JA PËRSE SHQIPËRIA MBETET E KORRUPTUAR!

Procesi i zhvillimit të një shoqërie ka gjashtë përmasa kryesore: Shtetin – Sundimin e ligjit – Demokracinë, që kategorizohen në atë që quhet zhvillimi politik, si dhe – Rritjen ekonomike – Mobilizimin social – Idetë me ndikim në legjitimitetin. Për të kuptuar gjendjen e një vendi duhet të analizohet veçmas secila nga këto përmasa, ndikimi që kanë mbi njëra-tjetrën e, më pas, të arrihet në sintezën e ndikimit të tyre të përbashkët mbi shoqërinë. Në këtë shkrim mund të bëjmë vetëm një skicim të shpejtë të dinamikës së zhvillimit në Shqipëri me të gjithë përmasat e tij për të kuptuar se përse vendi këmbëngul të jetë i korruptuar dhe i mbarsur në mënyrë kronike, me potenciale destabiliteti.

Shteti pa burokraci

Ka më shumë se një shekull që Shqipëria ka përmbushur (të paktën në letër) një nga kushtet e shtetit modern që është ekzistenca e një qeverie qendrore. Pavarësisht dobësive, madje edhe kolapseve në momente të caktuar historike, domosdoshmëria e ekzistencës së një qeverie qendrore ka mbizotëruar mbi të gjitha gjakimet e tjera në politikë. Madje, për rreth 45 vjet nën regjimin komunist, Shqipëria pati një qeveri shumë të fortë krahasuar me përmasat e tjera të zhvillimit politik pra, sundimin e ligjit dhe demokracinë që, në fakt, nuk ekzistonin.

Ajo që i ka munguar përherë shtetit shqiptar, që i mungon edhe sot, ka qenë dhe është burokracia profesionale dhe autonome e shkëputur nga tutela e qeverive.

Historikisht, e para që ka zhvilluar një burokraci të shkëputur nga lidhjet familjare, fisnore dhe politike ka qenë Kina. Në Europë, shumë shekuj më vonë, e realizoi Prusia e më pas Britania dhe Franca.

Në Shqipëri, ndërsa nën komunizëm burokracia emërohej nga Partia Komuniste, më pas edhe pse sistemi u ndërrua, burokracia vazhdoi të jetë në pjesën dërrmuese, e emëruar nga partia në pushtet. Me këtë situatë shpjegohet fakti i përzënieve dhe punësimeve (masive ose jo) në administratën publike me orientime ose për shkaqe politike. Spastrime ciklike, zakonisht një herë në 4 vjet, që e kanë bjerrë fare cilësinë e administratës civile duke mos lejuar akumulimin e përvojës, duke bjerrë efiçiencën dhe cilësinë e qeverisjes. Dhe me cilësinë qeverisjeve lidhen edhe simptoma të tilla si dobësia e shtetit dhe impakti i tij në rritjen jo fort të kënaqshme ekonomike që, nga ana e saj, ka ndikim negativ mbi vetë shtetin.

Demokracia para shtetit dhe ligjit

Ky degradim kronik i administratës publike (burokracisë) i ka rrënjët në faktin tjetër që Shqipëria u fut në rrugën e demokracisë jo vetëm pa pasur një burokraci profesionale (si për shembull Gjermania apo edhe Britania) por edhe në mungesë totale të sundimit të ligjit. Pra mund të themi, në sintezë, se në Shqipëri demokracia (e drejta e votës) erdhi para ekzistencës së shtetit ligjor (burokracisë autonome dhe pushtetit të pavarur të drejtësisë). Pak a shumë ajo hyri në rrugën e demokracisë si SHBA që nuk kishin krijuar burokracinë e pavarur nga politika por që megjithatë, patën shumë elementë të sundimit të ligjit.

