Komani dhe Fierza / Një udhëtim mbresëlënës në liqenet e veriut të Shqipërisë

Askujt, madje as imagjinatës më ekstreme dhe më të guximshme të krijuesit legjendar të eposit të Kreshnikëve të Veriut, nuk do t’i kishte shkuar kurrë ndër mend të “ngjitej deti në mal” dhe  të bëheshin bashkë Zanat e malit me Sirenat e ujit. Por ja që sot ky është një realitet me liqenjtë e Vaut të Dejës, Komanit dhe Fierzës, të cilët, me një panoramë magjepsëse, zënë të gjithë luginën e Drinit. Të krijuar nga digat e hidrocentraleve si rregullatorë të furnizimit me ujë të këtyre hidrocentraleve të kaskadës së Drinit, liqenet shërbejnë edhe si nyje lidhëse mes banorëve të rretheve Kukës, Tropojë, Has dhe Pukë me një korridor lundrimi ujor të papërsëritshëm me traget dhe mjete të tjera ujore. Udhëtimi me anije në liqenin e Komanit kalon përmes malesh që arrjnë 1000-1500 metra lartësi me brigje të mrekullueshëm dhe të ndërlidhur, ku me vështirësi gjen ndonjë shenjë të veprimtarisë njerëzore në brigje. Peizazhi i egër është disi i ngjashëm me fjordet norvegjeze dhe të ofron një pamje që nuk mund ta gjesh askund tjetër në vendin tonë. Duke lundruar në këta liqene harron se funksioni dhe destinacioni i tyre kryesor është tjetër gjë, është drita elektrike që kemi në çdo shtëpi, dhe se udhëtimi në të është i fundit për nga rëndësia, është, si të thuash, një “qelepir”, që siç thotë populli, për hatër të borzilokut pi ujë edhe vazua. Rruga ujore ka shpëtuar krahina të tëra, por ajo është kthyer në një atraksion mbresëlënës turistik. Itenerari ujor Komn-Fierzë është një shëtitje e mrekullueshme, një përvojë unike dhe e rrallë që sjell relaks dhe kënaqësi të papërshkruar.

Duke udhëtuar në këtë segment përrallor mbetesh pa fjalë nga natyra e mrekullueshme, shpatet e veshura me gjelbërim, thyerjet dhe reflekset e dritës që krijon uji me rrezet e diellit, gjarpërimi i ujit kur futet nëpër shkëmbinjtë që dikur ishin shpate luginash.

Për t’i ardhur në ndihmë turistëve e vendasve janë vënë në funksionim mjete lundrimi për pasagjerë, makina e mallra. Janë rreth 40 km që përshkohen për rreth 3 orë. Për vendësit ndoshta kjo është e mërzitshme dhe nuk kanë ndonjë ndiesi të veçantë, pasi e përshkojnë çdo ditë këtë rrugë, por për vizitorin apo turistin, udhëtimi nuk duhet të mbarojë kurrë.  Çdo ditë trageti Koman-Fierzë-Koman ofron udhëtime në kushte shumë të mira, që lehtësojnë lëvizjen e popullsisë së kësaj zone e të udhëtarëve që duan të shkojnë në veri të vendit. Në traget gjen edhe shërbimin e barit dhe ushqim të shpejtë.

Krahas natyrës, këtu mund të vizitohen veprat gjigande energjetike, Hidrocentralit të Fierzës dhe Komanit, duke marrë leje paraprake nga autoritetet përkatëse. Hidrocentralet janë me të vërtetë objekte madhështore që ofrojnë supriza pa fund gjatë eksplorimit të tyre deri në 170 metra në thellësi.

Itinerari i udhëtimit

Udhëtimi nga Tirana në drejtim të Tropojës, zgjat afërsisht tetë orë dhe sipas itinerarit që ndiqet, përshkon rrugë që kalojnë në tokë dhe në liqen. Itinerari më i përdorur dhe më i zakonshëm, është ai i cili kalon nëpër rrugën kombëtare Tiranë-Shkodër, kthen në Bushat aty ku lexoni tabelën turistike “Koman”, dhe vazhdon në Mjedë-Vau i Dejës-Koman-Fierzë (udhëtimi me traget Koman-Fierzë), pastaj vazhdohet për në Bajram Curri. Ky itinerar interesant, përveçse ju mban të lidhur me natyrën, ju çon drejt një destinacioni me degëzime të pafund, që shkojnë në Pukë, në Kukës, në Tropojë e Valbonë, e nëse doni, edhe në krejt veriun e Shqipërisë.

Ininerari i dytë është ai që shtrihet tërësisht në rrugë tokësore. Ky itinerar njihet ndryshe si “rruga e Qafës së Malit”. Udha vazhdon duke ndjekur drejtimin e lëvizjes së itinerarit të parë deri në Milot. Më pas rrugëtimi ndahet për të hyrë në udhën që të shpie në qytetin e Pukës, kalon aty, e me pas nga Malësia e Mirditës vazhdon në veri të vendit, pranë Kukësit dhe ndahet në drejtim të Tropojës. Mesatarisht udhëtimi në të dy linjat, zgjat tetë orë, megjithëse itinerati i Qafës së Malit me një ecje të zakonshme mesatare prej 80 kilometra në orë, mund të përfundojë shtatë orë pas nisjes në Tiranë në rast se ndalesat rrugës nuk janë të gjata.

