Shqiptarët e Amerikës “Shqipëria e dytë” (Intervistë me ideatorin e ngritjes së flamurit shqiptar në Capitol Hill)

Ishte ideja e botuesit të Gazetës “Illyria” në Amerikë, Vehbi Bajrami, që jeton dhe punon në Amerikë prej 24 vitesh, të ngrinte flamurin shqiptar në Capitol Hill në nder të shkrimtarit tonë, Ismail Kadare.

Gjatë një vizite private në Shqipëri, Z. Bajrami pranoi të ndajë mendimet e tij me lexuesit e “Dita” për këtë iniciativë të tijën personale, për Shqipërinë, komunitetin shqiptar në Amerikë, për vendlindjen e tij, Kosovën dhe Maqedoninë aty ku mendon se “Vota shqiptare mund të jetë kyçe dhe përcaktuese dhe ku duhet të shfrytëzohet jo thjesht për përfitime personale e partiake, po për përparimin serioz të gjendjes së gjithë shqiptarëve në Maqedoni.”

 

Ju lutem, si fillim, a mund të na bëni një prezantim të shkurtër rreth jush?

Unë jam nga Lugina e Preshevës. Kam lindur në vitin 1964. Kam studjuar për letërsi dhe gjuhë shqipe në Universitetin e Prishtinës. Gjatë kohës kur isha student, kam punuar si gazetar dhe redaktor i “Bota e re”, një gazetë shumë e mirë, ku një pjesë e madhe e figurave të sotme intelektuale, që janë në moshën time apo pak më të vjetër, kanë bërë hapat e parë në gazetari aty. Në kohën kur në Kosovë mungonte liria e shprehjes së mendimit të lirë, kjo gazetë me guxim kundërshtonte në mënyrë të hapur politikën serbe ndaj Kosovës dhe si pasojë u burgosën gazetarët e saj. Meqenëse gazetat tjera në fund të viteve ’80-të të shekullit të kaluar kishin censurë të rreptë, “Bota e re” u bë e vetmja tribunë e mendimit ndryshe nga politika zyrtare e asaj kohe.

Në vitin 1990, shkova për një vizitë të shkurtër në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Planet nuk shkuan siç i kisha menduar. Nga një muaj që kisha parashikuar të qendroja në Neë York, ndenja 9 muaj sepse situata në Kosovë filloi të përkeqësohej. Më pas, erdha në Prishtinë për të shkuar më pas përsëri në Amerikë ku po jetoj e punoj prej 24 vitesh tashmë. Kur shkova në SHBA, pata fatin që u hap gazeta “Illyria” (viti 1991) që vazhdon të botohet edhe sot e kësaj dite. Fillova punën këtu si gazetar dhe kryeredaktor ndërsa 9 vitet e fundit jam botues i saj (pas Ekrem Bardhës dhe Harry Bajraktarit që e themeloi). Kam botuar dy libra si “Shqiptarët e Amerikës” (u mora me të për 12 vite) me një parathënie të shkruar nga Ismail Kadare, që tregon për jetën e shqiptarëve në kontinentin e ri që nga 1886 kur erdhi shqiptari i parë në Amerikë deri në 2003-2004, periudhë kur ky libër u botua. Gjithashtu, kam botuar një libër në anglisht në Ëashington, të titulluar “Vizita ime në tokën e shenjtë” që flet për vizitën time në Izrael 6 vite më parë. Përveç gazetarisë, tani merrem edhe me një biznes në fushën e ndërtimit.

 

Ju ishit së fundmi në një vizitë në Kosovë dhe Maqedoni bashkë me kongresistin amerikan, Eliot Engel.

Së bashku me tim bir Ronin që është student në SHBA dhe disa aktivistë shqiptaro – amerikanë, ishim pjesë e delegacionit që shoqëroi kongresistin amerikan, Eliot Engel në vizitën e tij më të fundit në Kosovë e Maqedoni. Takuam udhëheqësit më të lartë të qeverisë së Kosovës, të opozitës, takuam liderët shqiptarë dhe maqedonas në Maqedoni. Ndërkohë që ditën e fundit e kisha të lirë dhe e shfrytëzova për të bërë një vizitë private në Shqipëri ku takova shkrimtarët Ismail dhe Helena Kadare.

 

Nga pikëpamja juaj, si shkoi vizita e Z. Engel?

