Kur krenoheshim me flotën detare

Populli ynë është me tradita të lashta detare, por pushtimet e huaja, veçanërisht pushtimi i gjatë osman, edhe për detarinë solli rrënim. Disa detarë u detyruan të lundronin me flamur turk, disa me flamur venecian etj, madje edhe duke u vënë kundër njëri tjetrit. Kështu që edhe kur u shpall pavarësia më 1912, Shqipëria nuk kishte ndonjë forcë detare, e as anije, me përjashtime të veçanta, kur aty-këtu individë të ndryshëm që me barkat e tyre lundronin me flamur të huaj dhe kur morën vesh shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë nga Ismail Qemali në Vlorë, ulën flamurin e huaj dhe ngritën në direkët e barkave flamurin shqiptar, të sajuar me dy rripa pëlhure, njëri i kuq e tjetri i zi.

Edhe regjimi i Ahmet Zogut, nuk e vrau mendjen për ringritjen e detarisë shqiptare, sepse portet detare ua dha me konçesion italianëve. E vetmja gjë për të cilën ai u kujdes, ishte blerja nga Italia në vitet 1925-26 e 4 motoskafëve ushtarakë që i mbante në Currila të Durrësit dhe që i përdorte për sigurimin e jetës së tij gjatë verës që vinte në plazh. Dimrit këto anije që ishin edhe me këshilltarë italianë qëndronin të lidhura në Currila. Një ish-detar i këtyre mjeteve ushtarake, ishmaku Avdulla Hoxha tregonte se, kur mbreti ndodhej në plazhin e Durrësit, motoskafët e armatosur shkonin në zonën e plazhit dhe vendoseshin në formë rrethimi të vendit ku lahej Zogu, ndërsa ne detarët urdhëroheshim të qëndronim në kuvertë me kamaq në dorë (mjet peshkimi në formë sfurku me maja metalike të mprehta dhe bisht të gjatë) për të mbrojtur mbretin nga ndonjë peshkaqen. Kaq banal ishte misioni i këtyre mjeteve lundruese ushtarake. Me agresionin fashist italian të 7 prillit 1939 edhe këta motoskafë ushtarakë me këshilltarët Italianë brenda, iu bashkuan menjëherë padronëve të tyre. Vetëm detarët atdhetarë si nënoficerët Mujo Ulqinaku, Stefan Goga etj. rrëmbyen armët dhe iu bashkuan qëndresës popullore kundër zbarkimit të këmishëzinjve.

Çlirimi i vendit e gjeti bregdetin tonë, pothuajse pa asnjë mjet lundrues. Si për çdo sektor tjetër u desh të ngriheshin nga niveli zero. Masat e para nisën me krijimin në gjysmën e parë të vitit 1945, pranë Komandës së Përgjithshme, të një seksioni për Marinën. Në krye të këtij seksioni u vu ish-partizani e kuadri Abdi Mati, një detar i përkushtuar, i shkolluar në Akademinë italiane të marinës. Detyra që iu ngarkua këtij seksioni ishte organizimi, evidentimi e tërheqja e të gjitha mjeteve detare e lundruese për të vënë në efiçencë portet detare dhe për krijimin e një force për ruajtjen e ujërave tona. Po ku do gjendeshin mjetet për këtë forcë detare? Nga kërkimet u gjetën mjete të vogla të mbytura ose të dëmtuara. Një i tillë ishte edhe një motoskaf i fundosur që u nxor nga uji, u riparua, u vendos në të edhe një mitraloz dhe u kompletua me ekuipazh. Më 15 gusht të vitit 1945 me ceremoni u ngrit në direkun e tij flamuri shqiptar. Kjo datë përbënte një ngjarje të shënuar jo vetëm për detarinë, por për gjithë Ushtrinë Popullore dhe vendin. Prandaj ajo mbeti si dita e krijimit të Forcës detare shqiptare, datë që dikur festohej vit për vit në çdo 15 gusht. Kështu që ish-detarët mblidhen shoqërisht me nismën e tyre për ta përkujtuar datën e krijimit të armës së tyre të dashur. Kështu bënë edhe këtë 15 gusht të këtij viti një grup veteranësh të LANÇ e të detarisë shqiptare, ish kuadro e specialistë të Forcës detare, si Tahir Hoxha, Sezai Osmanaj, autori i këtyre radhëve, Hajdar Naska dhe kuadro të brezave më të vonshëm, të nxjerrë në lirim nga e ashtuquajtura reformë, si Ylli Lika, Lutfi Gjika, Veli Bufi, Ilmi Shtylla e të tjerë, si dhe ish nënoficerë e detarë, të mbledhur në një nga mjediset turistike të ish kuadrit nënujës, Fadil Nika në Radhimë të Vlorës. Midis nesh, i ardhur enkas nga Tirana, ndodhej edhe ish-inxhinieri detar Ilir Mati, djali i Abdi Matit që gjithë jetën e tij ia kushtoi krijimit, organizimit, drejtimit e fuqizimit të Forcës detare.

