Kur udhëheqësit shqiptarë “përqafuan” revolucionin e Maos

 

Vijon nga numri i kaluar

Kërkesat bilaterale politike dhe ekonomike

Vizitat partiake dhe shtetërore një mujore të kryesuara nga Hysni Kapo e Beqir Balluku, të pasuara më vonë edhe me vizita të tjera të udhëheqësve shqiptarë në Kinë, sidomos të delegacionit të nivelit të lartë të kryesuar nga Kryeministri Mehmet Shehu, bëheshin në fakt edhe për të arritur në një marrëveshje me kërkesa bilaterale, kryesisht politike nga pala Kineze dhe ekonomike nga pala Shqiptare.

Drejtuesit e Revolucionit Kultural Kinez i kërkonin udhëheqësve shqiptarë angazhimin ideopolitik në tri drejtime kryesore:

(1) Angazhim të plotë në mbështetje të Revolucionit Kultural dhe të Kryetarit Mao.

(2) Publikimin dhe njohjen e popullit shqiptar me platformën ideologjike dhe veprat e Mao Ce Dunit dhe zbatimin praktik të tyre edhe në Shqipëri.

(3) Përhapjen e platformës ideologjike dhe të veprave të Mao Ce Dunit nëpërmjet Shqipërisë në të gjitha vendet evropiane; Shqipëria duhej të bëhej një altoparlant kinez në Europë.

Udhëheqësit shqiptarë i kërkonin qeverisë Kineze ndihmë ekonomike dhe ushtarake në tri drejtime kryesore:

(1)Ndihmë ekonomike në mallrat e konsumit të gjerë për popullatën, lëndë të para industriale dhe pjesë këmbimi për industrinë e lehtë, ushqimore, bujqësinë dhe atë mekanike.

(2) Ndihmë ekonomike në realizimin e veprave industriale të planit 5-vjeçar dhe veçanërisht në veprat hidroenergjitike.

(3) Furnizim me armatim ushtarak dhe ngritjen e disa uzinave ushtarake për prodhim lëndësh eksplozive dhe armatimi ushtarak.

Udhëheqja kineze nuk u pajtua me të gjitha këto kërkesa ekonomike të palës shqiptare, por vuri theksin në ecjen me forcat e veta, në ndihmën e pjesshme ekonomike kryesisht për dy pikat e para (në përputhje me marrëveshjet e miratuara më parë), nuk pranoi ndihmën kineze për ngritjen e uzinave për prodhime ushtarake në Shqipëri.

Presionet Kineze ndaj meje dhe vizita e Mehmet Shehut në Kinë

Pas propagandimit dhe mbështetjes të gjithanshme në të gjithë Kinën të Kryetarit Mao nga pala shqiptare, veçanërisht në kulmin e demonstrimit të forcës për rrëmbimin e pushtetit në Shanghai nga klika e Maos (Janar-Shkurt 1967), si përgjigje të kësaj mbështetje shqiptare, në Qendrën Bërthamore ku unë punoja, pavarësisht qëndrimit dhe respektit personal ndaj meje, krahu kundërshtar që ishte gjithashtu i fuqishëm, më komunikoi me keqardhje se në përputhje me deklarimet e Partisë dhe të Qeverisë Shqiptare për mbështetjen e Revolucionit Kultural dhe të gardistëve të kuq, unë duhej të jetoja me nivelin jetik të popullit Kinez, duke m’u prerë bursa kineze, ndërsa ushqimi dhe veshja duhej të ishin të njëllojta me kinezët.

