Partitë politike gjatë Luftës

Nga Prof. Dr. Demir Dyrmishi

Okupimi i Shqipërisë nga Italia fashiste, më 7 prill 1939, shtroi përpara popullit shqiptar domosdosmërinë e krijimit të partive politike me qëllim që ta organizonin dhe ta bashkonin atë në luftë për clirimin kombëtar të vendit nga pushtuesit fashistë. Fillimisht, barrën e krijimit të një partie politike e morën përsipër komunistët të organizuar në grupe komuniste që nga vitet 20-të të shekullit të kaluar, të cilët lanë mënjanë grindjet dhe mosmarrëveshjet e brendshme politike dhe më 8 nëntor 1941 formuan Partinë Komuniste Shqiptare, e cila hartoi programin për bashkimin e popullit shqiptar në një front të vetëm lufte. Ajo u vu në krye të organizimit të rezistencës antifashiste dhe për këtë qëllim, më 16 shtator 1942 thirri Konferencën e Parë Nacionalçlirimtare të Pezës ku, përveç delegatëve të saj morën pjesë edhe përfaqësues të rrymave të tjera politike, siç ishte ajo liberale dhe konservatore.

Korentet politike pjesëmarrëse, ranë dakord për formimin e një Fronti të përbashkët Antifashist, ku do të merrnin pjesë të gjithë antifashistët “pa dallim krahine, feje dhe ideje”. Në krye të tij u zgjodhën përfaqësues të tri rrymave politike. U krijua kështu Këshilli Antifashist Nacionalçlirimtar me përbërje pluraliste, i cili në praktikë nuk funksionoi si i tillë. U duk që në fillim se liberalët firmosën në Pezë me rezerva. Shkaku ishte lufta për pushtet; fakti se kush do të ishte forca kryesore politike që do të drejtonte luftën dhe kush do të ishte forma e regjimit që do të vendosej pas çlirimit të vendit.

Aksionet antifashiste që kishin organizuar deri atëherë grupet komuniste dhe PKSH-ja, afirmimin e kësaj të fundit si forcë e vetme politike për organizimin e popullit në luftë kundër okupatorit, i shikonin me shqetësim rrymat e tjera politike që hezitonin të organizoheshin dhe të formonin partitë e tyre politike. Konservatorët apo monarkistët e panë të udhës që të bëheshin pjesë e Frontit Antifashist Nacionalçlirimtar, por duke ruajtur individualitetin politik të tij, kurse liberalët, apo ballistët, për të mos qënë pjesë e frontit u shkëputën nga ai dhe nxituan të formonin partinë e tyre me emrin Balli Kombëtar, të cilën e bënë publike në nëntor të vitit 1942, por pa pasur deri atëhere një program dhe strukturë të qartë politike. Disa prej anëtarve të kësaj partie kishin qenë pjesëmarrës në demostratat e para antifashiste, disa të tjerë kishin qenë, apo ishin pjesë e strukturave drejtuese të qeverive kuislinge fashiste dhe të Partisë Fashiste Shqiptare, sikurse kishte edhe të tjerë që nuk ishin konpromentuar as me regjimin monarkist dhe as me atë fashist.

Balli kombëtar, që kurse u formua e deri në shtator 1943, kur kapitulloi Italia fashiste, u paraqit përpara opinionit publik si alternativë lufte, krijoi disa çeta balliste, ndërmori ndonjë aksion antifashist, veçmas ose në bashkëpunim me formacionet partizane të formuara nga individë antifashistë e të drejtuara nga komunistët. Por, në praktikë kjo ishte më tepër një luftë demonstrative, sesa një luftë reale antifashiste, sepse në optikën e kësaj force politike pushtuesi ishte fuqi e madhe ushtarake dhe si i tillë nuk mund t’i bënte ballë një fuqi e vogël ushtarake, sic ishte Shqipëria. Një luftë e armatosur, sipas Ballit Kombëtar, do të çonte në shkatërrimin e forcave materiale e njerëzore të Shqipërisë, prandaj ndoqi politikën e pritshmërisë dhe hodhi parrullën: “Nuk ka ardhur koha për të luftuar”, e cila synonte të dobësonte rezistencën antifashiste, të çonte kështu ujë në mullirin e okupatorit. Në këtë mënyrë Ballit Kombëtar, pas largimit të okupatorëve antifashistë do t’i krijohej mundësia që, pa derdhur gjak, të merrte pushtetin politik, të cilin e synonte edhe Partia Komuniste Shqiptare, por nëpërmjet luftës së armatosur antifashiste, ndryshe nga Balli Kombëtar.

