SHËNIM: Budallaqe si largimi

Nga Bedri Islami

“Lindur dhe edukuar në këtë vend, unë krenohem në emër të Britanisë”.

Me këtë frazë, mbreti Xhorxhi i Tretë arriti një popullaritet të panjohur prej të parëve të tij. Ai përdorte Britain më shpesh se England; këtë e bënte për të mos fyer miqtë e tij skocezë, megjithëse ai ishte anglez nga pamja, sjellja, karakteri dhe të folurit. Ai ishte ushqyer me idenë se “Mbreti patriot duhet të mbretërojë dhe të qeverisë, atij i përket të bëhet kampion i nënshtasve kundër oligarkisë”.

Dhe këtu fillon historia e Britanisë së Madhe, duke u shkëputur nga historia e Anglisë ishullore. Tre shekuj e gjysmë më parë do të ishte zanafilla e kësaj historie, e cila, tani, pas një referendumi për shkëputje nga Bashkimi Evropian, rrezikon edhe një herë të kthehet në gjenezën e saj. Sistemi i dominosë së rrëzuar më së pari mund të trokasë në dyert e një ishulli që ishte dikur perandoria më e fuqishme e botës dhe që në nënvetdijen e saj makthi i së djeshmes ishte i ndërthurur me ëndrrën e së ardhmes.

Përse ndodhi kështu:

Janë disa shkaqe, disa nga të cilat madhore, deri në vetë strukturën e shteteve, disa meskine, deri në në risjelljen e mesazhit të kryeministrit të famshëm Uilliam Piti, se “Merkantilistët anglezë, të frymëzuar prej idesë së tregtisë, shesin çfarë munden, deri nderin, të vërtetën, ndërgjegjen”.

Madhoret:

Përpjekjet e zjarrta për të krijuar brenda një kohe të shkurtër një strukturë të re, të fuqishme dhe dalëzotëse evropiane i kanë raskapitur njerëzit, më shumë se sa i kanë shpërblyer. Me përpjekje të stërmundimshme disa njerëz vizionarë ishin orvatur dhe orvaten ende të rregullonin jetën shoqërore përmes arsyes dhe ligjeve të përbashkëta. Njerëzit të kapitur, sidomos në vitet e fundit, kur kishin pritur shumë më tepër se sa kishin menduar, nuk e donin më aq thellësisht dritën verbuese të arsyes dhe drejtpeshimin e ligjeve, dhe, si kundërvënie, po përpiqen të ringjallen idetë e vjetra, në të shumtën e tyre ndesh e besimit dhe e progresit. Nga ftohtësia e besimit, në shumë shtete të Europës së vjetër, po ringjallen idetë e vjetra të nacionalizmit ekstrem, fobisë ndaj të tjerëve, edhe brenda një komuniteti, mëritë shekullore që ishin fshehur nën guackën e mirëbesimit dhe të shpresës.

Strukturat europiane, të ngritura me shpejtësi të pazakontë, si duke dashur të harrojnë atë që kishte ndodhur në mesin e shekullit të shkuar, i kushtuan më shumë kujdes puthjeve dhe duarshtërngimeve, se sa akullit që rrinte poshtë arsyes dhe nuk po shkrinte. Duke harruar, ndodhi një proçes që duke qenë mos qenë asnjëherë kimik, është thellësisht politik: Akulli i mërisë filloi të vlonte ende pa u shkrirë.

Është një punë e vështirë, por e urtë ta ndalosh një fushatë përpara çastit kur fitorja shndërrohet në raskapitje. Institucionet evropiane ecën drejt çastit final pa u mërzitur për stërlodhjen e atyre që duhej të ishin pikësynimi final i të gjitha institucioneve që ishin ngritur: Njerëzit e zakonshëm. Shpejtësia për të marrë rolin vendimtar, si ndodhi nga bashkimi franko – gjerman, e njëkohësisht duke lënë mënjanë traditën historike të një Ishulli – perandori, si ishte Anglia e vjetër dhe gazmore, humbi ekuilibrin e forcave, që, edhe nëse u nuhat nga politika londineze, nuk u bë kurrë e njohur për të tjerët, si shpresë për të bërë rregullimet e duhura në një të ardhme tjetër.

