Asgjë nuk është mbi lirinë e kombit

Mendimi i shfaqur nga Andrea Stefani se, “asgjë nuk është mbi lirinë e njeriut, as vetë liria e kombit”, në një shkrim polemizues të ditës së djeshme, më trazoi më shumë se sa mendimi i tij, aspak origjinal, i ballistizimit të një lufte që dihet tashmë se si ka qenë: Me të vërtetën e saj dhe me të papriturat e saj.

Nuk jam bërë, si mund të isha, pjesë e këtij debati, në atë përmasë që u tërkuzua e gjithë kjo histori. Solla shembullin e Manush Alimanit, jo si spekulohet naivisht për të rritur rolin e udhëheqësit të një lufte, por që të mund të më sillnin një shembull analog, edhe në krahun tjetër të luftës: në ballistët. Nuk di asnjë ballist të arrestuar, të torturuar dhe të vrarë nga gjermanët dhe nuk mund të kishte, sepse ishin palë e njëmendtë; dhe, po ashtu, nuk di asnjë rast që lëvizja nacionalçlirimtare, që në mbi 90 për qind nuk ishte komuniste, pavarësisht se prinin komunistët, të kenë dorëzuar tek gjermanët ballistë të zënë robër. Në shumicën e rasteve ata i kanë nisur në shtëpitë e tyre, nganjëherë u kanë dhënë edhe ndonjë shkelm pas, dhe, kur ka pasur mes tyre njerëz që e kishin mbushur kupën, kanë dhënë dënimin, që mund të ishte i gabuar në kohë paqeje.

Si thashë, kjo nuk më trazon. Analisti i njohur Stefani mund të rrijë gjithë ditën në idetë e tij, të cilat nuk kanë as pse mallkohen e as pse leçiten. Ai është në të drejtën e tij, pavarësisht se kjo e drejtë nuk është e vërtetë historike.

Liria e njeriut dhe liria e kombit, a mund të jenë ata një ekuivalent, apo njëra prej tyre ka përparësinë e saj të domosdoshme?

A mund të jetë një njeri i lirë, si dëshiron gjithsecili, nëse kombi nuk është i lirë?

Cili raport është mes lirisë së kombit dhe lirisë së njeriut, çfarë është primare dhe çfarë rrjedh nga njëra tjetra?

Lufta nacionalçlirimtare ishte e organizuar për lirinë e vendit të pushtuar. Është krejt normale që fitimtarët do të kishin edhe pushtetin. Kjo ka ndodhur në të gjithë kohërat dhe në të gjithë sistemet. Aq më shumë që përballë tyre, apo edhe anash tyre, nuk kishte asnjë forcë tjetër politike.

Idealja në këtë botë do të ishte bashkëudhëtimi i lirisë së kombit me lirinë e njeriut. Një komb i lirë mund të ketë njerëz të lirë, krijon premisën e domosdoshme për lirinë e secilit.

Një komb i shtypur, i palirë, nuk mund të ofrojë lirinë e askujt, të asnjërit, aq më tepër të atyre që i janë përshtatur shtypjes, rëndesës dhe janë bërë subjekt i regjimit.

Në një komb të shtypur vetëm disidentët kanë të drejtën të shpallin lirinë e tyre.

Disidenti, njeriu që nuk pranon “ të konformohet”, që kërkon të gjykojë çdo gjë përmes ndërgjegjes së tij, që është mësuar të jetë në pakicë dhe, si e ka zgjedhur rrugën e tij, i qëndron besnik asaj, qoftë edhe duke rrezikuar jetën, nuk është një tip i panjohur në Shqipëri. Ai, më shumë se gjithçka tjetër, e ka zanafillën pikërisht tek idealistët e nacionalçlirimtares, që bënë kauzën e tyre luftën kundër pushtuesit, për një Shqipëri ndryshe, demokratike; për të shkuar më tej, tek ata që, edhe në një shtypje të rëndë të lirisë, e kërkuan atë, qoftë edhe duke u bërë jeta e tyre pjesë e burgjeve të gjata.

