Rekuiem për Namik Çanin

Unë nuk erdha dot në mortin tënd dhe ndihem i brengosur. Isha larg “tre male kaptuar”. Po të flas me togfjalëshat e përdorur prej teje siç të pëlqente ty kur flisje për mitet e legjendat. Nuk e kanë fajin “tre malet kaptuar” miku im Namik. Por kjo kohë na ndau për së gjalli edhe brenda një mëhalle. Nuk m’u bë një telefonatë dhe unë për fat të zi nuk erdha dot të hedh një grusht dhe mbi arkivolin tënd o mik që e doje aq shumë Mashkullorën dhe Shqipërinë. Ne punuam bashkë në Gjirokastër e aty unë të kam njohur si atdhetar, simbol i mikut të mirë, nëna jote më dha bukë, gruaja Parashqevia na përcillte me natë për në qafat e Nëmërçkës gjithë merak, me Malon tek rrapi këndonim labçe e me Flamur Çanin në Komitet zgjidhnim hallet. E kam të vështirë i dashur Namik Çani ta skalis e shënjestroj portretin tënd. Më dridhet dora. Ju ishit mik i mirë, punove me shpirt për Gjirokastrën si mësues dhe në administratë, të thërriste koloriti i vendlindjes Mashkullorës, e mes gjirokastritëve ishe gjithë sharm. Kur poeti i ri Thanas Dino shkroi “Fikun e detit” dhe e flakën nga gazeta “Drita” për në Gjirokastër ju e morët në mbrojtje. Në botën tënde shpirtërore mungonte tisi i pesimizmit e humori buronte si Viroi në dimër.

Vdekja jote i dashur Namik më befasoi gjer në skaj, se ti nuk e afroje kollaj kalin e vdekjes edhe pse e kishe një farë moshe. Me durim e dëgjueshmëri më thoje kur takoheshim në Tiranë se doje të rroje gjatë e ta kapërceje shekullin. Por vdekja e ka me vete “liçencën”. Tani që më mungon e kam të zorshme ta bëj biografinë pa autorizimin tënd. Si një rrëfimtar i madh për mashkulloritët e për miqtë e tu do të mbetesh pjesë e legjendës. Sarandjotëve do t’ju mungoj nëpër kafene e anës detit njeriu baladesk.

Tipari yt më i shquar ishte besnikëria. Kur me Myslimin erdhëm në Sarandë për çështjen e detit dhe kur im vëlla maste largësinë e Shkëmbit Barketa nga Ksamili unë i thoja atij se në rast rreziku ty të strehon e të mbron me armë në Kalanë e Lëkursit trimi Namik Çani. Grekërit nuk kanë për t’na i marrë 365 kilometrat e detit të shitur. Të kam kujtuar ato ditët e vështira që po kalonte Myslim Pasha. Nuk e di nga varreza ku pushon a duket Shkëmbi Barketa të cilin ti e mbrojte për shumë e shumë vite në kapërxyellet tronditëse të diktaturës.

Po për çfarë vlere tjetër më duhet të shkruaj në këtë copëz rrëfenje për ty që u ndave nga kjo jetë? Janë të shumta vlerat e tua. Ishe i zakonit e i odës. Garsia Markezi thotë “të rrosh për të rrëfyer”. Dhe ti tregoje aq mirë. I mbaje me gojë hapur ata që të dëgjonin se ishe natyrë shkrimtari. Ata që të dëgjonin thoshin: “Bukur fort!” Tregimet më të magjishme i kishe nga Mashkullora që e doje aq shumë. Thonë se ke qarë kur u shemb nga rrënjët Rrapi i Mashkullorës ku ti shkoje për të pirë një kafe edhe në muzgun e jetës. Mashkullora mbeti krenaria jote biologjike dhe historike. Me ngjyra kënge çoje tufa me lule tek dëshmorët e Mashkullorës ku ishte dhe gjaku i Çanëve. Ju Namik ishit karakter i paqtë. Por edhe kur të anatemuan me mendjen tënde të lartëme rroke çka ishte e mira dhe pranove të bësh një punë jashtë natyrës tënde. Dhe me dëshirueshmërinë dhe apologjinë e mashkulloritit e more veten dhe kontribuove larg në malet e Librazhdit. Ishe i pamposhtur. Dhe në Librazhd një varg vegimesh ta ndriçuan portretin. “Besimi lëviz malet”, u thoshje malësorëve të Rrajcës që edhe sot e kësaj dite të kujtojnë me respekt.

