FOTO KOMENT: Rilindja që erdhi nga humbja – Gjermania, një shembull i pashoq për ringritjen njerëzore

Dje, 8 maj 2015, më ndodhi diçka e pazakontë. Një mik i imi i vjetër prej 15 viteve, saktësisht që ditën kur filluam të punojmë sëbashku, Dieter Lechner, me atë zhurmërimën e tij të veçantë, ndërsa po ndërronte një fletë kalendari, më tha se si sot, 70 vite më parë, vendlindja e tij, Gjermania, kishte ditëhumbjen e saj më të madhe, por njëkohësisht edhe ditën e parë të ringritjes historike si komb dhe si vetëdije kombëtare.

“Është ndër ato rastet e veçanta, shtoi ai, kur dita e parë e humbjes është edhe dita e parë e ringritjes. Nëse nuk do të kishim humbur, kjo do të kishte qenë fatkeqësia më e madhe për tërë kombin tonë, por jo vetëm për ne, fitorja jonë do të kishte qenë fatkobi i gjithë botës”.

Nuk isha kujtuar se 8 maji është dita e kapitullimit pa kushte të Gjermanisë naziste. Për më tepër, as që më kishte shkuar ndër mend se tashmë ishin bërë 70 vite të kapitullimit dhe se, si çdo gjë në botën e ndarë të dikurshme, edhe dita e kapitullimit ishte e ndarë në dy data: në 8 maj për Gjermaninë e dikurshme perëndimore, dhe në 9 maj për Gjermaninë e dikurshme lindore dhe për gjithë bllokun e Lindjes.

Miku im, Dieter Lechner, nuk është nga ata që mban në vete nostalgji të së shkuarës. Është tepër i ri për të patur mbi vete ndjenjën e pendimit, por, megjithatë, në të gjithë fjalët e tij, të pazakonta për nga gjatësia, e kishte edhe atë: bëmë mirë që humbëm, pasi, ashtu si ishim, mizorë dhe të jashtënatyrshëm, deri në bishërim, do të ishim tani të trajtuar si kanibalët e Europës.

Ndodh edhe kjo në historinë e një populli: të rimarrësh veten, pasi ke menduar se tashmë është fundosur gjithçka. Të dalësh nga gremina, kur mendon se aty do të jesh përjetësisht. Të mos e dish në se je në fundin e përmbysur të tunelit të dhimbjes dhe megjithatë të mendosh se një ditë do të mund të jesh në sipërfaqe.

Për atë që ka ndodhur nën pushtetin e Gjermanisë naziste bota tashmë ka ende pamjen e qartë deri në detaje. Edhe ajo që është menduar dikur se mund të mbahej e fshehur, tashmë është e dukshme dhe e trajtuar nga të gjithë. Ndoshta më shumë se nga gjithçka tjetër e gjithë ajo që kishte ndodhur mund të përmblidhej në fjalët e mikut tim se: “ndërsa kishim futur gjithë botën në kampet e përqëndrimit dhe shikonim qetësisht shfarosjen e saj, vetë ne ishim brenda një ferri që po mbyllte gjithçka të mirë që kishim pasur në shekuj”.

Si e thashë, e shkuara e para 8 majit 1945 është një fakt i ditur. Ajo që ka ndodhur në luftën kundër nazismit ka qenë ndoshta ndër shembujt e fundit se mund të luftohet së bashku për një botë më të mirë, dhe se, pas saj, filloi akullimi si një sëmundje e rëndë e popujve të lindjes komuniste.

Ajo që mbetet ende e pashpjeguar , ndoshta edhe një enigmë e padukshme ende si duhet, është pikërisht ringritja, ringjallja e një shteti të falimenduar deri në rrënjë, të përmbysur në të githë detajet e jetës së tij; ku ishin nën përmbysje jo vetëm banesat e shembura, rrugët e bllokuara, sheshet gërmadhë, të zhdukurit milionësh, të burgosurit deri në Siberinë e largët, miliona e miliona të vrarë, por vetë shpirti gjerman kishte heshtur, ishte tkurrur dhe ishte bërë aq i mbyllur sa që nuk mendonte dikush se mund të rigjallërohej.

Kishte ardhur një periudhë kur kushdo do e kishte të vështirë t’i thonte të tjerëve se ai ishte një gjerman.

Çdo gjë ishte e frikshme rreth tyre, por ata ishin një popull që nuk kishin frikë.

Në 70 vite shteti gjerman është padyshim forca tërheqëse e Europës, është, si të thuash, ringritja e saj dhe njëkohësisht njëri ndër sinonimet më të fuqishme. Të ishte bërë kjo profeci para 70 viteve shumë kush do të ishte quajtur i çmendur. Edhe më optimistët nuk e mendonin se do të mund të kishte një ringritje, sidomos të emrit dhe të shpirtit gjerman, para se të kalonin shekuj.