Pas kapitullimit të Italisë fashiste, më 9 shtator 1943, vendin e pushtuesve fashistë e zunë ata nazistë, të cilët shpallën të ashtuquajturën “pavarësi të Shqipërisë” dhe deklaruan se nuk ishin pushtues dhe se ndodheshin në Shqipëri për arsye strategjike. Pushtuesi i ri, ndërsa deklaronte kështu, nxitoi të formonte administratën e tij kuislinge me elementë të Ballit Kombëtar që ishin disi të pakompromentuar në sytë e popullit si bashkëpunëtorë të regjimit të pushtimit fashist italian. Regjimi i pushtimit fashist i bëri thirrje popullit shqiptar që të hiqte dorë nga rezistenca e armatosur dhe e kërcënoi se do të mbytej në gjak.

Kështu regjimi i ri i pushtimit nazist e acaroi më tej luftën midis dy forcave kryesore politike, midis PKSH-së dhe Ballit Kombëtar. Partia Komuniste Shqiptare synonte të merrej vesh me Ballin për ta tërhequr atë në luftën pa konpromis kundër okupatorit gjerman, kurse ai synonte të arrihej një marrëveshje që t’i hiqte asaj iniciativën dhe drejtimin e luftës duke krijuar një organizëm tjetër lufte që të dominohej nga vetë ai. Natyrisht jo për të luftuar, po për të sabotuar Luftën e armatosur Antifashiste Nacionalçlirimtare sepse, sipas tyre, kështu mbroheshin kufijtë e Shqipërisë Etnike që kishin krijuar për interesat e tyre pushtuesit nazifashistë, pa pyetur Fuqitë e tjera të Mëdha. Ideja e tyre për Shqipërinë Etnike ishte e drejtë, ishte kombëtare, por rruga që ndoqën ishte katërcipërisht e gabuar.

Mbledhja e Mukjes dhe nënshkrimi i Marrëveshjes së saj nga dy forcat kryesore politike, por edhe nga Abaz Kupi si pjesëtar i delegacionit të Frontit Nacionalçlirimtar, e acaroi më tej luftën politike, në një moment historik që kërkonte bashkim e jo ndarje të forcave më vitale të vendit. Mollë sherri u bë vendimi i Marrëveshjes për krijimin e Komitetit për Shpëtimin e Shqipërisë, si organ lufte, por dhe me atributet e një Qeverie Provizore, për aq kohë sa të mbaheshin zgjedhjet të lira demokratike në një Shqipëri të çliruar nga okupatorët e rinj nazistë. Për krijimin e këtij organizmi ra dakord edhe delegacioni i Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar që kryesohej nga Ymer Dishnica, anëtar i Byrosë Politike të PKSH-së.  Në krye të Komitetit të Shpëtimit u zgjodh Hasan Dosti, një nga drejtuesit kryesorë të Ballit Kombëtar, ish-ministër i drejtësisë në Qeverinë kuislinge të Mustafa Krujës, i cili kishte nxjerrë ligje për zbulimin dhe likuidimin e komunstëve dhe antifashistëve të tjerë, me qëllim që të likuidonte rezistencën antifashiste të popullit shqiptar.