Ishte një vizitë e suksesshme. Ndodhi në një moment të rëndësishëm për Kosovën siç është debati për Gjykatën Speciale. E vërteta është se kjo vizitë ishte planifikuar 2-3 javë më parë por korrespondoi me këtë debat që po zhvillohet aktualisht në Kosovë. Z. Engel, i cili u pyet nga gazetarët e shumtë, rreth kësaj çështjeje, dha mesazhin miqësor se Gjykata Speciale, megjithëse një gjë që s’e ka dashur as ai dhe as shqiptarët, është më mirë të miratohet nga Parlamenti i Kosovës dhe të funksionojë në Kosovë, se sa të formohet nga Këshilli i Sigurimit në Kombet e Bashkuara dhe të mbikëqyret nga Rusia, Kina e të tjera vende që nuk janë miqësore ndaj Kosovës. Ky ishte mesazhi kryesor. Ndërkohë që u prekën edhe problemet e korrupsionit, ekonomisë, ekstremizmit fetar dhe papunësisë.

Dua të shtoj se kongresisti Eliot Engel për më shumë se dy dekada ka qenë një zë i fuqishëm në Kongresin Amerikan për lirinë e pavarësinë e Kosovës dhe demokratizimin e Shqipërisë. Shqiptarët nuk kanë ndonjë mik më të mirë se ai në Kongresin Amerikan.

 

Ju takuat edhe liderët maqedonas gjatë kësaj vizite.

Mesazhi im për dy udhëheqësit kryesorë shqiptarë në Maqedoni ishte se nuk janë duke punuar në të mirë të shqiptarëve. Përcolla tek ata një opinion, të cilin e kanë pak a shumë, të gjithë shqiptarët në Amerikë, se respekti i tyre është ulur për shkak se nuk po bashkëpunojnë dhe si rezultat po përfiton Gruevski. Personalisht vërejtja ime për Z. Ali Ahmeti ishte se nuk e di se pse vazhdon të jetë pjesë e qeverisë kur kjo e fundit nuk zbaton Marrëveshjen e Ohrit, nuk zbaton dygjuhësinë, monton procese e probleme të tjera si këto. Vota shqiptare mund të jetë kyçe dhe përcaktuese në Maqedoni dhe duhet të shfrytëzohet jo thjesht për përfitime personale e partiake, po për përparimin serioz të gjendjes së gjithë shqiptarëve në Maqedoni. Më mirë të jesh një opozitë e fortë se sa në një qeveri ku më shumë i shërben Gruevskit se sa nevojave të shqiptarëve që vazhdojnë të jenë të diskriminuar .

Siç e kuptoj situatën nga largësia, edhe Menduh Thaçi, lideri i Partisë Demokratike Shqiptare (PDSH) mezi pret që Ali Ahmeti të largohet nga qeveria për t’ia zënë vendin atij.

Gjatë takimeve me kryeminisrin Gruevski dhe liderin e pozitës Zaev shpreha shqetësimin për diskriminimin e shqiptarëve në Maqedoni. Kryeministri maqedon i zhytur në krim e korrupcion (si duket nga përgjimet, i ndihmuar edhe nga politikanë shqiptarë) nuk ishte në gjendje të demantonte akuzat e të përgjigjej me fakte kur e pyeta për rastin e Kumanovës, rastin e montuar “Monstra”, lirinë e munguar të shtypit etj.

Kriza maqedonase duket se mori tani më në fund udhën e zgjidhjes me ndërmjetësinë e BE-së por fakti që kjo zgjidhje erdhi vetëm pak ditë pas takimeve tona, më bën të besoj se delegacioni ynë shkoi aty në kohën e duhur dhe ndihmoi duke i shtyrë të gjitha palët në drejtimin e duhur.

 

Si arrini të pasqyroni zërin shqiptar në Amerikë nëpërmjet gazetës “Illyria”?

“Illyria” është e vetmja gazetë në SHBA që del rregullisht edhe në shqip edhe në anglisht, për gati çerekshekulli tashmë. Botohet në Neë York por shkon me abonime në gjithë Amerikën. Politikisht, brenda të gjitha mundësive, përpiqemi të jemi të paanshëm. Kur flitet për gazetën “Illyria”, flitet për zërin e shqiptarëve të Amerikës, sepse për 24 vite, ajo ka pasqyruar me vërtetësi aktivitetin e kësaj mërgate shumë të fuqishme, të cilën Ismail Kadare, me shumë të drejtë e quan “Shqipëria e dytë.” Ai është një emigracion shumë i fuqishëm ekonomik, por edhe shumë i lidhur me Shqipërinë, Kosovën dhe trojet shqiptare. Mendoj se pa aktivitetin e Diasporës shqiptare në kontinentin e ri, nuk do të kishim dy shtetet shqiptare: Shqipërinë e Kosovën. Ndikimi i tyre tek administrata amerikane, që gjatë historisë u ka dalë në mbrojtje shqiptarëve në Ballkan në çastet më të vështira, ka qenë shumë pozitiv që nga fillimi i shekullit të kaluar e deri në ditët e sotme.

