhe krijimin e Shtetit Islamik të Irakut dhe Sirisë (ISIS), i reklamuar si “Kalifat në rritje”, që ka në krye Kalifin Abu Bakr al-Baghdadi dhe synimin agresiv për t’u shtrirë në gjithë Lindjen e Mesme, në Afrikën e Veriut dhe deri në Spanjë (me që u qeveris për 700 vjet nga arabët myslimanë) e në të gjitha territoret ku banojnë myslimanë, pra dhe në Ballkan, sidomos në Bosnje, Maqedoni, Bullgari, Greqi, Rumani, Kosovë e Shqipëri). Ekspertët e cilësojnë ISIS-in (Islamic State of Iraq and Sham), si zhvillimin më të rëndësishëm në xhihadizmin ndërkombëtar.

Harta që u shpërnda për mediat botërore tregon hapësirat që Kalifati “i ri” pretendon të ketë në vitin 2020! Dhe vjen paralajmërimi: “ligjshmëria e të gjitha Emirateve, grupeve, shteteve dhe organizatave të bëhet nul nga zgjerimi i autoritetit të kalifit dhe ardhja e trupave xhihadiste në zonat e tyre”! Pra, pretendimi i krijimit të një “fuqie të re” e përfshirë në luftën globale me “Perëndimin”. Mund të duket se pas kësaj, u vërtetua më në fund teza e Hatingtonit mbi përplasjen fetare si burim luftrash në epokën e globalizmit, por realisht fakti që përshkruam, flet vetëm për një formë “të re” të përdorimit të fesë si mjet “bashkimi për luftë”, siç ndodhi edhe në zanafillën e fesë islame të “Profetit Muhamed”!

Ndër të tjera këtë e vërteton edhe mesazhi i drejtuesit të të ashtuquajturit “Kalifat i ri” (Lloj shteti fetar), ditën e çeljes së muajit të Ramazanit (6 korrik 2014). Duke folur për një “epokë të re” iu bë thirrje muslimanëve në mbarë botën, madje edhe në gjuhën shqipe, që të marrin armët dhe të dynden në “kalifatin” e tyre. Thirrja e tij që shpreh një gjendje dëshpërimi dhe ka erën e gjakut është “fluturim” sipas instiktit dhe s’ka asgjë të përbashkët me porosinë e fesë: duaje të afërmin tënd! Në mesazin e “Kalifit” Abu Bakr al-Baghdadi nxitet hakmarrja, nxitet lufta. “Vëllezërit tuaj, nënvizon ai, në çdo pjesë të kësaj toke janë duke pritur për ju për të shpëtuar ata. Për Allah, ne do të marrim hak, për Allah ne do të marrim hak, qoftë edhe pas një kohe”.

Një dëshmi tjetër se bota arabe, dikur djep kulture dhe civilizimi vazhdon të mbetet prapa e mbërthyer nga regjime despotike dhe fanatike, e zhytur në një spirale luftrash vëllavrasëse që ka nga pas interesat ekonomike të korporatave shumëkombëshe. Le të shpresohet se do të vijë koha dhe momenti kur popujt arabë do ta “çojnë mendjen prapa” në kohën e vlerave që e bënin dikur të madh qytetërimin e tyre. Arsimi forconte supremacinë e tij në mjekësi, matematikë, arkitekturë dhe astronomi. Tregtia siguronte të ardhura për metropolet e mrekullueshme, si dhe për erëzat e mëndafshet. Dhe në kohën e saj më të mirë, “bota arabe ishte një parajsë kozmopolite për hebrenjtë, të krishterët dhe myslimanët e shumë sekteve, ku toleranca nxiste kreativitet dhe inovacion. Pluralizmi, arsimi, tregjet e hapura: këto kanë qenë dikur vlera arabe dhe mund të jenë sërish të tilla” (Tragjedia e arabëve. The Economist,08.07.2014). Për këtë është e domosdoshme që të nxirret nga “loja” dhe të eliminohet kauza xhihadiste, sipas së cilës demokracia është baras degjenerim, prandaj nuk duhet lejuar. Perëndimi mbase do të bëjë hapin e duhur për të ndryshuar përparësitë dhe qëndrimin ndaj Damaskut zyrtar dhe Asadit, presidentit të rizgjedhur të Sirisë, duke e shndërruar atë nga armik në aleat, në luftën kundër përpjekjeve për të krijuar një “bashkësi shtetesh xhihadiste” në trajtën e një “Kalifati” si strehë për terroristët .

Nisur nga veçori të tilla historike të mendimit, të besimit dhe të filozofisë politike, fenë mund ta trajtojmë ashtu si Berksoni, që kristianizmin e quajti një lloj civilizimi, me që zbuloi përpara njerëzimit vlerat e reja të mëshirës dhe të dashurisë për të afërmin. Por ka plot arsye bindëse edhe për të rënë dakord me Marksin që e quante fenë opium për popullin! Kurse fatalistët e skajshëm kanë mbrojtur e mbrojnë tezën se asnjë progres në kushtet e jetesës a në pozitën sociale të njeriut nuk mund ta ndryshojë atë, nuk mund ta bëjë atë më të mirë, sepse si do që të ndodhë, njeriu do të jetë gjithmonë nën peshën e alternativave dhe sfidave të shtruara nga E. Kanti në formën e tri pyetjeve: Çfarë mund të njoh? Çfarë duhet të bëj? Në çfarë duhet të shpresoj?

