Për një moral politik të ri

Fatos Tarifa

Disa vite më parë, unë dhe miku im gazetar në Boston, Peter Lucas, një artikull që aso kohe u botua në Uashington e nisëm me këto fjalë: “Presidenti George W. Bush mund të ketë pasur të drejtë kur thoshte se demokracia është një dhuratë nga Zoti, por shqiptarët nuk e dinin se bateritë nuk përfshiheshin në të”. Pas një çerek shekulli që japim e marrim ta vëmë në punë këtë “dhuratë”, ende nuk i kemi mësuar rregullat e lojës, ndërkohë që “bateritë” duket se kanë rënë.

Demokraci pa rregulla nuk ka dhe s’mund të ketë. Edhe pse jo të gjitha rregullat e saj mund të na pëlqejnë, nëse duam një rend demokratik jemi të detyruar t’i zbatojmë ato. Rregullat demokratike janë, sidoqoftë, shumë më të mira sesa mungesa e tyre. Mungesa e tyre nuk prodhon veçse kaos, dhunë, autoritarizëm.

Diplomacia dhe politika

Ka një gjë thelbësore të përbashkët mes luftës dhe diplomacisë – të dyja janë “politikë me mjete të tjera”. Nga kjo ontologji e tyre burojnë një sërë tiparesh antagoniste. Lufta bëhet me armë; diplomacia me fjalë. Lufta synon asgjësimin ose nënshtrimin e armikut; diplomacia synon bashkëjetesën mes kundërshtarëve. Lufta ka fitimtarë dhe të humbur; diplomacia u mundëson të gjithëve të fitojnë. Lufta vret dhe shkatërron, diplomacia afron dhe ndërton. Lufta ka një fillim dhe një fund; diplomacia është një sipërmarrje e vazhdueshme. Lufta shkakton vdekje dhe fatkeqësi; diplomacia synon t’i evitojë këto.

Lufta mund edhe të evitohet, por kjo mund të arrihet vetëm me diplomaci. Diplomacia është, në thelb, konsensus. Si e tillë, ajo nënkupton marrëveshje mes palëve. Palët mund të mos jenë domosdo shtete që kanë interesa kombëtare të ndryshme; palët mund të jenë edhe parti politike, që kanë të njëjtin interes kombëtar.

Por pse atëherë partitë politike në Shqipëri – ato kryesoret, sepse të tjerat janë bishtra të tyre – nuk gjejnë dot, për 25 vite me radhë, një gjuhë të përbashkët dhe e kanë kaq të vështirë, në mos të pamundur, të arrijnë mes tyre marrëveshje që do u shërbenin interesave të të njëjtit vend, të të njëjtit popull?

Dikush mund të thotë: sepse kanë interesa politike të ndryshme? Por a nuk janë interesat politike të çdo partie demokracia, siguria, mirëqenia dhe dinjiteti i popullit dhe i vendit të vet?

Nëse interesi politik më i madh – interesi që qëndron mbi të gjitha interesat partikulariste – është interesi kombëtar, përse, atëherë, është kaq e pamundur që partitë tona – dhe ata që i drejtojnë ato – të arrijnë një konsensus, edhe pse flasin kaq shumë për të?

Për të arritur çdo marrëveshje, palët lipset të dinë të bëjnë diplomaci. Ç’mund të jetë një politikan nëse nuk përpiqet të merret vesh me rivalin e tij – me fjalë të tjera, nëse nuk di të bëjë diplomaci? Nëse përmes veprimeve diplomatike nuk përpiqet të evitojë konfliktin dhe të mundësojë e të ndihmojë bashkëjetesën paqësore me kundërshtarin e vet politik, që është rregulli Nr. 1 i politikës? Politologu i shquar i Shkollës së Çikagos, T. V. Smith, kohë më parë pohonte se “diplomacia është risku i llogaritur i politikës, ashtu si politika është risku i llogaritur i moralit”.