Masat u zbatuan menjëherë, m’u pre bursa, m’u hoq menuja dhe gatimi ushqimor europian, m’u kërkua veshja e uniformës kineze dhe pjesëmarrja në leximin dhe studimin kolektiv të veprave të Mao Ce Dunit, duke më theksuar: Siç veprohet edhe në Shqipëri. Këto masa i konsiderova arbitrare, në kundërshtim me normat elementare të marrëdhënieve Shqiptaro-Kineze, që nuk pranohen dhe nuk do të zbatohen nga ana ime. Ndërkohë njoftova ambasadën tonë në Pekin, duke i kërkuar ndihmë financiare për të vazhduar studimet ose kthimin tim në atdhe. Ambasadori Vasil Nathanaili dërgoi posaçërisht në Shanghai këshilltarin e ambasadës, i cili pas mbërritjes në Shanghai kontaktoi me mua dhe pastaj me disa drejtues shkencorë të institutit të cilët shprehën konsiderata superlative për punën dhe përgatitjen time shkencore, por me keqardhje se nuk kishin kompetenca lidhur me trajtimin tim ekonomik dhe politik në rrethanat e një amullie politike në Shanghai dhe në të gjithë Kinën.

Ndërkaq, këshilltari i ambasadës më transmetoi porosinë e ambasadorit, se unë duhej të vazhdoja punën dhe pritjen në institut, pasi së shpejti do të vinte Kryeministri Mehmet Shehu për një vizitë në Kinë, me të cilin do të zgjidhej edhe çështja ime, duke më theksuar se kjo ishte porosi nga Tirana. Ai nuk i dha zgjidhje mënyrës së trajtimit tim ekonomik, së paku shpenzimeve të ushqimit deri në zgjidhjen e problemit nga Kryeministri, me justifikimin se çështja ishte mjaft delikate, se mund të acarohen marrëdhëniet me shokët kinezë, kështu që unë duhej të manovroja vetë deri në zgjidhjen e problemit. Falë ndihmës personale të përkthyesit tim kinez, Uan Aj Min, si dhe të disa kursimeve të mia financiare, përballova minimalisht mbijetesën deri në mbërritjen e delegacionit partiak e shtetëror të kryesuar nga Kryeministri Mehmet Shehu për një vizitë në Kinë.

Ky delegacion, në përbërjen e të cilit ishte edhe Sekretari i KQ të PPSH Ramiz Alia, si dhe një numër zyrtarësh të lartë, mbërriti në Pekin më 26 shtator 1967. Pas takimeve me udhëheqësit kinezë në Pekin dhe pas asistimit në paradën e 1 Tetorit, 18 vjetorit të shpalljes së RP të Kinës, delegacioni u nda në dy pjesë për të mbështetur Mao Ce Dunin në të gjithë Kinën, e sidomos në zonat më të nxehta të revolucionit. Kryeministri me një pjesë të delegacionit u nis për në Kinën lindore, ndërsa Ramiz Alia me pjesën tjetër të delegacionit për në Kinën veriore. Pas rreth 2 javësh fushate propagandistike, delegacioni mbërriti i plotë në Shanghai më 11 tetor 1967.

Nervozizmi i Mehmet Shehut dhe heshtja e Ramiz Alisë

Pas mbërritjes në Shanghai, delegacioni u sistemua në Hotelin qeveritar “Xhinxhian Fantje”, ju dha një drekë zyrtare, ndërsa rreth orës 8.00 të mbrëmjes u realizua takimi me mua që zgjati rreth 3 orë. Në këtë takim në formë darke, në Hotelin e përmendur, ishin të pranishëm Mehmet Shehu, Ramiz Alia, Vasil Nathanaili dhe unë.

Krahasuar me takimet e mia me shokët Hysni Kapo e Beqir Balluku, takimi me Mehmet Shehun dhe Ramiz Alinë ishte mjaft i acaruar. Hysniu dhe Beqiri mbërritën në Kinë direkt në Shanghai dhe u informuan drejt për së drejti nga ana ime për zhvillimet reale të revolucionit kultural. Ndërsa këta, kishin marrë dhe nuhatur situatën e këtij revolucioni edhe gjatë vizitave të tyre në shumë provinca të Kinës.