Është për të ardhur keq, mungesa e një organizimi më të mirë e ka lënë disi nën hije shfrytëzimin turistik të kësaj zone me potenciale të fuqishme, që po të shfrytëzoheshin edhe në mënyrë të pjesshme, do të ndikonin drejtpërdrejt në të ardhurat ekonomike të të gjithë zonës.

Rreth e rrotull, në tokë dhe në ujë

Me krijimin e liqenit, u shtua sipërfaqja e uji çka ka bërë edhe një zbutje të klimës në të dy brigjet. Bimësia këtu është e dendur dhe e harlisur. Në shpatet e maleve mbi liqen gjen të gjithë llojet e drurëve, shkurreve dhe barishteve, karakteristike të lpeve. Liqeni i Fierzës është i pasur me peshq të llojeve të ndryshme. Pas përfundimit të digës dhe mbushjes së basenit me ujë, fauna e Liqenit të Fierzës u shtua me lloje të ndryshme peshqish, si ballëgjeri, krapi e luçiperka që u hodhën si rasatë dhe gjetën një mjedis shumë të përshtatshëm për t’u shumuar e ushqyer. Krijimi i liqenit solli dhe zhdukjen e peshqve që më parë popullonin lumin Drin si trofta, ngjala e peshqë të ujërave të rrjedhshëm, por favorizoi rritjen e peshqve të liqeneve. Gjitarët ujorë që jetojnë në ujërat e Liqenit të Fierzës, janë lundërzat. Gjithashtu krijimi i liqenit bëri të mundur dhe rritjen e midhjeve të vogla të ujrave të ëmbla.

Komani

Hidrocentrali

Hidrocentrali i Komanit është hidrocentrali i tretë dhe më i madhi mbi lumin Drin, në Grykën e Melgunit në mbi fshatin Koman në Shkodër. Ka mbajtur emrin e udhëheqësit të Partisë së Punës të kohës kur është ndërtuar, Enver Hoxha. Më pas ky emër i është hequr dhe i është vënë thjesht emri Hidrocentrali i Komanit. Ve të ndërtimit. Është një nga hidrocentralët më të mëdhenj të Evropës si për nga fuqia e vendosur e hidrocentralit ashtu edhe nga përmasat e veprave të punime. Punimet e ndërtimit filluan në vitin 1979 dhe përfunduan në vitin 1985. Disa nga vëllimet kryesore të ndërtimit të hidrocentralit janë; gërmimet sipërfaqësore 364 000 m kub, mbushje në digë 5 milionë metra kub, betonime 750 000 metro kub, konstruksione metalike dhe pajisje teknologjike 25 000 tonë. Parametrat kryesorë hidroenergjetikë janë: lrtësia e rënies së ujit 96 metra, prurja e ujit për turbinat 720 metra kub në sekondë, fuqia e vendosur 600 000 kW, ka katër turbina dhe prodhon 2 miliardë kah energji elektrike në vit.

Liqeni

Një nga tre liqenet artificiale të kaskadës së lumit Drin të krijur më 1985 me ndërtimin e digës në grykën e ngushtë të Melgunit në Koman. Diga e lartë 113 metra që mbyll këtë grykë,  ka krijuar një liqen me vëllim të përgjithshëm 4555 milionë metra kub ujë dhe sipërfaqe të pasqyrës së ujit rreth 12 mijë km katror në kuatën 172 metra mbi nivelin e detit. Thellësia maksimale arrin në 110 metra. Forma e përzgjatur e pasqyrës së liqenit prej 36 km e gjatë nga Komani në Fierzë ndjek konturet e relievit të luginës kryesore dhe luginave të dyta në të cilat është formuar. Sipërfaqja e përgjithëshme e pellgut të lumi Drin në koman është 11 020 km katror dhe bën pjesë në zonë me klimë kontinentale mesdhetare me reshje të bollshme në stinën dimrit. Liqeni veç prodhimit të energjisë elektrike përdoret edhe për peshkim dhe transport mallrash dhe udhëtarësh me tragete.

Fierza

Hidrocentrali

Hidrocentrali i Fierzës është i dyti i ndërtuar mbi lumin Drin pranë fshatit Fierzë. Është quajtur hidrocentrali “Drita e Partisë”, pasi është ndërtuar në kohëne komunizmit. Tani i është hequr ky emër dhe quhet thjesht, Hidrocentrali i Fierzës. Hidrocentrali ka një fuqi të vendosur prej 500 mijë kW, me katër agregate me prodhim mesatar vjetor të energjisë elektrike me rreth 1.8 miliardë kWh. Filloi të ndërtohej në nëntor të vitit 1971 dhe u vu në shfrytëzim në vitin 1978. Ka një digë me gurë, zhavorr, dhe bërthamë deltine e lartë 166 m, sistemin e sjelljes së ujit me veprën e marrjes dhe katër tunelet e turbinave, ndërtesën e centralit dhe nënstacionin elektrik, dy tunelet e shkarkimit të prurjeve më të mëdha, dy tunelet e devijimit të lumit gjatë ndërtimit. Diga krijon një rezervuar, liqenin e Fierzës me vllim 2.7 miliardë metro kub ujë