Dhe është pikërisht mungesa e drejtësisë së pavarur, e sundimit të ligjit, që ka toleruar degradimin e administratës publike në një kurban të mjerë të klaneve politike partiake të cilat, e kanë masakruar periodikisht atë për të siguruar vota duke shpërndarë poste militantëve dhe mbështetësve jashtë çdo kriteri meritokratik. Natyrisht, që me mungesën e drejtësisë lidhet edhe mbjellja e kreshpërimi, krahas klientelizmit, e një korrupsioni galopant që ka varfëruar shoqërinë për të pasuruar përbindshëm vetëm një fraksion të vogël njerëzish brenda dhe pranë politikës, duke mundësuar kështu krijimin e një oligarkie.

Ndërsa kemi pasur shtete, si Britania që, në sajë të sundimit të ligjit, kanë zhvilluar liritë dhe të drejtat e njeriut para instalimit të demokracisë (të drejtën e përgjithshme të votës) rasti shqiptar provon se instalimi i demokracisë para sundimit të ligjit krijon një koniunkturë që nuk mund të zgjasë shumë pa degraduar dhe që nuk mund të mos precipitojë ose në autokratizëm (qeveri shumë e fortë që cenon të drejtat dhe liritë) ose në qeveri shumë të dobët që ne shqiptarët e përkufizojmë me shprehjen “s’ka shtet”!

Por demokracia në mungesë të sundimit të ligjit nuk mund të mos sjellë edhe vetë kalbëzimin e demokracisë. Kjo e fundit në vend se të shërbejë për t’i bërë qeveritë dhe politikanët më të përgjegjshëm, më llogaridhënës ndaj publikut, shërben për të maskuar dhe mbrojtur me gjoja vullnetin e sovranit, pikërisht qeverisje dhe qeveritarë të paaftë dhe të korruptuar. Sepse vota e klientelizuar për një vend pune apo e shitblerë, në vend se të jetë një ndëshkim për qeverisjet e këqija, që vjedhin paratë publike, që s’mbajnë premtimet, që dhunojnë të drejtat e punës dhe pronës së qytetarëve, madje dhe atë të jetës duke i vrarë ata në protestë, bëhet një investim në favor të tyre, legjitimon atë që nuk është legjitime. E drejta e votës në vend që të shërbejë për t’i bërë politikanët më të përgjegjshëm, i bën ata më arrogantë dhe më të papërgjegjshëm. Një tablo që sot e kemi para syve tanë gjithë ditët e vitit.

Më alarmues është fakti se mungesa e sundimit të ligjit, për më shumë se dy dekada, ka bërë që të kockëzohen segmente brenda politikës por dhe masa klienteliste elektoratesh në mbështetje të këtyre segmenteve, që kundërshtojnë ndryshimin e kësaj statukuoje degraduese për shtetin dhe shoqërinë shqiptare. Një statukuo që ka zbehur edhe impaktin pozitiv që duhet të kishin mbi vendin përmasa të tjera të zhvillimit, si për shembull ai ekonomik.

Ekonomia, me shumë prodhim por edhe më shumë varfëri!

Gjatë këtyre më shumë se dy dekadave që nga rënia e komunizmit Shqipëria ka përjetuar rritje ekonomike relativisht të qëndrueshme. Sipas statistikave të publikuar nga Banka Botërore, ndërsa në vitin 1990 prodhimi i brendshëm (PBB) për frymë ishte rreth 639 USD, në vitin 2014 arriti në rreth 4600 dollarë për frymë. Një rritje jo spektakolare por që, në kushtet e një administrate dhe qeverisjeve më efektive dhe më pak të korruptuara, do të kish bërë të mundur që masa e njerëzve që jetojnë në Shqipëri nën nivelin e varfërisë, të ishte shumë më poshtë se niveli prej 13% që deklarohet sot. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për shërbimet publike, shëndetësinë apo arsimin që ja dedikojnë gjendjen e tyre shpesh të mjeruar, korrupsionit që grabit një pjesë të parave të investuara.

Zhvendosja sociale pa mobilizim social

Ndryshimi i sistemit dhe ajo rritje ekonomike e vërejtur, bëri që një pjesë e madhe e popullsisë të zonave rurale të zhvendoset në qytete. Historikisht ka qenë pikërisht një zhvendosje e tillë, e ndërthurur edhe me zhvillimin e industrisë që, duke e shkëputur masën e fshatarëve nga izolimi, lidhjet e ngushta tribale e fisnore, ka mundësuar krijimin e shtresave të reja sociale (punëtorët, biznesmenët, intelektualët) që duke përqafuar ide të reja, kanë aspiruar edhe për më shumë pjesëmarrje në qeverisje duke sjellë ndryshime radikale në sistemin politik.