Pse nuk e synojmë dhe nuk e duam konsensusin? Pse duam me çdo kusht të fitojmë vetë gjithçka, ndërsa Tjetrin ta shohim të humbasë gjithçka? Pse duam që fitorja ndaj tjetrit të jetë një “zero sum game” dhe jo e tillë, prej së cilës të dyja, ose të gjitha palët fitojnë?

Pse nuk e duam bashkëpunimin me rivalin politik, por pëlqejmë dhe nxisim konfliktin me të? Cilët nuk e duan konsensusin dhe cilëve u interesojnë tensionet dhe konflikti i përhershëm mes partive politike në Shqipëri?

Dhe a është ky, në në vërtetë, një konflikt mes “partive politike”, apo ai shpreh dhe nxitet nga qëndrimet e individëve të veçantë që i drejtojnë ato? Sepse partitë nuk kanë trup, nuk kanë mendje dhe nuk kanë zë, edhe pse shohim pa fund njerëz që flasin si “zëdhënës” të tyre. Partitë kanë individë që i vënë në rresht dhe i drejtojnë, mijëra njerëz që u shkojnë pas dhe disa dhjetëra që i “përfaqësojnë” në parlament.

Këta të fundit, me sistemin që kemi, nuk kanë legjitimitetin të përfaqësojnë popullin, sepse nuk janë zgjedhur prej tij, as drejtpërsëdrejti, as tërthorazi. Ata janë zgjedhur me dorë nga kryetarët e partive të tyre, ose për shkak të luajalitetit ndaj kryetarit të partisë (gjithnjë e më shumë të tillë), ose për shkak të lidhjes së tyre historike me partinë (gjithnjë e më pak të tillë), ose për shkak të kontributeve (të padeklaruara) financiare në fushatat zgjedhore, që i bëjnë individë të tillë “të pakritikueshëm” e “të paprekshëm” brenda partisë.

Shumica e tyre nuk e duan konsensusin me rivalin politik, edhe pse këtë e dëshiron dhe e kërkon vetë populli, sovrani i vendit, në emër të të cilit flasin të gjithë. Spekulojnë dhe tallen kaq shumë.

“Në emër të popullit”

Populli është një fjalë pa substancë për politikanët, edhe pse gjithnjë është kryefjala e retorikës së tyre. Me dituritë e tij, me punën, përpjekjet dhe sakrificat e tij, me të ardhurat që ai krijon pasurohen një pjesë e mirë e atyre që janë “zgjedhur” ta përfaqësojnë atë – Popullin – duke mos e vrarë mendjen për mirëqenien e tij; për të rinjtë, të cilëve kjo ekonomi nuk u siguron një vend pune; për punonjësit, pagat e të cilëve janë minimale; dhe për ata qindramijëra veteranë e pensionistë, që epilogun e jetës së tyre e jetojnë thuajse në mjerim dhe pa dinjitet.

Dhe të gjithë flasin kush e kush më shumë e me zë më ta lartë “në emër të popullit”. Të “popullit” të njërës parti – të “popullit të djathtë”, ose të “popullit të majtë”. Të “popullit parti”, ose të “partisë popull”. Që do të thotë të një pjese të popullit, të cilën, në fund të fundit, asgjë nuk e dallon nga pjesa tjetër e tij. Madje, në festa fetare, kur me hipokrizinë më të madhe dhe për qëllime thjesht elektorale, vizitojnë tempujt e besimeve të mëdha, flasin edhe për “popullin mysliman” dhe atë “katolik”, për “popullin bektashi” dhe atë “ortodoks”, të cilët, për Pashko Vasën dhe për Naimin e madh ishin i njëjti popull shqiptar.

Dasitë në popull i krijojnë partitë politikë, për të fshehur paaftësinë e tyre për të gjetur konsensus, ose për të justifikuar strategjitë dhe metodat e tyre konfliktuale.

Parlamentarë dhe politikanë! Boll keni folur në emër të popullit! Shërbejini popullit duke u dhënë të gjithë shqiptarëve, pavarësisht simpative ose bindjeve politike, ato që meritojnë, si popull – sigurinë, drejtësinë, mirëqenien, dinjitetin.