Megjithatë nëpërmjet bisedës tonë ata u informuan dhe realizuan më mirë situatën e revolucionit duke filluar që nga Shanghai që ishte bërë epiqendra e tij. Në fytyrën e kryeministrit nuk ishte vështirë të zbuloje një gjendje jo të mirë psikologjike lidhur me vizitën e tij në Kinë dhe rezultatet e bisedave dhe të marrëveshjeve bilaterale që mund të ishin diskutuar e vendosur me udhëheqësit kinezë. Për vetë natyrën e tij të ashpër dhe të papërmbajtur, ai gjatë bisedës tonë, sidomos pas ekspozesë që unë bëra lidhur me revolucionin kultural dhe trajtimin tim nga instancat politike kineze të diktuara që nga Pekini, shpërtheu në fillim kundër meje, duke bërtitur e do t’më niste si kolipostë me vaporin shqiptar për në Shqipëri.

Në përgjigje të kërcënimit dhe fyerjes së tij, i theksova qetësisht: “Shoku Kryeministër, këtu jam mësuar dhe kalitur përditë me fyerje dhe kërcënime të tilla, prandaj edhe prisja tjetër gjë nga kryeministri im, nga anëtari i Byrosë Politike të Partisë time. Megjithatë, unë pikërisht këtë kërkoj nga ju, të kthehem në atdhe me çfarëdo lloj linje (detare, tokësore apo ajrore). Por, çështjet që unë ekspozova këtu, janë të vërteta dhe nuk u heq asnjë presje në çfarëdo rrethane qoftë. Këtu në hotel, është përkthyesi im kinez, ai flet rusisht, mund ta thërrasim tani këtu, meqë ne të katër e flasim rusishten, mund ta pyesni e dëgjoni për të gjitha sa ju fola. Ai është një njeri me integritet të plotë, kurajoz dhe i pamanipulueshëm në çfarëdo rrethane. Unë jam sot këtu, falë njerëzillëkut të këtij njeriu, i cili më ka ndihmuar me të ardhurat e tij për rreth 45 ditë e në vazhdim, në pritje të takimit me ju, ndërkohë që ambasada nuk më erdhi në ndihmë”.

Pas replikës time, ambasadori Vasil Nathanaili, një diplomat i shquar dhe me integritet njerëzor, me urtësinë, kulturën dhe pjekurinë e tij, duke ndërhyrë mbështeti çështjet e ngritura nga ana ime, dhe justifikoi qëndrimin e ambasadës ndaj meje, në bazë të porosive që i ishin dhënë nga Tirana dhe të amullisë që ekzistonte në Kinë.

Pas këtyre reagimeve, Mehmet Shehu, i pezmatuar edhe më shumë seç ishte, veprimet kineze ndaj meje i quajti kinezëri, mu drejtua me njëfarë ndjesie shfajësimi dhe justifikimi, se ekonomia shqiptare varej kryekëput nga Kina, se Shqipëria ishte totalisht e izoluar me botën, se ai si kryeministër nuk kishte mundësi të tjera për t’i ofruar popullit shqiptar veç ndihmës kineze, se unë nuk e kisha kaluar partizanllëkun dhe në interes të atdheut duhej të përballesha në rrethanat konkrete, se duhej të ruaja shëndetin dhe të rrëmbeja sa më shumë nga teknologjia kineze në fushën e energjisë bërthamore, se së shpejti unë do të largohesha nga Shanghai për në Pekin pranë Institutit të Energjisë Atomike deri në përfundim të specializimit etj.

