HISTORI / Si ndodhi që lufta partizane në një nga zonat më luftarake të Shqipërisë së jugut, u lidh me emrin e një mirditori

I shumëpërfoluri “kompromis i Beratit” në vjeshtën e vitit 1943 ka për protagonist kryesor Gjin Markun, drejtuesin partizan të të gjitha veprimeve luftarake në zonën e Berat-Skraparit. Por si ndodhi që lufta partizane në një nga zonat më luftarake të Shqipërisë së jugut, u lidh me emrin e një mirditori?

I lindur më 2 qershor 1918, Gjin Marku ishte nga fshati Baz i zonës së Kthellës në Mirditë, djali i madh i Pjetër Markut, një luftëtar nacionalist kundër trupave austro-hungareze gjatë Luftës së Parë dhe pjesëmarrës në lëvizjen e qershorit 1924, në mbështetje të Fan Nolit. Me një sjellje tipike të Ahmet Zogut, kjo “njollë” e Pjetrit nuk e pengoi presidentin (e më pas mbretin) që ta afronte pas marrjes së pushtetit, duke e emëruar komandant xhandarmërie në zonën e Mirditës.

Por vrasja e tij në krye të detyrës më 1927-ën, la gjashtë fëmijë jetimë. Gjini u dërgua në Strehën Vorfnore në Tiranë e më pas mbaroi të mesmen teknike të Harri Fulcit. Në vitin 1936 emërohet agronom në rrethin e Korçës. Këtu, në kontakt me grupin komunist të Korçës, zë fill aktiviteti i tij antifashist dhe komunist që e shndërron në një nga emrat kryesorë të grupit.

Ngritja e degës së këtij grupi në Tiranë, ashtu si dhe Enver Hoxhën, zhvendos Gjin Markun drejt kryeqytetit por edhe drejt ilegalitetit, pasi figuronte në listat italiane si eksponent kryesor i lëvizjes antifashiste, për çka më pas u dënua me vdekje në mungesë. Eshtë ndër themeluesit e PKSH-së dhe zgjidhet anëtar i Komitetit Qendror Provizor.

Ndërkaq, çeta e njohur e Pezës kishte muaj që kishte nisur aktivitetin luftarak. Edhe organizata e parë komuniste në radhët e çetave territoriale u krijua pikërisht aty, nën drejtimin e Gjin Markut. Në fakt, Peza ishte shkolla e parë e përgatitjes luftarake në terren, një lloj laboratori prej nga drejtuesit partizanë shkëputeshin për të organizuar luftën në zonat e tjera të vendit.

Kështu ndodhi me Vasil Shanton (komisar i çetës së Pezës), Mihal Durin, Ferit Xhajkon. Kështu edhe me Gjin Markun, i cili u caktua të organizojë lëvizjen guerrilase në zonat Lushnje, Fier, Berat, Skrapar etj, dhe të orientojë veprimtarinë antifashiste të çetave territoriale, deri më atëherë “kaçake”.

Konkretisht, pas kontaktit të Gjinit me Mestan Ujanikun, çeta e këtij të fundit në zonën e Skraparit mori epitetin “patriotike-partizane” në mars 1942.

Që nga ky moment, veprimtaria e kësaj çete u kthye në legjendë në zonën Skrapar-Berat, pa harruar Kolonjën, Përmetin etj. Nuk ka ngjarje më domethënëse për këtë aktivitet, sesa çlirimi i Çorovodës më 5 shtator 1942, një goditje trullosëse për fashistët që pati jehonë edhe jashtë vendit. Vetëm pas disa kohësh do të dilnin në skenë dhe do bënin emër edhe drejtues të lëvizjes partizane si Mehmet Shehu, Hysni Kapo etj.

Shpallja zyrtare e kapitullimit të Italisë fashiste në 8 shtator 1943, ishte prologu i ngjarjes së mbetur në histori si kompromisi i Beratit, në të cilën po përpiqemi të hedhim dritë.

Ishte e qartë që pas kapitullimit italian, trupat gjermane priteshin të hynin në Shqipëri nga çast në çast. Ajo që mund të bënin forcat partizane në ato ditë tranzicioni ishte e qartë: Thirrje italianëve për t’u dorëzuar bashkë me armët dhe materialet luftarake, e më tej ftesë për ata që dëshironin, për t’u bashkuar me formacionet partizane me argumentin e saktë se tashmë ata konsideroheshin armiq nga gjermanët dhe do ta pësonin prej tyre, si dhe sigurimi i sa më shumë armëve, municioneve dhe furnizimeve nga më të ndryshmet, në pritje të përplasjeve të ardhme.

Ndërkohë, për herë dytë gjatë luftës, një qytet i lirë ishte në duart e partizanëve, këtë radhë Berati. Forcat balliste të Abaz Ermenjit dhe Ali Këlcyrës ishin gjithashtu në periferi të qytetit. Synimi i të dyja palëve, ishte zbrazja e kapanoneve dhe magazinave të bollshme të ushtrisë italiane nga materialet luftarake dhe ushqimet.