Në Shqipëri kjo zhvendosje e madhe ka ndodhur por, për shkak të veprimit të faktorëve përmendur më sipër, ato kanë rënë viktimë e sistemit klientelist të ndërtuar nga politika. Punëtorët nuk kanë bashkime sindikatash të pavarura nga politika edhe pse, si për ironi, një nga këto bashkime mban cilësimin “e pavarur”. Studentët mbeten ose të paorganizuar në pjesën më të madhe, ose bëjnë pjesë në organizime që aktivizohen vetëm në funksion të axhendave të një partie ose të një tjetre. Biznesi? Borgjezia e re shqiptare nuk është si ajo francezja apo britanikja që luftonin për lirinë e tyre, por i ngjason më shumë borgjezisë të Lindjes së Mesme, fitimet e së cilës varen nga koncesionet e naftës së sheikëve në pushtet. Sepse është shumë e varur nga privilegjet e ofruara nga qeveritë, nga tenderat publikë apo nga konçesionet.

Ky klientelizëm politik është dhe një nga shkaqet e konfliktualitetit politik permanent. Sepse një qeveri apo një parti edhe mund të vrasë qytetarë të pafajshëm, por ajo do të gjejë gjithmonë, në klientelën e saj masive, mbështetës të verbër, të gatshëm të racionalizojnë pafajësinë e saj me një tjetër krim që kur nuk ekziston, shpiket. Zalisja e arsyes është gjymtimi i parë i klientelizmit.

Përse mungon aksioni civil?

Dalja e shtetit nga gjendja e korrupsionit kronik dhe e pandëshkueshmërisë së zyrtarëve të korruptuar kërkon krijimin e një pushteti të pavarur drejtësie. Barazia para ligjit dhe sundimi i tij, dhe jo i kapriçiove të qeveritarëve e zyrtarëve, është hallka kryesore që do të ndikonte për përmirësimin e gjendjes në të gjithë përmasat e tjera të procesit të zhvillimit të përmendura në këtë shkrim. Prandaj këmbëngul që Shqipërinë nuk e nxjerr nga bataku i korrupsionit një raund tjetër zgjedhjesh i një demokracie të korruptuar. Që vota të fitojë vlerën politike që i përket, duhet më parë që sundimi i ligjit të nisë e të pastrojë politikën dhe bashkë me të edhe demokracinë.

Dhe është shqetësues fakti që opsioni i thyerjes së kësaj statukuoje korrupsioni që ka mbuluar vendin, duke themeluar dhe vënë në lëvizje një drejtësi të pavarur nga qeveritë dhe politika në përgjithësi, nuk gëzon shumë mbështetje të organizuar publike ose të asaj që i themi “shoqëri civile”. Nuk është rastësi që pak ditë më parë edhe dikush nga ndërkombëtarët bëri thirrje për krijimin e një mbështetjeje mbarëqytetare për reformën në drejtësi, që shihet qartazi që po tentohet të bllokohet nga oligarkët me anë të konfliktit politik dhe lloj-lloj yçklash. Sepse vërtet që ndihet dëshirë nga shumë njerëz për t’i dhënë fund gjendjes së kalbur dhe të korruptuar të shtetit, por është një dëshirë që nuk shkon përtej qarjes, sharjeve dhe psherëtimave. Por nuk ka një aksion të bashkuar qytetar në funksion të kësaj aspirate. Sepse një pjesë e madhe e këtyre njerëzve dhe shtresave, janë tashmë viktima klienteliste të një oligarkie politike pluraliste që ja ka burgosur vullnetet me prangat e klientelizmit të kafshatës ose edhe fitimeve shumëmilionëshe korruptive. Dhe mundësia që ata të vihen në mbështetje të reformës në drejtësi është shumë e largët. Kjo është rrjedhoja më fatale e asaj që do ta quanim kalbëzim shoqëror.