“Illyria” është një gazetë gjithëshqiptare, mbulon të gjitha trojet shqiptare, por fokusi kryesor është aktiviteti i shqiptarëve në Amerikë. Cilido historian që do të shkruajë historinë e shqiptarëve të Amerikës, do të ishte e pamundur të mos i referohej gazetës “Illyria” që ka qënë një ditar i ngjarjeve në Kosovë e Shqipëri, demonstratave, takimeve në Kongres, Senat e Shtëpinë e Bardhë, pasqyrimin e aktivitetit të zyrtarëve shqiptarë në Amerikë e të tjera.

Unë do të doja të nënvizoja edhe një fakt se ndryshe nga shprehja “Larg syve, larg zemrës”, për shqiptarët në Amerikë ka ndodhur e kundërta. Sa më larg kanë qenë nga atdheu, aq më pranë tij janë ndjerë.

 

Ishte iniciativa juaj për të ngritur flamurin shqiptar në Capitol Hill në nder të shkrimtarit tonë të nderuar, Ismail Kadare. Si ju lindi kjo ide?

Unë jam rritur dhe jam frymëzuar me veprat e Kadaresë dhe një meritë të madhe për të më udhëzuar në leximin e veprave të tij kanë profesorët e mi, Mexhid Mehmeti dhe Xhemaludin Rexhepi. Kur u bëmë pak në moshë, zumë miqësi. Kadare ka qenë për vizitë në Amerikë dhe jemi takuar shpesh. Pastaj shkruajta librin, “Shqiptarët e Amerikës” dhe skrimtari ynë i madh shkroi parathënien për të. Ai është anëtar nderi i Bordit të gazetës “Illyria”. Është edhe bashkëpunëtori saj. Gjithnjë kur ka pasur dëshirë të thotë diçka, Z. Kadare ka zgjedhur gazetën tonë.  Meqenëse ai mori një Çmim prestigjioz në Jeruzalem dhe ky i fundit konsiderohet shpesh si pragu për të marrë Çmimin Nobel, më lindi ideja e ngritjes së flamurit shqiptar në Capitol Hill në nder të tij. Një flamur ngrihet çdo ditë në Capitol Hill në nder të një personaliteti a figure të njohur dhe kjo është një traditë. Kryesisht figura të shquara amerikane. Idenë time e konsultova me kongresistin, Eliot Engel. Kreva procedurat përkatëse dhe pas 2-3 javësh, ideja ime u realizua.

 

Kush ishte reagimi i Z. Kadare?

Më e mira do të ishte të flisnim për reagimin e publikut shqiptar. Sepse duke nderuar atë u nderuan vetë shqiptarët. Zakonisht mblidhemi në Ëashington për problemet politike, po kësaj here u mblodhëm për letërsinë e artin. Treguam se kemi vlera edhe në këto fusha. Po të shihje faqen e gazetës “Illyria” ato ditë në facebook, mbizotëronte entuziasmi e krenaria.

Pse jo? Kadare është një njeri i jashtëzakonshëm. Ai është shkrimtari më i madh që kanë pasur shqiptarët ndonjëherë në histori gjë që një pjesë e shqiptarëve nuk e kuptojnë apo nuk duan ta kuptojnë dhe e sulmojnë pa asnjë fakt. Hedhin baltë mbi figurën e tij siç hedhin baltë edhe mbi figurën e Skënderbeut e Nënë Terezës.

Shqiptarët mendoj se kanë nxjerrë tri figura të fuqishme me përmasa botërore, me të cilët ne duhet të jemi shumë krenarë: Skënderbeu, Nënë Tereza dhe Ismail Kadare.

 

Po Shqipëria çfarë vendi zë tek ju?

Sa herë që vij në Shqipëri, shoh një zhvillim, shoh një ndryshim, shoh një energji. Është e ndryshme nga ajo që lexoj nëpër gazeta dhe nga ato që thonë politikanët. Uroj që të jetë ashtu siç e shoh unë nga jashtë. Shqipëria është një vend i bukur me ndërtime të hovshme, me popull energjik dhe inteligjent nga natyra. Mund të përmend edhe Rrugën e Kombit me anë të së cilës për 2-3 orë shqiptarët nga dy anët e kufirit mbërrijnë tek njëri-tjetri. Gjëra të mrekullueshme po ndodhin me shqiptarët që janë më mirë se kurrë. Nuk janë siç do të donin, por po të hedhësh një vështrim në histori se si kanë qënë ata, është një arritje e jashtëzakonshme. Problemi i madh mendoj se këtu është ekonomia e pazhvilluar sa duhet. Më duhet të citoj një thënie të Faik Konicës, një thënie që është edhe sot aktuale pas një shekulli: “I vjen çudi njeriut kur udhëton nëpër Shqipëri dhe vëren nga një anë majmësinë e dheut dhe begatinë e gjërave, nga tjetër anë vobektsinë dhe vojtjen e njerëëve”.