Liria e kombit është domosdoshmëria e parë për të pasur lirinë e njeriut.

Pak javë para se të vritej, në një intervistë të njohur në gazetën gjermane “Tageszeitung”, pyetjes nëse do të kishin dashur të bashkoheshin me Shqipërinë, edhe nëse ajo do të ishte monarki, republikë borgjeze, shtet kapitalist apo ashtu si ishte një vend komunist, prijësi i Lëvizjes Çlirimtare të Shqiptarëve në Kosovë, Jusuf Gërvalla, do i përgjigjej shkurt, “Pa asnjë dyshim”.

Nëse një komb është i palirë, askush nuk mund të jetë i lirë. As drejtuesi më i lartë, dhe as njeriu më i zakonshëm, bujk në arën e tij majë malit.

Një komb i lirë bëhet përmes idesë së lirisë, dhe kjo kërkon njerëz të vizionit të qartë për kombin, si prioritet mbi gjithçka tjetër, qoftë edhe mbi vetveten.

Është e pamundur që një njeri të jetë i lirë, të gëzojë të drejtën demokratike, të rrojë i mosvarur, në një komb të palirë. Kombi është fillesa.

A  mund të ishin të lirë mbi 2 milionë shqiptarë në Kosovë në kohën e pushimit klasik serb? Në pamjen e parë dukej se ndodhte ashtu, bile shpesh herë, edhe nga liderë të njohur të pluralizmit, në dy kahet kryesore, është shkruar e përsëritur se në Kosovë ka pasur më shumë liri se në shtetin amë.

Një tezë e përgatitur me kujdes nga Akademia serbe e Beogradit, e shpërndarë mjeshtërisht përmes rrjetit medial të krijuar pas vitit 1990 dhe me mbulime edhe të sotme.

Shqiptari ka pasur të drejtën e lëvizjes së lirë në perëndim dhe të punësimit aty, por nuk ka pasur të drejtën e jetës. Në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore në Kosovë janë vrarë nga shërbimet sekrete apo ushtria serbe mbi 48 mijë vetë, pa cituar këtu të vrarët e luftës së fundit; ka pasur mbi 360 mijë arrestime politike; më shumë se gjysma e lëndinave, arave dhe tokës pjellore të Kosovës është kolonizuar; e megjithatë aty kishte me qindra që aspironin të ishin njerëz të lirë, përmes një kombi të lirë.

Le të kthehemi në kohën e tashme: ka mbi 26 vite që kemi dalë, të paktën teorikisht, nga dhuna e sistemit. Jemi, si të thuash, njerëz të lirë. Mund të shkruajmë çfarë të duam, askush nuk na dënon; mund të themi gjithë ditën e gjithë natën, “poshtë kryeministri”, “presidenti është horr”, “kryeprokurorja është lavire bulevardi”, “ende nuk keni parë asgjë se çfarë do të ndodhë me ju”, “ta bëj fytyrën si shollë këpuce”; mund të shëtisim në të gjithë Shqipërinë, pa na ndalur askush në një zonë kufitare, mund të rehabilitojmë ballistët, mund të ngremë përmendore për vrasësit e heronjve, e përsëri nuk jemi të lirë.

Përse ndodh kjo: Sepse vetë kombi nuk është i lirë: Është ende i mbetur nën mentalitetin e rajasë, të heshtjes dhe roli i disidentit tani duket i vjetëruar, aq sa, për hir të modernes dhe të “ndryshimit”, vendosim para kombit – njeriun.

Hiqeni mendjen, vetëm një komb i lirë bën njerëz të lirë.

Dhe kombin e lirë e bëjnë vizionarët, disidentët, të pabindurit, të cilët tek ne bëhen gjithnjë e më të paktë.