Me këtë organizëm lufte që u krijua në Mukje, i vihej një kryq i madh Luftës Nacionalçlirimtare, këshillave nacionalçlirimtare që kishte organizuar dhe udhëhequr deri atëherë PKSH-ja dhe si drejtuese e luftës kundër nazizmit afirmohej Balli Kombëtar, i cili nuk kishte ndërmend të luftonte, përderisa në organet drejtuese kuislinge ai kishte njerëzit e tij dhe kishte njohur “pavarësinë” e Shqipërisë nën regjimin e pushtimit gjerman.  Kjo ishte edhe arsyeja kryesore që e detyroi udhëheqjen e lartë të PKSH-së ta denonconte Marrëveshjen e Mukjes, ta konsideronte atë një “çështje të vdekur” dhe ta luftonte Ballin Kombëtar si bashkëpunëtor të pushtuesit gjerman.

Cështja e Shqipërisë Etnike që u diskutua dhe u miratua në Mukje, ishte faktor sekondar për prishjen e Marrëveshjes, sepse të dyja forcat politike ishin për Shqipërinë Etnike, për zgjidhjen e problemit kombëtar që ishte krijuar dhe ngelur pa zgjidhur nga Fuqitë e Mëdha që nga viti 1913 e në vazhdim. Veçse ato kishin diferenca për kohën e zgjidhjes së këtij problemi. Balli Kombëtar mendonte se ky problem ishte zgjidhur nga Fuqitë e Boshtit fashist e nazist dhe s’i mbetej gjë tjetër, veçse ta propagandonte si një fakt të kryer që do ta kishin parasysh fuqitë ndërluftuese të Luftës së Dytë Botërore, kur të bëhej bilanci mbas mbarimit të saj.

PKSH-ja, si organizatore, si drejtuese e Luftës Nacionalçlirimtare dhe si pjesëtare e Koalicionit Antifashist anglo-sovjeto-amerikan, gjykonte se çështja e Shqipërisë Etnike , pra çështja kombëtare të zgjidhej mbas çlirimit të vendit në bazë të parimit të vetvendosjes së kombeve që kishin vendosur Të Mëdhenjtë e Koalicionit Antifashit. Sepse, ta pranoje atë si një problem të zgjidhur gjatë luftës nga pushtuesit do të thoshte të bëje lodrën e tij, do të thoshte që të shuaje rezistencën antifashiste të popullit. Prandaj, mendojmë që opsioni i PKSH-së për zgjidhjen e cështjes kombëtare ishte më largpamës, kurse ai i Ballit Kombëtar do ta rreshtonte Shqipërinë mbas luftës në rradhët e Fuqive të Boshtit nazifashist dhe, për rrjedhojë, Shqipëria do të coptohej më tej. Nëse mbas çlirimit problemi kombëtar nuk u zgjidh, përgjegjësia bie mbi të Mëdhenjtë që drejtuan Luftën e Dytë Botërore sepse nuk iu përmbajtën deri në fund parimit të vetvendosjes së kombeve që e kishin shpallur vet gjatë proçesit të zhvillimit të saj. Në mënyrë të veçantë bie mbi Britaninë e Madhe, e cila duke qëndruar në pozitat tradicionale antishqiptare, ishte e interesuar të zgjidhte pretendimet territoriale të Greqisë ndaj Shqipërisë dhe jo atë të bashkimit të shqiptarëve në trojet e tyre, në një shtet të vetëm kombëtar.