Ajo që më brengos është se dy shtetet tona, Shqipëria e Kosova, akoma nuk punojnë bashkë sa duhet në zhvillimin ekonomik, planprogramet mësimore etj. Unë e përsëris shpesh se, ndonëse Evropës tani nuk i pëlqen kjo ide, herët apo vonë, dy shtetet tona do të bashkohen. Kjo do të jetë në të mirë të shqiptarëve por edhe të Evropës. Bashkimi i dy shteteve të vogla to të jetë mirë për ekonominë, do të jetë mirë për Ballkanin dhe Evropën. Shtetet e madhësisë së Shqipërisë e Kosovës e kanë vështirë të ecin me ritmin e zhvillimit që e kërkon koha. Megjithatë, më vjen keq ta them por më duket se shqiptarët vetë akoma nuk janë gati të bashkohen.

Askush nuk i pengon ata, për shembull, të hedhin hapat e bashkimit siç është ta zëmë një ligë sportive unike në futboll, basketboll etj. Askush nuk i pengon ata që të bëjnë një treg të bashkuar. Askush nuk i pengon që të kenë një planprogram të përbashkët mësimor në shkolla e universitete.

Të mërzit madje akoma më shumë kur në vend të bashkimit më të thellë sheh përpjekje përçarjeje. Herë fetare, herë gjuhësore, paragjykime për këndej e andej kufirit e një urrejtje ndaj figurave të mëdha kombëtare. Ekstremizmi fetar sidomos kundër traditave shqiptare nuk ndihmon as fenë që pretendon se përfaqëson.

 

A keni shumë miq në Shqipëri? Po nga politika?

Këtu kam aq shumë miq sa kam frikë t’i lajmëroj që jam këtu (Qesh). Nuk më premton koha prandaj dhe nuk i lajmëroj dot. Unë kam shumë miq shqiptarë pa marrë parasysh nëse vijnë nga politika ose jo. I kam takuar shumë politikanë tuaj edhe kur kam punuar drejtor tek “Zëri i Amerikës” në Ëashington, ose kur kanë vizituar Amerikën. Por e them se politika shqiptare nuk bën. Në fakt, kur shikoj nivelin e debateve në Parlamentin Shqiptar, më vjen turp. Fyhen njerëzit. Shpeshherë nuk ka nivel dialogu. Në vend që të debatohet për problemet me të cilat ballafaqohet populli, një pjesë e deputetëve merren me jetën personale të individëve.

 

Mendoni se është ndryshe ky lloj debati në Parlamentin Kosovar?

Fatkeqësisht Parlamenti i Kosovar po e kopjon atë shqiptar. Kështu e shohim ne nga jashtë. Ndoshta ata kështu grinden, madje edhe bashkëpunojnë. Por kur e shoh, është një pasqyrë jo e mirë e Parlamentit. Ajo që kam frikë është se gjenerata e re mund të ‘infektohet’ nga ky virus i grindjes dhe ky debat i turpshëm do të vazhdojë të bartet tek gjeneratat tjera. Dëmi është shumë herë më i madh kur kemi të bëjmë me rininë. Uroj që votuesit të mendohen kur vjen puna për t’i zgjedhur këta deputetë.

 

A mund të na përmendni ndonjë rast kur ju, me gazetën tuaj, keni kontribuar ndaj ndonjë çështjeje delikate në Kosovë, Maqedoni a Shqipëri?

Pothuajse në çdo çështje që është zgjidhur me ndihmën amerikane që këtej Oqeanit, ka pasur ndikim “Illyria”.

Kjo ka qenë sidomos jetike, në vitet 90-të, kur nuk kishte internet e gazetat e televizionet amerikane rrallë flisnin për shqiptarët në Ballkan. Për fat të mirë “Illyria” u shkonte në zyrat si abonime kongresistëve, ekspertëve dhe diplomatëve amerikanë, madje edhe ambasadave të huaja në Ëashington. Për çdo situatë delikate në Shqipëri, Kosovë e trojet shqiptare bëhej sensibilizimi dhe edukimi i opinionit amerikan nga këndvështrimi shqiptar.

Për tema pastaj që zgjidhen nga faktori lokal ndonëse “Illyria” komenton për to nuk kemi ndikim të drejtpërdrejtë. Konica ka thënë një shprehje: “Do e shkruaj por kush do e këndojë”. Është e vështirë të ushtrosh ndikim në këtë lloj moçali politik. Mund të them se Shqipëria ka shumë analistë dhe komentues të mirë, por që shpesh u mungon mbështetja dhe hapësira e debatit serioz. Injorimi i tyre nga publiku pastaj paguhet me çmimin e lartë të votimeve dhe vendimeve të gabuara.