Gjin Marku dhe drejtues të tjerë kontaktuan me komandën e divizionit italian “Peruxhia”, që mbulonte dhe Beratin, dhe i bënë thirrje të vepronte sa më shpejt në dorëzimin e tyre bashkë me materialet dhe armët, se do ta pësonin nga gjermanët. Në fakt, ushtarakët italianë në Shqipëri ishin të fundit që po merrnin vesh se ç’kishte ngjarë në atdheun e tyre: Hutimi, vonesat dhe mungesa e vendimmarrjes në pritje të “urdhrave nga lart”, shkaktuan shumë viktima në radhët italiane. Sidomos historia e divizionit Peruxhia është veçanërisht tragjike.

Ata italianë që pranuan të luftonin, u organizuan në batalionin partizan “Antonio Gramshi”. Në kohën që forcat partizane po kryenin transportimin e materialeve italiane në thellësi të vendit, në Otllak pranë Beratit u vendos një formacion i vogël por i super-pajisur gjerman nën drejtimin e kapitenit Manjec, me mjete të motorizuara dhe disa avionë luftarakë Stukas, që kishte për mision sigurimin e aeroportit strategjik të Kuçovës.

Nga ana e partizanëve, sipas shpjegimeve që më pas Gjin Marku ka dhënë, situata ishte e tillë: Pjesa më e stërvitur dhe me më shumë përvojë e formacioneve luftarake të zonës, ishin inkuadruar në Brigadën e Parë, të sapoformuar në Vithkuq të Korçës. Pjesa tjetër, e lodhur nga luftimet e shpeshta përgjatë tre muajve të verës, po rioganizohej dhe plotësohej me partizanë të rinj të ardhur nga fshatrat, të pastërvitur në luftime.

Gjatë këtyre ditëve, kapiteni gjerman mbërriti me makinë i vetëm në Berat, dhe kërkoi lejen partizane për t’u furnizuar me bukë në furrat e qytetit. Siç do të kujtonte në disa intervista të pas viteve 90-të sekretari i komitetit ekzekutiv të qarkut, Nexhmi Ballka, që ishte interlokutori për palën shqiptare, Gjin Marku dhe Kahreman Ylli vlerësuan situatën, ku partizanët ishin në qytet bashkë me civilët, furnizimet italiane po tërhiqeshin nga magazinat vetëm me dy kamiona që bënin rrugë vajtje-ardhje dhe gjermanët qenë të armatosur më së miri; ndaj vendosën ta lejonin kapitenin Manjec të furnizohej.

Ky ishte dhe thelbi i “kompromisit”: Që gjermanët të mos shtinin në dorë rezervat gjigande të italianëve, atyre iu lejua për disa ditë të bënin pazar në Berat, pa u ngacmuar. Ishte një pakt provizor gojor, i diktuar nga rrethanat dhe që u leverdiste të dyja palëve, por sidomos partizanëve. Asnjë dokument nuk ekziston për këtë ngjarje në arkivat e Vermahtit.

Nga ana e tij, vetëm ideja e një marrëveshjeje qoftë dhe kalimtare e taktike me gjermanët, ngjalli reaksion në  udhëheqje. Qarkorja e firmosur prej Enver Hoxhës në emër të Komitetit Qendror, thotë:

“Kompromisi me gjermanët është një nga punët më të këqija që mund të ketë bërë ndonjë qarkor i Partisë…Këto janë konsekuencat e shkëputjeve të lidhjeve me Komitetin Qëndror. Ky kompromis do të jetë një nga pikat e bisedimeve të mbledhjes së ardhshme të Komitetit Qëndror.. . Qarkorja që ju dërgohet duhet të punohet me kujdesin më të madh në Qarkor, ku të marrin pjesë gjithë anëtarët e tij si dhe shoku Gjin Marku, i cili të thërritet apostafat për këtë gjë. Të fala shoqërore, për Komitetin Qëndror, Shpati”.

Drejtuesit kryesorë të luftës në qark, Gjin Marku, Kahreman Ylli, Myqerrem Fuga, Nexhmi Ballka etj, u mblodhën për të diskutuar çështjen. Udhëzimet e deriatëhershme kishin të bënin me demaskimin e ballistëve, pas prishjes së marrëveshjes së Mukjes. Të shqetësuar nga letra e Hoxhës, u vendos që të fillohej lufta me gjermanët. Por realisht, faktet treguan se ky ishte një vendim i nxituar dhe i pallogaritur mirë.

Një kamion me 12 gjermanë që po shkonin në përforcim të kapitenit, teksa udhëtonin të qetë se nuk do të sulmoheshin, u ndalua dhe u mbajt rob nga një çetë partizane nën drejtimin e Neim Kuçit, pas një prite tek Ura e Kuçit. Robërit u çuan në teqenë e Kulmakut, në malin e Tomorrit ku ishte shtabi i Mestan Ujanikut. Por partizanët harruan që po prisnin dy kamionë me partizanë të transportuar nga Sulova drejt Beratit, kamionë të cilët nuk kishin rrugë kalimi tjetër përveçse nga Otllaku.