Shpesh herë është folur për planin Marshall, si një formë shtytëse e ekonomisë gjermane. Nuk mund të mohohet se në themel ka pjesë të këtij plani ndihmës për Europën e shkatërruar, një strukturë që i bën nder civilizimit dhe mendimit progresiv amerikan, po aq sa i bën nder hartuesit të saj, gjeneralit marshall, ish shefi i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Amerikane, i cili mendoi këtë plan të mrekullueshëm paqeje.

Por nuk është thjeshtë ky plan që bëri rilindjen e kombit e shtetit gjerman, ndër vendet e botës perëndimore të pasluftës, si askush tjetër, Gjermania ishte nën gërmadha. Vetë ata kishin bërë shkrum i hi qytete të tëras, por edhe shtetin e tyre e gjetën nën gërmadhat e luftës. Plani Marshall ishte i pranishëm edhe në Francë, Itali, Belgjikë, thuajse kudo ku kishte qenë lufta; por askund tjetër rilindja nuk ishte me ritme kaq të larta sa në shtetin gjerman.

Duke jetuar më shumë se dy dekada në këtë vend mendoj se katër ishin gjërat themelore që ringritën një komb.

Së pari, pavarësisht se cilët erdhën në pushtet pas luftës së dytë botërore, gjermanët e besuan shtetin e tyre. Ata e besuan atë në të mirë e në të keq, si mund të thuhet. Duke e ndjerë veten të gjithë bashkëfajtorë të asaj që kishte ndodhur, por edhe bartës të vuajtjes, ata e përceptuan shtetin jo si një hallkë mizore, por si rregullatorin e domosdoshëm dhe jetik të rilindjes së tyre. Kancelari i parë gjerman, Konrad Adenaueri, njeriu që mori përsipër fillimin e rilindjes gjermane nuk kishte qenë një njeri dorëjashtë pushtetit dhe politikës të së shkuarës, por , me atë mentalitetin e rreptë prusian, ai e risolli tek gjermanët idenë e shtetit si sipërmarrës i fuqishëm, që megjithëse nuk ndërhynte në punët vetjake të njerëzve, mori të drejtën të komandonte për disa vite afishimin e vlerave të gjithë secilit.

Në muajt e vitet e para të pasluftës shumë gjermanë braktisën shtetin e tyre dhe shkuan deri në skajet më të largtëta të Australisë apo të Zelandës së re. Kërkuan atje një atdhe të dytë si të kërkonin sot diku një strehim politik. Dsa prej tyre ndërruan edhe emrat, i britanizuan, nëse mund të them kështu. Kjo ndodh shpesh herë pas disfatave të mëdha, të cilat nuk janë humbje. Sepse jo çdo disfatë është humbje, si nuk ishte disfatë në Shqipëri humbja e idesë komuniste dhe e vetë shtetit komunist.

Ajo që ndodh sot në Shqipëri është e kundërta e asaj që ndodhi 70 vite më parë në një shtet që kërkonte të dilte nga totalirizmi dhe diktatura naziste. E keqja më e madhe tek ne është se pak kush ose askush e beson shtetin. Ai është kthyer në një asgjë dhe përbërësit e tij janë avulluar.

Së dyti, më shumë se gjithçka tjetër, klasa politike gjermane i thirri mendjes për të bërë një përbashkësi vlerash, përmes së cilave mund të rilindte kombi i tyre. Më ka rënë rasti të lexoj disa nga proçesverbalet apo shënimet e mbledhjeve të para të parlamentit gjerman. Në një kohë kur ndoshta përballë socialdemokratëve, që ishin surgjynosur, vrarë e burgosur, mund të qëndronin edhe pinjollë të familjeve që kishin qenë të heshtur përballë idesë naziste, por kjo nuk ka krijuar kurrë atë klimë ulëritëse si ndodh edhe sot në parlamentin shqiptar.

Klasa politike gjermane bëri që në fillimet e rilindjes së kombit të tyre pikërisht atë që mungoi në parlamentin shqiptar: ndau në dy pjesë të dukshme vetjaken dhe atë që ishte në dobinë e vendit të tyre. Mendjet më të hapura u thirrën të jenë përfaqësues të verdiktit të popullit, dhe, nuk është për t’u çuditur që thuajse asnjëherë në parlamentin gjerman nuk ishin vendosës, ndoshta nuk ishin fare, asnjë nga përfaqësuesit e lartë të botës financiare. Nëse edhe në atë vend të ringritur, gjyysma e parlamentarëve do të ishin biznesmenë , me një fillesë enigmatike, Gjermania nuk do të ishte kjo që është sot.