Këto të gjitha janë atribute të patjetërsueshme të popullit dhe askush s’ka të drejtë t’ia mohojë, ose të spekulojë në emër të tyre.

Për një moral politik i ri

Populli do ju zgjedhë dhe do ju vlerësojë vërtetë si përfaqësuesit e tij nëse, me moralin dhe me punën tuaj, ju i provoni atij se mendoni e punoni për të. Por, ashtu si politika varet nga morali që e drejton atë, morali vetë përparon e maturohet përmes politikës. Përmes një politike të moralshme.

Thelbi i një politike të moralshme ka të bëjë pikërisht me përpjekjet për të gjetur konsensus e për të arritur marrëveshje mes palëve në garë për drejtimin e qeverisë, nga të cilat do të përfitonin jo partitë dhe elitat, por masa e gjerë e anëtarëve të shoqërisë. Vetëm përmes kompromisit dhe konsensusit politik mund të konsolidohet baza shoqërore e qeverisjes, duke harmonizuar interesat e ndryshme të njerëzve dhe të grupeve të caktuara, të cilat priren të krijojnë disparitete dhe konflikte në shoqëri. Siç argumentonte T. V. Smith, “parimi që vepron në biznes – konkurrenca është edhe bashkëpunim – është gjithashtu një parim i përgjithshëm i politikës. Konsensusi arrihet vetëm përmes lëshimeve”.

Kompromisi dhe konsensusi janë jo vetëm një parim bazë i politikës demokratike, por edhe shprehje e pushtetit, në kuptimin real të fjalës. Të bësh kompromis për të arritur në një marrëveshje politike, do të thotë të rritësh në favorin e të dyja palëve avantazhet nga ndërveprimi me rivalët e tu, si dhe të vësh në qendër të marrëdhënies me ta prudencën dhe interesat e nesërme, jo interesat e ditës. Smith, thoshte: “Rreziko ose qëndro në vend; llogarit ose dështo”.

Kompromisi duhet të shërbejë si forma standarde e balancimit dhe e legjitimit të pushtetit, duke mos lejuar agravimin e konflikteve mes partive politike dhe rrjedhojat e papëlqyera që vijnë prej tyre.

A e bëjnë dot këtë partitë politike shqiptare? Unë mendoj se po. Kjo është kryesisht një çështje aftësish largpamëse dhe një çështje vullneti. Me fjalë të tjera, kjo do të varej nga fakti se çfarë shohin partitë politike kryesore në “historinë” e ardhshme të vendit e të popullit tonë përtej horizontit të ngushtë të një fitoreje elektorale vitin e ardhshëm dhe sa duan ato realisht të krijojnë një Shqipëri europiane më të mirë. Dy superfuqitë bërthamore të globit, gjatë periudhës së Luftës së Ftohtë, arritën – dhe jo pa sukses – të balanconin pushtetin dhe të shmangnin një konflikt të hapur të armatosur mes tyre. Pse s’munden dy partitë politike më të mëdha të vendit, në kushte shumë më të favorshme, të gjejnë gjuhën e përbashkët për të arritur në marrëveshje të mëdha për interesat e kombit?!

Natyrisht, në Shqipërinë e sotme kjo nuk është e lehtë të arrihet. Por as nuk është një mision i pamundur. Dhe përderisa një etikë e re politike nuk mund të krijohet sa hap e mbyll sytë, përmes një “virgin birth”, çdo shtrëngim duarsh mes kundërshtarësh politikë, çdo seancë bisedimesh dhe çdo marrëveshje mes partive politike kryesore do të ishte një hap përpara.

Transhetë e luftës politike dhe ngujimi në to nuk i shërbejnë paqes dhe progresit. Dhe morali i një politike nuk mund të matet me asnjë kut tjetër veç mënyrës se sa ajo i shërben INTERESIT KOMBËTAR.