Enigma e prijësit shqiptar, për të cilin historia nuk ka asnjë rresht

“Ka mbërritur së fundmi një kryetar fisesh shqiptare me emrin Shaban Bej Goça. Ka një plumb në trup, një plagë akoma të pambyllur në njërën këmbë nga një goditje pushke, dy të tjera në këmbën tjetër si dhe një çmim prej 7.000 paundësh për kokën e tij nga turqit”.

Kështu niste në vitin e largët 1906, një artikull i gjatë në të përditshmen amerikane, “The Sun” (shih: The Sun, A Rebel Chief From Albania in Town, 28 janar 1906, fq. 7) i cili përtej paraqitjes së përgjithshme të karakterit të shqiptarëve, me materiale që mund të gjendeshin edhe në burime të tjera, sjell në vëmendje edhe përpjekjet e një njeriu, i cili nuk rezulton të jetë përmendur ndonjëherë në historiografinë tonë zyrtare.

Bëhet fjalë për një shqiptar me emrin Shaban Goça (ose edhe Goxha, porse në origjinal në anglisht na përcillet vetëm në formën Gotsha) që kishte qenë oficer i xhenjos në Perandorinë Otomane, arsimuar në Kajro, e që pronat e pasuritë e të cilit ishin konfiskuar nga autoritetet e Stambollit. Për më shumë, për kokën e tij ishte vënë në dispozicion një shumë e madhe, çka e kishte bërë atë të jetonte e vepronte vetëm në mërgim.

Qysh në fillim të herës duhet thënë se shumëçka bazohet mbi thëniet e vetë personazhit kryesor, rreth të cilit përqëndrohet edhe artikulli në fjalë, duke mos i mbuluar ato me asnjë material tjetër historik e arkivor të dorës së parë, çka hedh hije të mëdha dyshimi mbi rolin, prejardhjen dhe synimet e vetë këtij personazhi.

Kjo, sigurisht se është në radhë të parë objekt i historianëve, që kanë rastin të nxjerrin në pah më shumë rreth këtij personazhi enigmatik, i cili nëse vërtetë ka dashur të japë ato kontribute që përmenden në artikujt e gazetave amerikane të kohës, meriton mirënjohje për atë çka ka bërë.

Të paktën një gjë është e sigurtë: pavarësisht synimeve të tij, nga ato çka ai rrëfen për shqiptarët për mediat amerikane të kohës, duket se ai u ka bërë një nder atyre, duke i përcjellë publikut amerikan një profil krenar e realist të shqiptarëve e synimeve të tyre.

Goça: Kam ardhur me mision patriotik

Nga artikulli në fjalë mësojmë se ai, kishte shkuar në Perëndim për një mision patriotik, siç ishte mbledhja e ndihmave apo hetimi i mundësive se çfarë mund të bënte Perëndimi, jo vetëm në këtë drejtim, por edhe për luftën e shqiptarëve për pavarësi.

Në përmbushje të misionit të vet, ai deklaron se ishte pritur më parë nga personalitete të fuqishme të kohës në Angli (e ndoshta edhe gjetkë në Europë, megjithëse artikulli nuk na sjell evidenca konkrete për këtë pretendim), siç na sugjerojnë pasazhet e mëposhtme:

“Ai vjen në këtë vend për të parë interesin për të mbështetur masat për arsimimin e popullit të tij. Projekti në fjalë e ka bërë atë që të ndërmarrë disa udhëtime, duke prekur shumë vende nga kontinenti europian dhe në Angli, ku është pritur dhe ka biseduar me Dukën e Aberdinit, James Bryce, nga Deputetët e Dhomës së Përfaqësuesve, Henry dhe Stephen Gladstone, Peshkopi i Durhamit, Lord Brassey, Lady Frederick Cavendish etj”.

Rezultatet e arritura, apo ato të pritshme të vizitave e misionit të tij, deri në atë çast, na i rrëfejnë më së miri paragrafet e mëposhtme: “Komiteti për Ballkanin në Britani ka shprehur simpatinë e vet të plotë me lëvizjet çlirimtare shqiptare për t´u shkëputur nga kontrolli turk. Nëse sistemi arsimor do të ndërtohet, atëherë besohet në mënyrë konfidenciale se këtë hap do ta pasojë edhe e drejta e votimit. Shaban Beu kërkon të formohet një komitet për të bashkëpunuar me Komitetin për Ballkanin dhe me një tjetër nga vendi i tij, për të siguruar nga Sulltani një sistem arsimor autonom dhe nëse do jetë e mundshme edhe pavarësinë apo autonominë e vendit”.