Ai porositi ambasadorin për mbështetje të plotë ekonomike ndaj meje nga ana e ambasadës, për këtë ai do të urdhëronte instancat shtetërore përkatëse për shtesën e fondeve të nevojshme. Ndërkaq theksoi se kinezët mund ta normalizonin problemin tim. Tavolina në të cilën ishim ulur, ndonëse plot e përplot me gatime e pije të ndryshme, megjithë ftesën e përsëritur të kryeministrit për të ngrënë, nuk u vu gjë në gojë nga asnjeri atë darkë shumë të tensionuar. Në fund të bisedës, kryeministri më pyeti për ndonjë kërkesë tjetër që mund të kisha; i përsërita vetëm dëshirën dhe mallin që kisha për t’u kthyer në atdhe. Në këtë moment më befasoi ndërhyrja e ambasadorit, i cili çuditërisht i shprehu kryeministrit një dëshirën time të paradokohshme të shprehur konfidencialisht atij, për t’u kthyer në Shqipëri me tren nëpërmjet Bashkimit Sovjetik dhe jo me aeroplan, gjë që nuk ishte kompetencë e tij. Kryeministri nuk u befasua fare por e porositi ambasadorin që kur të vinte afati i kthimit, t’më jepte paratë e udhëtimit, ndërsa unë të kthehesha nga të doja, duke e qetësuar ambasadorin se kryeministri bëhej garant për mua.

Në këtë takim bëri përshtypje heshtja thuajse e plotë e Ramiz Alisë, sekretarit të KQ të PPSH për ideologjinë, arsimin,shkencën dhe kulturën. Prisja një mbështetje të drejtë dhe parimore prej tij, i cili më njihte prej kohësh. Kjo heshtje ishte ndjerë edhe nga shoku Vasil Nathanaili, të cilit i shpreha konfidencialisht mendimin se ndofta shoku Ramiz mund të ishte rezervuar për t’u rrëfyer tjetër kund për çfarë kishte parë e dëgjuar. Të nesërmen, delegacioni mori pjesë në një miting të madh në qytetin e Shanghait i organizuar nga Komiteti Revolucionar i qytetit, pastaj u kthye në Pekin, prej nga u largua për në atdhe nëpërmjet  Pakistanit, pas 18 ditësh qëndrimi intensiv në të gjithë Kinën.

Tetë Stalinit dhe shtatë Maos

Revolucioni Kultural Kinez, ishte një lëvizje shkatërrimtare që zgjati rreth 10 vjet deri në vdekjen e Mao Ce Dunit (shtator 1976).Pas vdekjes së Maos, ish-drejtuesit e Revolucionit Kultural: Cian Cin, Van Hun Ven, Çan Çun Çiao dhe Jao Ven Juan, u burgosën me akuzën e “Bandës së të katërtëve”, karrieristë, kundër-revolucionarë dhe tradhtarë të Kinës. Një rol të rëndësishëm në shpartallimin e tyre, luajti Li Hsien Nien (Li Xianian), i cili pas vdekjes së Maos u bë president i RP të Kinës dhe zv.kryetar i PK të Kinës. Ai arriti të shpartallojë “Bandën e të katërtve”, t’u hapë rrugë reformave ekonomike në Kinë dhe të rehabilitojë plotësisht në udhëheqje Ten Hsiao Pinin.

Me rehabilitimin e Ten Hsiao Pinit, arkitektit të reformave të mëdha ekonomike të Kinës, filloi një epokë e re me reformat e ndërmarra prej tij (1978), që në thelb përbënin platformën e ideuar dhe të zbatuar nën udhëheqjen e tij deri në ndarjen nga jeta (shkurt 1997). Sikurse u theksua më sipër, Revolucioni Kultural u nxit dhe u udhëhoq nga vetë Mao Ce Duni, madje ai nuk pranoi ndaljen ose zbutjen e tij qysh 1-2 vjetët e parë (1966-68), sikundër ishte deklaruar, por përkundrazi bëri thirrje se revolucioni duhet të vazhdonte pa kufi, ndërsa menjëherë pas vdekjes së tij, revolucioni u ndalua nga Partia Komuniste Kineze e cili ishte vënë

në goditje të revolucionit. Organizimi dhe zbatimi i ideve dhe porosive të Maos realizohej nga një rrjetë e tërë merimange në të gjithë Kinën, militantë ekstremistë pa integritet dhe kulturën e nevojshme, kryesisht nga rajonet rurale, të drejtuar nga bashkëshortja e Maos, Cian Cini dhe tre mbështetësit e zgjedhur prej saj në Shanghai, Jao Ven Juani, Çan Çun Çiao dhe Van Hun Vëni.