Anglia kishte traditën e saj të sundimit, në mos politik e ushtarak, të sundimit përmes shembullit, logjikës e, në shumë e shumë raste, përmes Arit të saj. Të gjitha luftrat në këtë kontinent, kur kanë qenë kundër saj, janë ushqyer me Arin anglez, e herë pas here, edhe nga këmbësoria angleze. Një popull tregtar, që sheh se si mbyllen dyert tregtare, ka patur gjithnjë në mënyrën e tij të jetesës, jo vetëm rebelimin, por edhe përballjen.

Të mësuar të jenë shembulli, ata, si duket tepër vonë, e mësuan se po bëheshin shembull. Thuajse të gjitha gjërat madhore kishin lindur për herë të parë në këtë ishull me fuqinë e një kontinenti.  Aty kishte lindur “Karta e Madhe”, në vitin 1928 parlamenti përpiloi të famshmin “Peticion i të drejtave” të redaktuar kryesisht nga sër Eduard Kuk, me anë të cilit, për herë të parë në historinë njerëzore orvatej të vendosej kufiri i saktë ndërmjet pushtetit mbretëror dhe pushtetit ligjor, peticion, i cili, u bë njëri nga ligjet themelore të mbretërisë; ndërsa në Francën fqinje, mbreti deklaronte se “shteti jam unë”, në Angli mbeti pushoi së qeni Shteti. Për herë të parë një parlament vendosi në thelbin e tij idenë që në rast konflikti, pakica duhet t’i nënshtrohet shumicës e t’i japin mundësinë për të qeverisur; Anglia do të ishte vendi i parë që do të priste kokën e një mbreti, por që do të jetë ende monarki. Përmes revolucionit të vitit 1640 Anglia tregoi se nuk donte të ishte monarki absolute. Revolucioni i vitit 1660 tregoi se Anglia nuk pranonte të bëhej republikë. Duhej gjetur mënyra për të qenë njëherësh edhe republikë edhe monarki. Dhe e gjetën. E kanë edhe sot.

Europa e Bashkuar, kur caktoi rolin e secilit shtet në tërësinë e tij harroi mendësinë ishullore, krejtësisht vetmitare dhe oligarke të një populli që i nënshtrohej me bindje ligjeve, por edhe që rebelohej kur sulmohej kështjella e tij: tregtia. Të pamësuar me rolin e të barabartit, rol që në të vërtetë i ishte dhënë asaj që nga koha pas-Çurçilliane, por që po bindeshin tani, angelezët e zakonshëm, më shumë se sa ata të qyteteve të mëdha, shfaqën rebelimin, duke risjellë edhe një herë, në një formë tjetër, thënien e famshme angleze, “Budallaqe si paqja”, por që tani do të jetë “budallaqe si largimi”.

Duke qenë jashtë strukturës nuk mund të bësh asgjë për të qenë lider; i vetëm mund të jesh lider i vetvetes, i ndjenjës tënde, i bindjes tënde dhe i metodës tënde të arsyetuarit.

Nëse Europa gaboi duke zvogluar portat për shtetin ishullor, kjo e fundit gaboi duke mbyllur portat për tërë një kontinent, në të cilin, edhe për shumë kohë ajo nuk do të jetë si më parë, por edhe në të cilin, për shumë kohë gjërat nuk do të jenë si tani.

Përplasja e mendësisë së re gjermane, e thellimit të racionalitetit francez, e minorancës angleze, e përshpejtimit të zgjerimit, ku përmes sasisë përmbyset cilësia dhe vendosja, të gjitha sëbashku në një vorbull, janë shkaqet madhore që sollën largimin, por jo ndarjen; sollën dobësimin e përkohshëm, por jo shkatërrimin. Institucionet më të larta të Europës, prej kohe e jo tani, pas përmbysjes së një shteti, e kishin llogaritur se mund të vinte një ditë e tillë, dhe, megjithëse humbjet e tashme janë të stërmëdha, ata do të rigjenerohen.