Kështu, kapiteni Manjec zuri robër 40 partizanë dhe i vuri të hapnin llogore pranë aeroportit. Pozicioni i drejtuesve të qarkut ishte ligsht dhe u duhej të negocionin. Pas bisedimeve, u krye këmbimi i robërve dhe i famshmi “kompromis” mori fund.

Të nesërmen artilierë italianë të inkuadruar me partizanët, goditën pozicionet gjermane dhe si përgjigje, nazistët e përforcuar me tanke dhe avionë, sulmuan Beratin. Pas një dite luftimesh, krejt popullsia civile e qytetit, zbrazi shtëpitë dhe u largua.

Gjermanët kapën një pjesë të mirë të mallit italian, që ishte grumbulluar prej partizanëve në Vërtop. Më pas, qarkori i Beratit u riorganizua dhe anëtarët e tij u transferuan.

Gjin Marku u caktua komandant i brigadës së VII që u krijua në Skrapar, por historia e “paktit” do të ndiqte për tërë jetën edhe pse në analizën e Komitetit Qëndror, u vlerësua se “gabimi i Gjinit nuk ja ul vlerat e tij të mëdha në luftë”. Gjin Marku drejtoi brigadën e VII në shumë veprime luftarake, mes të cilave sigurimi i Përmetit të lirë, ku u mbajt kongresi i 24 majit. Vijuan çlirimi i Beratit dhe Myzeqesë, pastaj Mirdita, Lezha dhe Shkodra, në ndjekje të gjermanëve që po tërhiqeshin.

Pikërisht në qytetin e fundit shqiptar që u zbraz nga nazistët, u krijua divizioni VI i përbërë nga katër brigada, dhe që u vendos të komandohej nga Gjin Marku. Ishte ky divizion që vazhdoi luftimet edhe jashtë kufirit, në Mal të Zi e Vishegrad të Bosnjes. Më pas, ky formacion mori urdhrin të kalonte në Kosovë përmes Sanxhakut.

Menjëherë pas luftës, Gjin Marku ishte në mesin e atyre pak drejtuesve ushtarakë shqiptarë që u dërguan në akademinë ushtarake “Voroshillov” në Bashkimin Sovjetik. Veç shkollimit, ai kishte dhe detyrën e atasheut ushtarak shqiptar dhe në këtë funksion, mori pjesë direkte në bisedimet mes Stalinit dhe Enver Hoxhës.

Siç më pas kanë treguar arkivat, ky takim dhe biseda në fjalë nuk ishin ashtu siç qenë paraqitur në historiografinë zyrtare. Stalini kritikoi në shumë pika qeverisjen shqiptare të pasluftës dhe ndërkohë, në bisedë me të dërguarit e lartë të Titos (Gjilas e Kardelj) nuk kishte ndonjë kundërshti që Shqipëria të “gëlltitej nga Jugosllavia”.

Akuzat e para Gjin Marku i mori në Kongresin e Parë të PKSH-së, kur ai kritikoi disa kolegë që e kishin toleruar qëndrimin projugosllav të Koçi Xoxes. Por duket se Hoxha nuk toleroi faktin që përzgjedhjen e shënjestrave për t’u kritikuar ta bënte dikush tjetër. Ai i përmendi sërish Beratin dhe kompromisin.

Nga ana tjetër, Gjin Marku ishte njohur dhe martuar me jugosllaven Natalia Mirioviç, shoqen e jetës që ai s’pranoi ta ndante pas prishjes me Titon. Nisi një zbritje e butë, por e pandalshme. E emëruan komandant të Shkollës së Bashkuar, komandant korpusi, pastaj komandant i Mbrojtjes Kundërajrore e kështu me radhë, derisa në vitin 1961 “emërohet” drejtor i fermës së Llakatundit.

Më tej vijon një fat i trishtë. Pas dy vjetësh Gjin Marku internohet në Zvërnec dhe pesë vjet më vonë dënohet me dhjetë vjet burg. Ditën e 21 gushtit 1977, bashkë me fletën e lirimit, Gjin Markut i dhanë edhe fletën e ridënimit me 10 vjet. Ai vdiq në spitalin e burgut në vitin 1986, një vit para se t’i përfundonte dënimi, nga një sëmundje e rëndë.

Lutjes së familjes për ta lenë të vdiste në shtëpi, ish vartësi i Gjin Markut në Berat dhe aktivisti i rinisë antifashiste, “i urti” Ramiz Alia, nuk iu përgjigj. Mbase sepse dikur, për të Gjin Marku kishte bërë këtë karakteristikë: “Nuk shquhet për trimëri, por është djalë i mirë dhe me perspektivë!”

Për perspektivën, kishte patur të drejtë…

——-

Botuar në DITA në shtator 2016 me autor Alqi Koçiko. Ndalohet ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen e redaksisë dhe pa citimin korrekt e të dukshëm të burimit