Rruga e krijimit dhe e zhvillimit të Forcës detare donte dhe kuadro drejtuese e specialistë. Kuptohet që ky shkollim për kushtet e atyre viteve, mund të bëhej vetëm jashtë shtetit. Me dhjetëra e dhjetëra anijedrejtues, inxhinierë e specialistë të detarisë shqiptare kryen akademi dhe institucione të tjera detare, kryesisht në Bashkimin Sovjetik. Kulmin e fuqizimit Forca detare shqiptare e arriti gjatë viteve ‘50-60 të shekullit të kaluar. Ajo u pajis në këto vite me anije mbiujëse bashkëkohore të lehta e të manovrueshme që u dolën zot ujërave tona territoriale, si motosiluruese të shpejta e me armatim të fuqishëm silurimi, anije patrullimi bregdetar të armatosur me artileri e bomba kundër nëndetëseve, me minaheqëse të mesme e të vogla të pajisura me mjete për ç minim mekanik, magnetik e akustik, me anije ndihmëse të shumëllojshme dhe deri edhe me nëndetëse të mesme me fuqi goditëse e rreze veprimi të madhe që konkurronim dhe fqinjët.

Kjo forcë detare që fillimisht u quajt flotilje me bazë në Durrës, e me fuqizimin e saj, ajo më 1958 u quajt Flotë luftarako-detare (FLD) me komandë e bazë në Vlorë. Gumëzhinte ato vite gjiri i Vlorës, Pashalimani e Sazani nga anijet e shumta. Me këto anije mbiujëse, jo vetëm iu vu “kufiri te thana” çdo anijeje të huaj që shkelte, si pa të keq, ujërat tona detare, por kryenin edhe operacione kërkim-shpëtimi qoftë edhe me det shumë të trazuar, duke u dhënë ndihmën e nevojshme në jo pak raste çdo anijeje të huaj apo shqiptare që rrezikohej të mbytej. Dhe jo vetëm kaq. Anijet tona minaheqëse morën pjesë edhe në një operacion të rëndësishëm ndërshtetëror, siç ishte çminimi i ngushticës së Korfuzit gjatë vitit 1958, në bashkëpunim me forcat greke të marinës.. Minaheqësja jonë me komandant Selam Qejvanaj, që në shkurt 1958 çoi delegacionin qeveritar shqiptar në Korfuz për bisedime me palën greke, la përshtypjet më të mira me manovrën e shkëlqyer të komandantit të saj për futjen në portin e Korfuzit, me paraqitjen e jashtme, rregullin e pastërtinë e anijes dhe me disiplinën e paraqitjen e jashtme të detarëve tanë, gjë që e shprehu delegacioni grek me kryetar z.Dhimotaqis që na priste në mol dhe u fut në anijen tonë, ku u bë dhe prezantimi. Për këto përshtypje të shprehura nga kryetari grek, ne detarët shqiptarë s`kishim si të mos ndiheshim krenarë për vendin tonë që përfaqësonim atje.