Shkaqet anësore të largimit anglez nga një bashkësi ku ishin bashkëthemelues dhe ndër liderët janë edhe ato të zakonshmet, njerëzoret, nganjëherë edhe meskine, por gjithsesi të arsyeshme, për deri sa prekin jetën e njerëzve të zakonshëm.

Bashkimi Evropian, ku Anglia duhej të ishte njëri ndër liderët, erdhi pas një lufte të gjatë, herë herë ngadhnjimtare e herë jo, ajo solli ditët e triumfit të një ideje të hershme, lindur për herë të parë në shënimet e një gjeniu të luftës, Napoleon Bonapartit, dhe si e tillë pritej të sillte pas vetes edhe mrekullitë që ishin premtuar. Sakrificat më të mëdha i bënë popujt e mëdhenj dhe, një popull që bën sakrifica të tilla prej nga fitorja edhe përfitime të mëdha. Vlerën e një ideje anglezët nuk e kanë matur kurrë me ndjenjën e utopisë, por nga sasia e përfitimit. Nëse nuk kanë përfituar, ideja nuk ia ka vlejtur; nëse kanë përfituar, atëherë idea është e dobishme, pavarësisht nga përmbajtja e saj.

Frederiku i Dytë i Prusisë thonte dikur se të drejtat angleze ishin, “trupa përherë të freskëta, një thesar gjithmonë plot dhe një shpirt lakmitar”. Ishte e njëjta kohë kur Anglia e etur për pushtime lakmonte të krijonte një perandori. Ajo nuk donte më paqe, as arsye, as lumturi, por lista qytetesh të pushtuara, triumfe dhe aventura. Tani, në perandorinë evropiane flitej për paqe, bashkësi, për qytete që vinin si të barabartë me to, për lumturi të ndarë në copza, ku pjesa angleze nuk do të ishte më e madhe se e të tjerëve, në mos më e vogël se e fqinjëve të saj në kontinent, sidomos asaj që e kishte mundur dy herë në fillimin dhe në mesin e shekullit të shkuar, dhe ishte mundur, pa e ditur në fundin e këtij shekulli. Kur mendoi se po zgjohej, e kuptoi humbjen dhe reagoi. Por, duhet thënë reagoi në mënyrën më konservative të mundur dhe në llojin më pak anglez të historisë së saj.

Jo largimi, por pjesëmarrja; jo veçimi, por liderizmi, jo harresa, por prania, jo heshtja, por fjala, jo e drejta abstrakte, por realiteti konkret, kanë qenë veçantitë e mendimit politik anglez.

Të kthehemi në fillimin e këtij shënimi politik: Do të jetë më Britania e Madhe në të ardhmen, ashtu si ishte para 23 qershorit? Nëse Xhorxhi i Tretë, tre shekuj e gjysmë më parë, e vendosi këtë si kredon e jetës së tij sunduese e politike, çfarë do të ndodhë tani me vetë Britaninë? Do të jetë rishtas unisoni i mendimit politik apo pjesët e saj përbërëse, Skocia, Irlanda e Veriut, Uellsi, do të ndahen nga trungu i përbashkët? Mos vallë jemi para një harakiri politik të atyre që, duke dashur të vënë vetulla, mund të nxjerrin sytë?

Më përpara se të qahet halli i Europës, që ndodhet me leqe të mëdha nëpër këmbët e saj, Britania do të ndjejë vete goditjet e pastërmetit që vetë shkaktoi. A do i ndjejë ajo fort këto pas-goditje dhe të kthehet edhe një herë në strehën e larguar. Ekziston një shembull: Franca e larguar nga NATO në kulmin e mendimit të saj nacionalist golist dhe e rikthyer në fillesën e mendimit të ringjallur iluminist.

E Shqipëria?

Çdo e keqe e ka një të mirë, thotë një maksimë e vjetër.

Le të lëmë këtë analizë për më pas e të themi vetëm njerën prej tyre: Nëse shtete brenda një shteti kanë të drejtën e ndarjes, të mëvetësimit, edhe për gjëra madhore, përse shtete të pavarura të mos kenë të drejtën e bashkimit. Vetëm për këtë më josh ideja e largimit të një shteti të vjetër nga një strukturë e re.