Liqeni

Ujëmbajtësi artificial i krijuar më 1979 me ndërtimin e digës së hidrocentralit të quajtur në atë kohë,  “Drita e Partisë”. Ky liqen u krijua mbi lumin Drin, në Fierzë, pas bashkimit të Drinit të Bardhë dhe Drinit të Zi. Shërben për rregullimin e rrjedhjes së këtij lumi për hidrocentralin. Liqeni i Fierzës ka lartësinë 167 m, sipërfaqe të pasqyrës së ujërave 72.5 km katror, thellësinë më të madhe 128 m dhe vëllimin 2.7 miliardë metro kub ujë. Forma e përzgjatur e pasqyrës së liqenit ndjek konturet luginave në të cilat është formuar. Sipërfaqja e përgjithshme pellgut ujëmbledhës të tij është 11829 km katror, ndërsa lartësia983 m. Si rrjedhojë ujërat janë relativisht të ftohta. Liqeni shfrytëzohet për peshkim. Është i zhvilluar edhe transporti i brendshëm ujor me traget për pasagjerë e mallra. Në brigjet lindore është ndërtuar Kukësi i Ri, ps përmbytjes të Të Vjetrit.

Vau i Dejës

Liqeni i Vaut të Dejës ndodhet vetëm 23 km larg Shkodrës. Ka një sipërfaqe prej 24.7 km, me thellësi maksimale 52 m, formuar nga ujëmbledhësi i lumit Drin më 1971, ku është ngritur hidrocentrali i Vaut të Dejës me 250 kW/orë. Liqeni është magjepsës për nga bukuria. Kur kalon nëpër gryka të ngushta malesh, brigje pyjesh ose dukurish interesante karsti, të krijohet një ndjenjë gëzim. Liqeni shërben edhe për transport, peshkim e turizëm. Për shkak të hidrocentralit, në mes të liqenit është formuar edhe ishulli i Shurdhahut ose ishulli i Sardës, në zonën e të cilit në mesjetë sundonte dinastia e Dukagjinëve. Edhe sot ju mund të shikoni aty rrënojat e kishës së dikurshme dhe murin rrethues të fortesës.

Arkeologji

Kultura e Komanit

120 vjet më parë konsullin francez në Shkodër, por edhe një arkeolog klasi në vitet 1893 – 1899, Zhyl Aleksandrë Degrand, është çuditur me dy gjëra në këtë trevë, që edhe kanë qenë  zbulimet e mëdha të tij, Sarda dhe Komani, që më pas u studiuan edhe nga të tjerë. Degrand habitet që në këtë anë si Sarda nuk jetojnë më njerëz, në një qytezë kaq me emër që përmëndet nga historiani i lashtë Etienne i Bazancit dhe gjeografë të tjerë të kohës antike. Ptolemeo shkruan për banorët “Sardiotae”, Straboni grek për “Sardiaci”, Plini romak për “Sardiatoc”…

Degrand ndalet gjatë te zbulimet arkeologjike, por edhe ato që ka parë vetë në Koman dhe që lidhen me antikitetin deri edhe te Troja e lashtë. Ai sjell të dhëna interesante, të cilat më pas kanë shërbyer për një studim më të thellë të Kulturës së Komanit, e cila lulëzoi në Shqipërinë Veriore e të Mesme në shekujt VI-VIII.  E ka marrë emrin nga fshati Koman i rrethit të Pukës, ku u zbulua për herë të parë një një varrezë të Dalmaces. Kërkimet në varrezën e Krujës, të kalasë së Dalmaces, të varrezave të Buklit në Mirditë, të Lezhës dhe të tjera më të vogla kanë zgjeruar njohuritë për këtë kulturë. Kultura e Komanit është zbuluar edhe  në vendet fqinjë, në Mjelë, Mali i Zi, në Afionëë të Korfuzit etj. Nga të dhënat arkeologjike, materialet më të pasura janë zbuluar në nekropolin pranë fshatit Koman që ndodhet mbi një pllaje mali në krahinën e Pukës, jo shumë larg luginës së Drinit. Objekte të ngjashme me ato të Komanit u zbuluan edhe në vende të tjera të Shqipërisë si brënda në Krujë, në Kepin e Rodonit, në Malin e Robit e gjetkë. Kultura materiale u zbuluar në këto vende ka marrë prej kohësh në historiografi emrin Kultura e Komanit. Objektet e kësaj kulture u zbuluan për herën e parë në Koman më 1898. Ato u gjetën në një shumicë varresh që bënin pjesë në nekropolin e një qëndre banimi të lashtë, sot të zhdukur. Pranë nekropolit ndodhen gërmadhat e dy kishave. Tani është provur plotësisht se kultura e Komanit i takon Mesjetës së hershme dhe se bartës të saj janë banorë vendas autoktonë, arbrit.