Çminimi ndërmerrej me kërkesën e qeverisë greke, sepse ngushtica e Korfuzit vazhdonte të ishte e mbyllur për lundrim që nga Lufta e Dytë Botërore. Delegacioni ynë që kryesohej nga Abdi Mati u soll me dinjitet në këto bisedime dhe marrëveshja për çminimin e ngushticës u arrit pa vështirësi, falë edhe qëndrimit korrekt e mirëkuptues edhe të delegacionit grek. Fillimisht, kryetari i delegacionit grek e njohu delegacionin tonë, në të cilin bëja pjesë edhe unë si anëtar delegacioni, me dokumente të organizmit të Kombeve të Bashkuara IRRA që merrej me hapjen e rrugëve detare. Zoti Dhimotaqis, ndër të tjera, na tha se në bazë të këtyre dokumenteve, ngushtica e më gjerë është minuar nga gjermanët në verën e vitit 1944. Vini re, është minuar nga gjermanët… Dhe ne e kemi shumë të nevojshme çminimin e saj. Pra, greku nuk tha ejani të heqim minat që keni vënë ju shqiptarët që sapo zbritët nga malet, pa pasur as mina e as mjete e specialistë, siç broçkullisin herë pas here disa politikanë tanë sotëm për interesa të politikës së ditës. Dhe e minuar nuk figuronte vetëm ngushtica e Korfuzit, po i gjithë brezi bregdetar shqiptar që nga ngushtica e Korfuzit në jug e deri te kepi i Rodonit në veri. E vërtetuar kjo jo vetëm nga hartat detare të botimit të pasluftës të shteteve të interesuara që e kanë me vizim të kuq e me shënimin “Zonë e rrezikshme nga minat”, por edhe nga ngecja herë pas here e minave në rrjetat e peshkatarëve tanë deri në vitet 60-70 në zonën derdhja e Vjosës-Seman-Shkumbin etj. Minimi i një brezi të tillë nuk mund të kryhej brenda natës, siç është shprehur ndonjë jo kopetent fushe, por ka dashur muaj e anije të posaçme me kapacitet mbartës të madh, se një minë detare peshon një ton dhe për mbulimin me mina të gjithë atij brezi ujor janë dashur qindra mina. Dhe të gjitha minat, qoftë ato të gjetura nga minaheqëset tona në zonën e ngushticës së Korfuzit, qoftë ato të kapura nga peshkatarët, ishin gjermane, që vërtetonin ato që na tha kryetari grek i delegacionit se minimi ishte bërë nga gjermanët.

Për sa i përket ndarjes së ujërave për efekt çminimi, nuk pati asnjë keqkuptim apo mosdakordësi për kufirin ndarës të ujërave në ngushticë. Pala greke e njihte dhe e pranonte pa hezitim kufirin detar sipas ligjeve ndërkombëtare të detit. Kështu që ujërat për efekt çminimi u ndanë në mënyrë të barabartë , pa i marrë njëri tjetrit asnjë metër. Vetëm me mirëkuptim, ramë dakord bashkarisht me palën greke që me minaheqëset të hynim një milje (rreth 2 km) në ujërat e njëri tjetrit për efekt mbulimi, që të mos mbetej ndonjë rrip ujor i pakrehur nga çminuesit.

Minaheqëset tona bashkëkohore metalike me rendiment të lartë pune, nuk kishin të krahasuar me minaheqëset greke motoskafë të vjetër druri. Kur i pyesnim oficerët grekë, ç`janë këto minaheqëse që kini, ata na përgjigjeshin se janë të Luftës së Parë Botërore që na i ka shitur Amerika.