Së treti, disiplina gjermane, për të cilën njerëzit flasin edhe sot jashtëzakonisht shumë. Ndoshta kjo është njëra ndër vlerat e herëshme të kombit gjerman, por, duhet thënë, se ajo nuk është e kushtëzuar nga përceptimi i jetesës, por nga një shtytje e brendshme, e ngulitur në vazhdimësi si një normë e zakonshme. Kushdo që sheh për herë fotografitë e një qyteti të madh gjerman shtatëdhjetë vite më parë, mund të mendojë lirisht se ai qytet nuk mund të bëhet më. Aq më pak do të mund të bëhej ashtu si ka qenë dikur, me ndërtesat e stilit të veçantë, gjithë zbukurime dhe monumente, me parqet e mëdha dhe gjelbërimin e gjithkundëshëm; se do të mund të ringrihej industria e thërmuar apo se mund të funksiononte tregu , në një vend ku buka e përditshme apo patatja tradicionale ishin një luks i pazakontë.

Erwin Walker, një botues i hershëm, i cili tani po shkon drejt përvjetorit të 95-të, më tregonte para disa kohësh se, në vitet e para, pas luftës, mbasi punonin tetë ose dhjetë orë në punën e tyre; dhe ai ishte pronar; duhej të udhtonin disa kilometra me biçikletë, për të punuar tre ose katër orë në pastrimin e qytetit.

Walker kishte qenë një ushtarak gjerman, pjesë e luftës. Si fotoreporter kishte humbur gjatë luftës dy aparate fotografike; të parin në Stalingrad, dhe unë i thoja se kur ia kishte mbathur e kishte harruar; dhe të dytin në Beograd, dhe unë i thoja se ia kishin vjedhur shërbyesit serbë, çka, për të dyja rastet, pas disa ditësh, duke lexuar ditarët që kishte mbajtur, i saktësoi si të vërteta.

Walkeri më tregonte se muajt e parë e ndoshta disa vite, ajo që kishte mbajtur shpresat e tyre kishte qenë puna, asgjë tjetër. Nuk kishin pritur nga askush, dhe shtonte, nuk pritëm as nga Zoti, sepse e kishim harruar e kishim rënë në mëkat. Kishte qenë një minimum prej 12 orësh punë në ditë, me një pushim të vetëm në ditën e diel. Udhëtim i përditshëm, pas punës, deri në 20 kilometra, për të vajtur tek qyteti ku pastroheshin gërmadhat. Nuk e mbante mend në se kishte munguar ndonjë ditë ndonjëri nga punëtorët e tij, për vete ishte i bindur se asnjë orë nuk kishte munguar. Askush nuk i kontrollonte, veç asaj që kishin ndjerë në vete për të ribërë kombin e tyre.

Së katërti, alternimi i pushtetit, duke pasur gjithnjë në vete verdiktin e një populli, i cili, kur lodhej nga një qeverisje, qoftë e majtë apo e djathtë, vendoste ndryshe. Nëse sot një socialdemokrati gjerman i flet keq për Adenauerin apo Kohl e Merkel, ai të shikon me habi. për të, ata janë vlera gjermane, pjesë e ringritjes së kombit. Nëse një demokristiani i flet keq për ish kancelarin socialdemokrat Willi Brandt, ai të shikon me përbuzje. Sepse edhe ai është vlerë kombëtare gjermane.

Në 70 vitet e ringritjes së tij kombëtare shtetit gjerman i prinë jo gjithnjë burra të jashtëzakonshëm. Kishte mes tyre edhe të zakonshëm. Të cilët, edhe pasi shkuan , nuk lanë pas vetes ndonjë mbresë të veçantë apo një shenjim apostolik.

Por ata që ishin vërtet tribunë të lartë shteti, prijës në gjithë kuptimin e kësaj fjale, kombi gjerman, pavarësisht se ku jeton, i bëri pa mëdyshje pjesë të mendimit të tij politik dhe , njëkohësisht pjesë të historisë së rilindjes së tij.

70 vite më parë ishte një shtet i humbëtuar. Jashtë çdo logjike njerëzore. Pas 70 viteve është epiqendra e Europës dhe njëra ndër mrekullitë e rilindjes botërore.

Ishte një humbje që erdhi për të mbarë.

Kur do e kemi edhe ne një “humbje” të tillë?

Foto: Berlini dhe Dresdeni disa ditë pas përfundimit të luftës dhe kapitullimit të Gjermanisë naziste