Por cila ishte gjuha dhe argumentat e përdorura nga ky personazh misterioz për të mbrojtur bashkëatdhetarët e vet dhe çështjen e tyre? Jo fort diplomatik, i thjeshtë, por njëkohësisht i zgjuar:

“Nëse ju amerikanët – thotë ai, – interesoheni edhe për negrit dhe kafshët, atëherë pse të mos tregoni interes për popujt pellazgjikë? Ju dërgoni misionarë edhe në Kongo, përse të mos dërgoni mësues në një vend që ka prodhuar kaq shumë burra të njohur në histori, si: Pirroja, Crispi, Skënderbeu, Aleksandri i Madh, Justiniani? Unë e dua vendin tim, popullin tim, i cili ka një kurajë të madhe: njerëz që kanë mirësi dhe që kurrë s´ta harrojnë nderin apo një shërbim të kryer. Italia dhe Austria vazhdimisht po shfaqen të gatshme të na ndihmojnë, por ngaqë ata e duan Shqipërinë për vete, kështu po e humbasim edhe ne vendin tonë. Rusia na do, por ne nuk e duam. Ne e duam Shqipërinë për shqiptarët. Nëse amerikanët nuk janë të vendosur të na ndihmojnë, unë nuk do të dëshpërohem; pasi nuk më mungon kurajoja dhe për sa kohë do ta kem krahun tim të djathtë, shpatën, popullin tim, unë nuk do të dorëzohem kurrë, kurrë”.

Duke folur për verbërinë e çdo kombi dhe gabimet përkatëse që ata kanë kryer, Shaban Beu, duke zgjatur ngadalë dorën e vet mbi shpatullat e tij, thotë:

“Unë nuk mund të shoh dot veshët e mi, por mund të shoh ato tuajat”, duke vijuar me proverba të tjera si: “Është më e lehtë të gënjesh se sa të dëgjosh një gënjeshtër”. Apo dhe: Çfarë mund të bëjë një budalla me një këshillë apo një negër me një sapun? – “Fjalët janë femërore, kurse bëmat, mashkullore”.

Shaban Beu tregon me krenari zyrtarë të lartë me origjinë shqiptare që mbajnë poste të rëndësishme në Turqi dhe Egjipt, duke thënë se të gjitha këto dëshmojnë se shqiptarët janë të aftë të qeverisin vetveten.

“Në Turqi, rojat personale të Sulltanit janë të gjithë shqiptarë. Është Tahil Pasha, një shqiptar që fle në dhomën e Sulltanit dhe provon kafenë e tij i pari; një pozicion i rëndësishëm ky. Ferid Pasha, Kryeministri, është një shqiptar; po ashtu Negi Pasha, një anëtar i Këshillit të Yilldizit dhe Turhan Pasha, kohët e fundit emëruar edhe si shef i Policisë së Stambollit…”

Gazetari amerikan iroizon se shqiptaret njihen si popull kaçakësh.

“Kaçakët shqiptarë – thotë Shaban Beu, me një lëvizje pyetëse të supeve. “Po, por ju çfarë keni? Cila është diferenca? Ata vrasin gjithmonë për një arsye, por kurrë nuk prekin fëmijë apo gra. Oh, asnjëherë, në asnjë rast! Ju vrisni gra e fëmijë pa ju dridhur qerpiku. Çfarë është kjo përveçse kaçakllëk e kusari?”

“Pronat e Shaban Beut janë konfiskuar ndërkohë nga qeveria turke. Ai, nga profesioni është inxhinjer ushtarak, arsimuar në Kairo, Egjipt. Flet shumë gjuhë të huaja”.

Kështu mbyllej artikulli i të përditshmes amerikane në vitin 1906, ndërkohë që vetë emri i Shaban Beut dhe detaje të tjera në lidhje me atë çka ai përfaqësonte, na shfaqen edhe në disa të përditshme të tjera përgjatë viteve 1906-1909, duke përfunduar me vitin 1930, ku ai na shfaqet edhe si koleksionist veprash arti.

Në fakt, përveç këtyre artikujve të shtypit perëndimor dhe të një albumi me përshtypjet që një çift amerikan kishte përftuar gjatë udhëtimeve të tij në vitin 1905 në vendet e Europës, nuk posedojmë asnjë të dhënë mbi prejardhjen, krahinën shqiptare nga ai rridhte, ashtu sikurse edhe asnjë datë lindjeje.

Në këto artikuj theksohet shpesh fakti se ai e quan veten një prijës shqiptar,  për kokën e të cilit Sulltani kishte vënë në dispozicion jo vetëm 35.000 dollarë amerikanë ( shih: Albanian Prince Hiding Here Now, The San Francisco Call, 7 shkurt 1909, fq. 37), por edhe një sërë spiunësh, të cilët e gjurmonin atë edhe në SHBA, duke e detyruar të fshihej e të mos bënte publike adresën ku banonte.

Po ashtu, nga po i njëjti burim thuhet se ai ndërkohë, përveç tri plagëve që mbante në trupin e tij, kishte marrë edhe 28 dekorata të ndryshme nderi nga vende europiane.

Gjithashtu mësojmë në detaje edhe ecurinë e proçesit të aplikimit për marrjen e nënshtetësisë amerikane, në vitin 1907  (shih: Albanian Prince To Be An American, New York Times, 8 qershor 1907, fq. 2) . Përsa i përket të ardhmes së vet, vetë Shaban Bej Goça thoshte: “Tashmë po bëj një jetë të tërhequr dhe kam ndërmend të çel një studio në ndonjë qytet të largët në brendësi të këtij shteti ose të merrem me bujqësi”. Dhe kjo rezulton të ketë qenë e vërtetë, sepse emri i tij haset sërish shumë vite më vonë, në bashkëpunime apo kontrata shitjesh të veprave të artit. / Armand Plaka / Dita Arkiva /