Problem i partive politike në Shqipëri, i luftës së tyre për të shtirë në dorë pushtetin politik mbas çlirimit të vendit, u ashpërsua mbas denoncimit të Marrëveshjes së Mukjes. Me këtë rast monarkisti Abaz Kupi, anëtar i Këshillit të Përgjithshmën Antifashist Nacionalçlirimtar dhe anëtar i delegacionit të këtij këshilli në Mukje, i joshur nga udhëheqja e Ballit Kombëtar për krijimin e një Qeverie të Përkohshme me qendër në Krujë, vendosi që ta luante hapur kartën e legaliteti, nxitoi të dilte nga Këshilli i Përgjithshëm Nacionalçlirimtar dhe të formonte më këtë  rast partinë “ Lëvizja e Legalitetit” në nëntor 1943. Qëllimi ishte që pushteti politik mbas lufte të mos binte në duart e një partie të vetme politike, në duart e PKSH-së. në kushhtet kur po dukej qartazi se PKSH-ja po afirmohej si e vetmja forcë politike që po organizonte e drejtonte Levizjen e Rezistencës Antifashiste në Shqipëri dhe, si e tillë ajo do të ishte, në mos e vetmja, forca kryesore politike që do të qeveriste vendin mbas çlirimit nga okupatorët. Legaliteti, ashtu si edhe Balli Kombëtar vuri në shenjë PKSH-në për ta asgjësuar me ndihmën e okupatorit. Pra Balli Kombëtar dhe Legaliteti, të nxitur nga okupatorët gjerman, si rrezik kryesor të vendit shpallën Frontin Nacionalçlirimtar dhe PKSH-në që e udhëhiqte atë dhe jo pushtuesit gjermanë. Në këtë kuadër ata preferuan jo luftën e armatosur dhe pa kompromis kundër tyre, por bashkëpunimin me ta. Nuk ka si të shpjegohet ndryshe fakti që të dyja këto forca politike mbushën rradhët e qeverive kuislinge, të formuara njëra pas tjetrës, të xhandarmërisë dhe të forcave të tyre ushtarake dhe u vunë në një front lufte me okupatorët gjerman në të dy operacionet që shpërthyen për të asgjësuar Frontin Nacionalçlirimtar, Shtabin e Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare dhe Partinë që i drejtonte.

Natyrisht, ato nuk ia arritën qëllimit, sepse Fronti Nacionalçlirimtar dhe forcat e tij të armatosura u zgjeruan shumë, kryen veprime luftarake me karakter të përgjithshëm strategjik deri në çlirimin e plotë të vendit, në bazë të vendimeve të Kongresit Antifashist, që u mbajt në Përmetin e çliruar, më 28 maj 1944. Aty, veç të tjerave, në kushtet kur monarku Ahmet Zogu, në emigracion politik në Angli po lëvizte gurët për krijimin e një Qeverie Shqiptare në mërgim, me shpresë se do të mbështetej dhe njihej nga Washingtoni dhe Londra, u mor vendimi që të ndalohej kthimi i tij në Shqipëri.

Ky vendim godiste rëndë regjimin monarkist, në emër të të cilit, luftonte Abaz Kupi, si kryetar i Lëvizjes së Legalitetit, tashmë si kolaboracionist për të asgjësuar Frontin, Ushtrinë Nacionalçlirimtare dhe udhëheqjen e Partisë Komuniste Shqiptare, me qëllim që mbas çlirimit të vendosej regjimi monarkist, me të cilin s’ishte dakord jo vetëm PKSH-ja që po drejtonte luftën e armatosur kundër pushtuesve, por as Balli Kombëtar, i cili ëndërronte për një regjim politik republikan.

Gurë prove i patriotizmit, atdhetarizmit dhe antifashizmit ishte Lufta e Armatosur deri në çlirimin e plotë të vendit, kurse bashkëpunimi i Ballit dhe Legalitetit ishte turpi i Shqipërisë. Prandaj, në zjarrin e luftës u bë edhe diferencimi i forcave politike dhe i luftëtarëve të tyre. Rradhët e Frontit Nacionalçlirimtar gjatë operacionit të qershorit dhe pas tij, erdhën gjithnjë duke u shtuar, kurse ato të Ballit dhe Legalitetit duke u tkurrur vazhdimisht. Ato si bashkëpunëtorë të nazizmit u braktisën edhe nga Misionet Ushtarake anglo-amerikane në Mesdhe dhe Shqipëri, të cilat, si të vetmen forcë politike e ushtarake antifashiste njohën Frontin Nacionalçlirimtar.