Jeta jote i dashur Namik ishte e brishtë. Ishe nga sëra e mirë. Nga Mashkullora ku bathët gjithë jetën kanë qenë të mbara. Si mashkulloritë zakoni bëje qokat, shkruaje historikun e Mashkullorës, mblidhje këngët e fabulat rrëzë Malit të Gjerë, ishe orakull analitik, nuk i ndaheshe muzës së lumit të Drinos, sistemoje arkivin e mëhallës së Çanëve, gjurmoje origjinën, gjuhën, historinë, traditat, humanizmin, kolazhin e fatit, engjëjt dhe zanat e Malit të Gjerë, autenticitetin e burrave mashkulloritë, pikat lidhëse midis Mashkullorës dhe Gjirokastrës, vargjet dhe humorin e kunatit tënd Malos, bëmat e karvaneve drejt Janinës, kronikat e luftëtarëve, këngët, vajet, baladat, legjendat, mortet, universin e përrallave, festivalet e Gjirokastrës, nderimin për librin dhe dashurinë tënde të parë për arsimin kur citoje mes gjirokastritëve atë thënien e madhe filozofike: – “Të ngresh një shkollë, ke mbyllur një burg”. Një periudhë të gjatë kohe punove si mësues në Mashkullorë, Picar e Zhulat. Brezat të kujtojnë si mësues të apasionuar. Atje në Zhulatin në mes maleve pas mësimit do të hulumtoje e do të mbaje shënime për Kodin e Idriz Sullit. Ti Namik Cani ishe një dokumentarist i klasit të parë në shkallën më sipërore, ëmbëltoheshe më fjalët e mençura të odave të Mashkullorës, të pëlqente theksi gjirokastrit, kodet mes mashkulloritëve dhe gjirokstritëve, edhe pse e ndiqje rrymën mbete idhtar i së majtës, dhe luftove për identitetin e Çanëve. Në vitet e demokracisë mbrojte me ngjyrime të forta traditat e Mashkullorës, të dridhej shpirti kur mashkulloritët e linin vatanin dhe shkonin për të jetuar në vise të tjera, impresionoheshe për arritjet në demokraci, e ngrite zërin kundër “muçove” të korruptuar, përcolle mesazhe për luftën ndaj krimit e artikuloje fjalë të holla si tehu i shpatës për luftën e mbrapsht politike.

Që të bëj jetëshkrimin për ty Namik Cani në këto pak rreshta më duhet ta kthej sërish kokën mbrapa. Nuk gjej njolla në biografinë që le pas. Ndoqe gjurmët e trimave të Çanëve. Tetë viganë nga Çanët u vranë në luftën Nacional – Çlirimtare dhe janë dëshmorë midis tyre dhe babai yt Laver Çani. Nga gjaku i dëshmorëve lulet e Mashkullorës janë më të kuqe se në vende të tjera. Në këndvështrimin tim ju miku im mbeteni gjer në skajin më të tejm një figurë brilante.

Kur mora vesh lajmin e vdekjes tënde isha në Gjakovë. Në Mëhallën e Kusarëve ku po drekoja fillova të hedh në bllok disa shënime. “Çka po i bën vetit në mes të drekës”? – më pyeti një nga miqtë e mi kosovar. Dhe mikut tim i fola për ty Namik Çani. I tregova atij pjesë nga drama ime. Ne punonim bashkë në Gjirokastër. Ti ishe atëherë i madh në komitet kur thotë nëna e Eseninit për të birin. Unë kisha shkruar vëllimin me tregime “Tregime të fshehta” dhe akuzohesha për gabime të rënda ideologjike kundër vijës së partisë. U bë mbledhja në Komitetin e Partisë të cilin e drejtonte Elmaz Puto. Erdhën nga Komiteti Qendror G. J. S. Ç. e shumë të tjerë. Kërkohej dënimi im, bile dhe arrestimi. Ti Namik Çani që tani nuk më dëgjon “çave e ndave”. Fole si një lum i rrëmbyer. Dhe më mbrojte e mua nuk më hyri gjemb në këmbë. Edhe Elmaz Putua të mbështeti. Unë isha i ri dhe pa përkrahje, por ju m’u bëtë si të ishit vëllai im i madh. Edhe pse u ndamë pasi ika në veri, ty të kam kujtuar gjithë jetën siç po të kujtoj dhe sot në Gjakovë pas vdekjes së kobshme.