Megjithëse koka udhëheqëse e Revolucionit Kultural ishte Mao Ce Duni, udhëheqësit e rinj dhe Ten Hsiao Pini e shmangën atë nga dënimi për shkak të rolit dhe të meritave të veçanta të tij në veprimtarinë e përgjithshme revolucionare.

Kështu, pas vdekjes së tij, Komiteti Qendror i Partisë Komuniste të Kinës, publikoi në vitin 1982 një dokument të titulluar: “Mbi disa probleme historike që nga themelimi i Republikës Popullore të Kinës”. Në këtë dokument, Maos i ruhej statusi i një “Marksisti të madh, revolucionari proletar, strateg dhe gjeneral, themelues i padiskutueshëm i Republikës Popullore të Kinës dhe i Ushtrisë Popullore Çlirimtare Kineze”.

Veprat e tij duhen vlerësuar para të metave të tij, deklarohej në atë dokument. Ndërsa vetë Ten Hsiao Pini e vlerësoi Maon me notën shtatë ose më saktë me 7 pjesë të mira dhe 3 pjesë të këqija. Dokumenti shmangte përgjegjësinë direkte të Maos nga Revolucioni Kultural, duke e fajësuar atë vetëm për fillimin e Revolucionit Kultural, ndërsa zbatimi praktik dhe pasojat e këtij revolucioni ju atribuan kryesisht “Klikës kundër-revolucionare të Bandës së të Katërtëve dhe Lin Biaos”.

Në vlerësimin e Maos me notën shtatë, me sa duket Ten Hsiao Pini huazoi vetë Maon, i cili shumë vite më parë, pas vdekjes së Stalinit (1953) dhe kritikave që ju bënë atij nga udhëheqja sovjetike, e vlerësoi veprimtarinë dhe rolin e Stalinit me notën tetë ose më saktë me 8 pjesë të mira dhe 2 pjesë të këqija. Në këtë kontekst, rezulton që sipas Maos, Stalini vlerësohet si udhëheqës komunist me notën tetë, ndërsa sipas Ten Hsiao Pinit, Mao Ce Duni me notën shtatë.

Epilogu

Revolucioni Kultural Kinez është konsideruar padyshim, një lëvizje anarshiste, regresive, kundër-revolucionare dhe antikulturore në historinë e zhvillimit të Kinës. Gjatë një dekade, ai tregoi me pasoja ekonomike shkatërrimtare dhe antinjerëzore se ç’mund të ndodhë kur vendi drejtohet nga një klikë diktatoriale dhe militantët e saj, të paaftë, pa kulturë, të shtrirë si rrjetë merimange në të gjithë sistemin ekonomik dhe shtetëror të vendit.

Populli miliardësh kinez e përjetoi me durim dhe varfëri këtë katrahurë politiko-shoqërore duke evituar një përplasje në shkallë të gjerë, një përçarje të madhe, një luftë dhe gjakderdhje vëllavrasëse masive që mund të shpinte ndofta deri në shpërbërjen e Republikës Popullore të Kinës. Intelektualët e vërtetë kinezë, kundërshtarët e klikës që organizuan dhe drejtuan atë katrahurë, nuk e nxitën dhe as e mbështetën këtë përplasje katastrofike megjithë masat represive të ushtruara ndaj tyre. Çu En Lai, Ten Hsiao Pini, Liu Shao Çi, Li Hsien Nieni, Li Fu Çu, Pen Çen dhe shumë udhëheqës të tjerë kinezë luftuan për qetësimin e situatës, për mbajtjen në ekuilibër të gjendjes, shpëtimin e katastrofës, megjithë shpërthimet dhe daljet jashtë kontrollit të situatës në mjaft rajone dhe zona të nxehta të vendit.