Në kushtet kur Divizioni I Sulmues i Ushtrisë Nacionalçlirimtare kaloi Shkumbinin dhe marshoi drejt Shqipërisë së Mesme dhe Veriut për t’i çliruar nga pushtuesit gjerman dhe bashkëpunëtorët ballisto-zogist, këta të fundit, të ndodhur në pozita të vështira, dhanë alarmin e fundit të “rrezikut“ që po vinte nga komunstët toskë dhe i bënë thirrje popullit krutan që të ngrihej në këmbë për t’i bërë ballë këtij “rreziku”.  Kështu, Mustafa Kruja, si kreu i qeverisë kuislinge në regjimin e pushtimit italian, doli nga strofka ku jetonte, hartoi thirrjen nën titullin “Gjith miqvet e dashamirvet te mij krutanë”. Ai për t’u kujtuar atyre edhe një herë propagandën e Ballit se komunistët  ishin “pa fe, familje e atdhe” lëshoi kushtrimin:

“Rreziku komunist na u avit edhe neve na mërrini te dera e shpisë… na s’kemi shkue me i luftue këto bisha në strofkull të vet atje larg në Toskënie, por sod na kanë ardhë ata te shpiat tona … mos t’i shofim tue shkel votrat tona e tue ba qejf me gratë e cucat tona… mos pritni pra… mos pritni as një dekike ke shpija por çohi më kambë me pushkë e me shpata e unë vij vet me ju prij… mos më turpëroni pra”- përfundon thirrjen Mustafa Kruja.

Por kjo thirrje tashmë ishte e kotë. Krutanët nuk e dëgjonin më ish kryeministrin kuisling, prandaj ai u arratis përtej detit për të shpëtuar lëkurën e vetë. Të njëjtën thirrje bëri dhe Abaz Kupi prandaj dhe ai pati fatin e Mustafa Krujës. Thirrje të dëshpëruar u bëri mbështësve të vetë edhe kreu i Legalitetit, Abaz Kupi, por edhe ai pësoi fatin e Mustafa Krujës.

Thirrjet e herëpashershme të Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare drejtuar forcave politike dhe ushtarake të Ballit dhe Legalitetit që të braktisnin llogoret e armikut të gjithë ata “që u ka mbetur një pikë gjaku vllai“ dhe të bashkoheshin me forcat e Frontit Nacinalçlirimtar, sepse vetëm kështu do të lehtësonin sado pak krimet që kishin bërë, pakësuan dhe diferencuan edhe më tej forcat ushtarake të Ballit dhe Legalitetit. Kurse drejtuesit e tyre politik dhe ushtarak, në prag të çlirimit të Tiranës e të gjithë Shqipërisë, por edhe pas clirimit të saj, iu dorëzuan komandave partizane për të dhënë llogari para drejtësisë, ose u arratisën jashtë Shqipërisë për të organizuar rezistencën kundër regjimit të ri komunist që po vendosej, të ndihmuar nga shtetet aleate që i kishin braktisur gjatë Luftës, ose nga shtete të tjera fashiste apo neutrale në Europë e gjetkë.

Të dyja forcat politike opozitare të PKSH-së, bashkpuntore të pushtuesve gjermanë dhe të regjimit të pushtimit të tyre, nazifashistë, çlirimi i plotë i vendit i gjeti të shkatarruara politikisht dhe ushtarakisht. Ato, ishin tashmë inegzistente. Disa nga krerët e tyre ishin në emigracion politik, disa në organet e drejtësisë për të dhënë llogari për krime lufte, kurse disa të tjerë kishin braktisur organizatat e mësipërme, ishin rreshtuar në rradhët e Frontit dhe të Ushtrisë Nacionalçlirimtare, duke pasur besim tek propaganda e PKSH-së për krijimin e një sistemi demokratik në Shqipëri.

Por, siç dihet një gjë e tillë nuk ndodhi. Parti politike legale nuk u formuan, si për shkak të orvaitjeve të PKSH-së, për të mos u formuar parti të tjera politike, me qëllim që të ishte ajo e vetmja forcë politike dhe udhëheqëse e vëndit, e të mos kishte kështu pengesa në realizimin e programit të saj për zhvillimin socialist të vëndit, ashtu edhe për shkak të politikës së gabuar të Ballit Kombëtar e të Legalitetit gjatë Luftës, të cilët me veprimet e tyre luftareke treguan se ishin kolaboracionistë e jo antifashistë.