Në qerthullin e kësaj jete ju i dashur Namik ishit simbol i ajkës së Çanëve. Natyra jote qe e qashtër dhe në skajet më të epërme të dramave dhe të tragjedive të cilat nuk munguan. Por ti i përballove me trimëri e me një gjuhë plotë muzikë. Kur pinim kafe në Qafën e Pazarit ju me citonit Tolstoin i cili thotë: “Oh, sa e shëmtuar është frika dhe sa turp që s’dita t’i bëj ballë, por rashë i tëri në thonjtë e saj”. Ju ishit një personazh i jashtëzakonshëm. Qysh i ri u vetëportretizuat. Kurrë nuk re në thonjtë e frikës për të cilën e qorton veten Tolstoi. Natyrisht që nuk ishit Tolstoi, por në kapërxyellin dhe kaplimin e halleve “zogjtë nuk e mësuan kurrë klloçkën”. Në jetë u bëre ikonë aq sa episodet janë të papërshkrueshme. “A”– ja e fatit tënd ishte komunikimi me njerëzit. Mbetët gjersa dhatë shpirt gojë ëmbël. Dikur kur këndonim bashkë nuk e pëlqeja një këngë të lashtë të gjirokastritëve për jetën. Por sot në Gjakovë ajo më duket shumë filozofike:

Ç’është jeta?

Hiçgjë!

Frymë e kërmë e qelburë!

Perveç muhabetitëëë….

*Redaksia e DITA i shpreh gjithashtu ngushëllime të sinqerta familjes Çani, të afërmve dhe miqve të Namikut.

**********

Namik Çani dhe replikat në DITA me nipin Arjan, në qershor 2013

Në qershor të vitit të kaluar Namik Çani ishte në qendër të një replike në DITA mes tij dhe nipit të vet, drejtuesit të emisionit Zonë e Lirë në TV Klan, Arjan Çani. I ndjeri botoi një letër të hapur në DITA ku i kërkonte Arjanit të hiqte dorë nga mbrojtja e Berishës në emisionin që drejtonte duke i kujtuar që një nga viktimat e 21 janarit ishte edhe i afërm i familjes Çani.  Në letër, xhaxhai i gazetarit Çani i kujtonte këtij të fundit faktin se Berisha ka vrarë kushëririn e tij më 21 janar, Ziver Veizin.

Në një prononcim për GSH, dy ditë pas botimit të letrës Çani e mohoi xhaxhain, duke u shprehur se kishte vetëm dy halla. “Këto janë falanga të Edi Ramës. Unë nuk kam xhaxha, kam vetëm dy halla. Janë mjaftuar me mbiemrin Çani dhe ma kanë bërë xhaxha zotërinë në fjalë”, ka thënë Çani. Por Namik Cani eshte vellai i babait te Arjan Canit. Kete e dine jo vetem te gjithe ata qe e njohin familjen Cani por edhe regjistri i Gjendjes Civile. Nje kerkim i thjeshte ne kete regjister ose edhe ne listen zgjedhore zbulon se Arjani zgjodhi rrugen me te gabuar per t’u perballur me letren publike te xhaxhait te tij.

Në mes të këtyre replikave të asokohe, ndërhyri një tjetër anëtar i familjes së njohur gjirokastrite Çani, Flamur Çani, ish-kryetar i Komitetit Ekzekutiv të qytetit. Babai i Flamurit dhe babai i Haxhiut (gjyshi i Arjanit) janë vëllezër dhe kanë rënë dëshmorë në luftë bashkë.

“Arjani? Arjani mund të mohoj dhe babanë, e jo më xhaxhanë – tha Flamuri i pyetur për atë që ka bërë dje Çani në një gazetë, si përgjigje për letrën e xhaxhait të tij Namik Çani. “Po baba a ke ti more djalë? Unë këtë pyetje do t’i bëja pas asaj që ka shkruar në gazetë për xhaxhanë – thotë Flamuri dhe më pas shton ashpër: “Mirë bën që na mohon. Fisi ynë janë ose dëshmorë, ose heronj, ai është një bakalaro, është bërë turpi i fisit”.