Puna për çminimin e ngushticës së Korfuzit që filloi më 15 mars dhe përfundoi në gusht 1958, drejtohej nga kryespecialisti i lundrimit, autori i këtij shkrimi dhe kryespecialisti i armëve të nënujshme, Xhelo Banushaj me komandant të anijeve minaheqëse Selam Qejvanaj. Falë mobilizimit, disiplinës së lartë e punës me vetëmohim e me orar të zgjatur, që nga agimi e derisa errej, të të gjitha kuadrove e detarëve të anijeve, çminimi u krye me sukses të plotë dhe brenda afatit të përcaktuar në marrëveshjen dy-palëshe. Për punën e palodhur të detarëve shqiptarë e grekë, mediet e Korfuzit jepnin herë pas here lajme e komente, ku bënin vlerësime të larta për sakrificat që po bënin për hapjen e ngushticës për lundrimin e anijeve, duke vënë në dukje se kjo punë ishte edhe me rrezik jete.

Sipas marrëveshjes, takimi i fundit i delegacioneve për të informuar njëri tjetrin mbi përfundimin dhe rezultatet e çminimit, u bë në qytetin tonë të Sarandës, ku delegacionit grek iu rezervua një pritje tepër miqësore, e ngrohtë e bujare. Në përfundim u formulua edhe një deklaratë e përbashkët që e shpallte ngushticën të hapur për lundrim, e cila u transmetua nga mediet shqiptare e greke më 12 gusht 1958, në të njëjtën orë në Tiranë e në Athinë. Nuk kishte kënaqësi më të madhe për ne detarët që të shikoje të nesërmen vërshimin e anijeve nga veriu në jug e anasjelltas përmes ngushticës që çminuam, sepse shkurtohej shumë rruga për në portin e Korfuzit duke i rënë rrotull ishullit për të ardhur nga jugu i tij në port.

Kontaktet e drejtpërdrejta dhe bisedimet që patëm me delegacionin grek, me detarët e anijeve greke dhe me popullin e Korfuzit i shërbyen jo vetëm operacionit çminues të ngushticës, po edhe prezantimit dinjitoz të Forcës sonë detare dhe të vendit tonë, si dhe zbutjes së marrëdhënieve midis Shqipërisë dhe Greqisë që deri atëherë ishin shumë të ndera sa as marrëdhënie diplomatike nuk kishim për shkak të qëndrimit armiqësor e revanshist të qarqeve monarko-fashiste helene. Përmes nesh detarëve, grekët panë nga afër se shqiptarët nuk ishin egërsira me bisht, siç na përshkruante propaganda keqdashëse, po njerëz të qytetëruar, paqëdashës e miqësorë.

Pra Forca detare shqiptare e kreu me nder misionin e saj edhe në atë operacion ndërshtetëror. Mirëpo erdhi një kohë me një tranzicion famëkeq, kur e gjithë ajo Forcë detare me të cilën krenohej Ushtria Popullore dhe Shqipëria u tret si kripa në ujë. Ku vajtën gjithë ato anije bashkëkohore-garanci e ruajtjes së ujërave territoriale dhe e mbrojtjes së kufirit detar? Ku vajtën motosilurueset me fuqi të madhe goditëse? Ku vajtën anijet e patrullimit që quheshin gjuajtësa detarë kundër nëndetëseve? Ku vajtën minaheqëset dhe pse u lanë e u kalbën nëndetëset etj, etj? Dhe jo vetëm anijet ushtarake, por ç`u bë me oqeanikët dhe anijet e tjera të Flotës tregtare – krenaria e detarisë shqiptare që vite me radhë çanin dete e oqeane dhe valvitnin flamurin shqiptar në çdo skaj e port të oqeanit botëror? Të gjitha anijet ushtarake e tregtare u mbytën apo u prenë për skrap, mbetën nëpër botë apo përfunduan në Nikshiq të Malit të Zi e gjetkë.

Pra detaria shqiptare si të gjithë sektorët e tjerë të mbrojtjes, ekonomisë e të çdo fushe tjetër u rrënuan plotësisht. Sot Forca detare mbahet me disa anije të lehta tip motoskafësh të pafuqishëm për të dalë në det qoftë edhe pak të trazuar. Pa le për armatim që nuk bëhet fjalë.

*Pensionist, kryetar i komitetit të veteranëve të LANÇ të rrethit Vlorë