Ndërkaq, në përgjigjen e pritshme doemos duhet thënë se Kanti nuk i shtronte këto pyetje në rrafshin e çarmatimit moral të njeriut, por përkundrazi, për të nënvizuar se vërtet njeriut mund t’i paraqiten plot raste e mundësi që rehatinë personale dhe mirëqenien materiale t’i blejë me çdo lloj çmimi, madje dhe me vuajtjet e të tjerëve që i duken të largët, veçse kjo do t’i jepte çarmatimit moral dimensione planetare. Kuptohet, duke llogaritur që pas çdo rasti e zhvillimi mund të qëndrojnë miq të vërtetë, misionarë idealistë, por dhe keqdashës, dizinformues e manipulues apo dhe shërbime vdekjeprurëse për kombe të tërë, sepse si rregull ata mund të hiqen miqësorë, demokratë dhe “besimtarë të thekur”!

Më tej, plot të dhëna që sa vijnë e shtohen, copëza të dijeve e të mençurive të lashta, mbeturina të pajisjeve metalike, mitet dhe legjendat, mundësitë më të mëdha teknologjike për të zbuluar mistere të reja, na shtyjnë të supozojmë për ekzistencën e civilizimeve të një zhvillimi të lartë para civilizimit tonë njerëzor, që nuk dihet si e mbyllën ciklin e vetë. Prej traditave të tilla që janë njëherësh histori dhe kulturë, rrjedhin mësime me vlerë. Prej tyre del se ka edhe mospajtime e dallime thelbësore, por gjithsesi askush nuk e ka parë e trajtuar as luftën dhe as jetën e njeriut si stërvitje sportive, si gjah argëtues apo si llojin më të përhapur të lodrave virtuale. Gjithsesi, në një rrafsh të tillë historik edhe mund të flitet për “përplasje” politike të feve të ndryshme.

Një shembull tipik na serviri kohët e fundit (24 gusht 2014), kremtimi i 300-vjetorit të lindjes së Shën Kozmait nga Kisha Autoqefale Shqiptare. Që të festohet datëlindja e një shenjti, në vetvete s’ka asgjë të keqe, por kur politizohet për interesa të qarqeve shoviniste të një shteti fqinj, atëhere kemi përdorim të fesë për qëllime politike. Dhe rasti i organizimit të festimeve për shën Kozmanë është i tillë.   Historikisht dihet se ai ka lindur në shkurt 1714 dhe jo në gusht, në Etoli, një krahinë përballë Patras (Greqi) dhe jo në Kolkondas (fshat në afërsi të Libofshës së Fierit), ka ardhur si misionar për greqizimin e territoreve shqiptare, ka luftuar kundër gjuhës shqipe dhe është varur në një pemë rrugës për Berat më 24 gusht 1779. Pra del që është një përvjetor vdekjeje dhe jo lindjeje, një festë e sajuar me mesazhe politike antishqiptare. Për më tepër që festimet u zhvilluan me prezencën e priftërinjve të lartë grekë, drejtuar nga sinodi i shenjtë i Kishës Ortodokse të Shqipërisë, por dhe me pjesëmarrje të politikanëve nga të dy vendet dhe angazhim të pushtetit vendor Fier… Me të drejtë kjo “festë” u shoqërua me kundërshti dhe debate të përligjura nga shtypi shqiptar dhe 26 shoqata të shoqërisë civile. Gjithsesi, kujdesi i politikës së fqinjësisë së mirë për raste të tilla asnjëherë nuk është i tepërt!

Jeta politike e përditshme, na jep edhe shembuj jo të paktë “konfliktesh” që duken në lloj-lloj formash, që nga vizitat e sforcuara të politikanëve për të uruar festat fetare, madje për t’i përdorur deri dhe pelegrinazhet e besimtarëve si mitingje partiake kundër njëri-tjetrit (siç ka ndodhur në kishën e Laçit, në malin Tomorr e gjetkë) dhe deri te dukja e tyre si besimtarë të spikatur që nuk harrojnë t’i mbyllin fjalimet politike me sloganin: Zoti i bekoftë shqiptarët dhe Shqipërinë. Kjo nuk i pengon që duke lavdëruar tolerancën fetare, të bëjnë sherre, të përdorin fyerje për njëri-tjetrin, aq sa edhe festën e shumëpritur për marrjen e statusit të vendit kandidat për integrim në BE (28 qershor 2014), mazhoranca qeverisëse ta bënte në parkun e bukur te “Pallati i Brigadave”, kurse opozita bojkotuese në parkun e liqenit artificial….

Ndërkaq edhe sikur sjellje të tilla, që bien ndesh edhe me moralin fetar më të zakonshëm të pranohen si një lloj gare politike, e pranueshme për kushtet e demokracisë dhe të tolerancës, ato nuk do të mjaftonin për t’i dhënë të drejtë S. Hatingtonit që përplasjet fetare i quan përplasje politike qytetërimesh dhe më tej, si burimin dhe shkakun kryesor e të vetëm të luftrave midis shteteve dhe të konflikteve globale gjeopolitike, të sotme dhe të ardhshme. Gjithsesi, hulumtimi i çështjeve të tilla do të vazhdojë të mbetet i hapur për debate dhe analiza të tjera.