Partia Komuniste e Kinës, që e kishte nxjerrë vendin nga kolonializmi, shtypja, skllavëria, varfëria dhe prapambetja ekstreme, sado që u vu përballë goditjeve të revolucionit kultural nga gardistët e kuq dhe “Banda e të Katërtëve”, arriti ta ndalë katastrofën në buzë të greminës, të shpëtojë vendin duke marrë kthesën drejt zhvillimit të sotëm, nën udhëheqjen e arkitektit të reformave të mëdha politiko-ekonomike, “Floririt të Vogël” Ten Hsiao Pin, si dhe të nismëtarit të këtyre reformave pas revolucionit kultural, Presidentit të RP të Kinës dhe zv.kryetarit të PK të Kinës Li Hsien Nien, me të cilin pata fatin të takohem e të bisedoj personalisht në Pekin (janar 1968).

Gjatë periudhës 10-vjeçare të revolucionit kultural në Kinë, faktikisht sundonin dy linja politike,dy pushtete të pashpallura, njëra prej të cilave përfaqësonte rezistencën e shumicës së PK të Kinës që punonte nën flamurin e Maos, kundër “Bandës së të Katërtëve”. Kjo linjë triumfoi dhe mori pushtetin pas vdekjes së Maos.

Revolucioni Kultural Kinez pati pasoja direkte edhe në zhvillimet politike dhe ekonomike në Shqipëri. Mbështetja pragmatike e këtij revolucioni nga regjimi i Tiranës dhe diktati kinez për shtrirjen ideologjike të tij edhe në vendin tonë, praktikisht shpejtuan denigrimin politik dhe ekonomik shqiptar, deri në shpalljen e sherreve dhe të luftës brenda llojit, me sajesa grupesh armiqësore e tradhtare për të justifikuar e mbajtur pushtetin.

Megjithë parashtrimin faktik të bazës ideologjike e politike të revolucionit, të motiveve, synimeve dhe metodave praktike të përdorura në terren, të gjitha në kundërshtim me interesat kombëtare të Kinës dhe me parimet më elementare demokratike, udhëheqësit tanë të nisur thjesht nga interesat e mbështetjes ekonomike kineze, mbyllën sytë dhe e mbështetën atë “kundër-revolucion” duke u bërë edhe altoparlant i tij.

Ecejaket në Kinë e anëtarëve të Byrosë Politike, Kryeministrit, Sekretarëve të KQ, Ministrave dhe anëtarëve të Komitetit Qendror të PPSH, me të cilët pata rastin të diskutoja e debatoja gjatë për këtë revolucion, rezultuan në qëndrime e vendime absurde. Si i vetmi dëshmitar okular, bashkëpunues aktiv nga baza në udhëheqje të Revolucionit Kultural Kinez, me të dy palët kundërshtare, si intelektual, pedagog universitar, konsull dhe punonjës shkencor në Institute Kërkimesh Bërthamore, anëtar i PPSH, para fakteve dhe parimeve kokëforta, personalitetet e mësipërme vetëm dëgjonin dhe justifikoheshin me nevojat për mbështetjen e qeverisë Kineze ndaj vendit tonë.

Siç u theksua edhe më sipër, Tirana mbajti vetëm 6 muaj qëndrim neutral, pastaj kur revolucioni mori përmasa violente me ndërhyrjen e ushtrisë dhe të sigurimit publik, atëherë u kalua në mbështetje të pakufishme ndaj tij, duke harruar se balanca mund edhe të ndryshonte kahun me sot apo nesër. Kjo ndodhi disa vjet më vonë e pasuar me divorcin e pashmangshëm të udhëheqësve shqiptarë me përmbysësit e “kundër-revolucionit” në Kinë, me mbetjen si peshku pa ujë, me eliminimet fizike të “grupeve armiqësore dhe agjenturore”, me rehabilitimin tim, i dënuar edhe si “antikinez”, me fundin e palavdishëm dhe me ngjarjet e viteve 90-të.

Fund