Flamur Çani tha madje se ka një histori personale me Arjanin. Në kohën që ka qenë person me pushtet dhe influencë në Gjirokastër Flamuri ndikoi që Arjanit t’i jeper bursë për në shkollën e Gjuhëve të Huaja në Tiranë: “Ishte vetëm një bursë, e pretendonte një djalë i shkëlqyer me të gjitha notat dhjeta që njihte disa gjuhë të huaja. Unë ndërhyra për t’ia dhënë Arjanit. Ai tjetri ishte nxënës i shkëlqyer, Arjani ishte me mesatare 5.2 nga gjimnazi, por unë e bëra atë punë. Më kritikuan asokohe dhe u mbrojta duke thënë që Arjani është nip dëshmori. Arjani ka shkuar në shkollë të lartë si nip dëshmori. Ka përfituar nga ata që sot i mohon. Unë dhe të tjerë në fis e mbanim afër se asokohe dukej si i vonuar nga trutë, por do ti që doli djalli vetë”

*******

Letër nipit tim Arjan

Nga Namik Çani*

I dashur Nipçe, Të shkruaj nga Saranda, unë xhaxhai tënd, që të kam dashur dhe të dua shumë, njësoj si fëmijët e mi. Unë krenohesha me ti, mor i dashur Arjan, jo vetëm unë, por  gjithë familja e fisi tonë në fshatin Mashkullorë e kudo  ku jetojnë e punojnë me punë të pastër e të ndershme, krenoheshim për emisionin tënd aq shumë popullor “Zona e Lirë”. Por çfarë të shtiu që të bëheshe shërbëtor i Berishës, njeriut të urryer që aq shumë dëme, e krime i ka bërë Shqipërisë e popullit shqiptar? Çfarë të shtiu që u fute në  politikë, kur s’merr vesh nga politika! Ne nuk na lidh asgjë me Berishën e sojin e sorollopin e tij, përkundrazi jemi kundërshtarë të tij për gjithë ato mynxyra që i ka shkaktuar këtij populli.

Po çfarë thotë ai i nëmur për luftën dhe dëshmorët a e ke dëgjuar ti? Ti e di, mor i dashur Nipçe, që në rrethin tonë familjar kemi tetë dëshmorë të luftës Antifashiste Nacional Çlirimtare. Babai dhe Dajua i babait tënd, katër xhaxhallarë të babait tënd, dy kushërinj të parë, Ali Çani 19-vjeç, partizan i brigadës së gjashtë sulmuese, i cili u vra në Borsh të Sarandës dhe vëllai i tij Riza Çani që u vra në luftën e Labinotit në Elbasan. Nuk mjafton gjithë  kjo gjakderdhje?

Po ti e di edhe çfarë lidhje ka Berisha e Lul Basha me vrasjen në mes të bulevardit në 21 Janar të Ziver Veizit, kushëririt tënd, ose nipin e babait tënd, i cili qëndronte me duar në xhepa e shikonte me habi kryeministrinë, se nuk e kishte parë ndonjëherë??

Ti, mor i dashur Nipçe, ke një familje të mrekullueshme. Babai tend mbeti jetim në moshën 2-vjeç, u rrit me vështirësi, vazhdoi shkollën “Skënderbe” dhe shkollën e Bashkuar dhe doli Oficer. Punoi me devotshmëri dhe arriti deri në komandant prapavije i divizionit të Delvinës. Mamaja jote punoi arsimtare në Gjirokastër e Përmet dhe për punën e saj të përkushtuar është dekoruar nga presidiumi i Kuvendit Popullor. Vëllai tënd, më i vogël është intelektual i shquar, punon me përkushtim e pastërti dhe zotëron shtatë gjuhë të huaja, ne mburremi me të.

Pse i harrove gjithë këto, pse u shkëpute ideologjikisht nga trungu jonë familjar? Mendohem unë, ditë e natë dhe nuk gjej asnjë shkak për qëndrimin tënd kaq të neveritshëm. Të kam bërë thirrje vazhdimisht që të ndryshosh rrugën që ke marrë, por nuk më ke dëgjuar, përsëri si xhaxha i dhembshur të bëj thirrje: Ndrysho qëndrim, të presim në familjen tonë të përbashkët. Ky është edhe mendimi i prindërve të tu.

Përshëndetje xhaxhai yt që të do me shpirt

Namik Çani – Sarandë.

 *Letra e mësipërme është dërguar për botim në DITA nga Namik Çani, xhaxhai i moderatorit të Zonë e Lirë, Arjan Çani në 20 qershor të 2013-s.  DITA e kontaktoi z.Çani pasi letra e tij mbërriti dje në emailin e kryeredaktorit. Na bëri veçanërisht përshtypje fakti që një nga viktimat e 21 janarit është i afërm i gazetarit Arjan Çani. Z.Namik na tha në linjë telefonike se këtë gjë ia ka thënë disa herë Arjanit dhe ai e di mirë këtë lidhje gjaku: “Kur doli herën e fundit dhe fliste ashtu për viktimat e 21 janarit, i bëra një sms. I shkrova: “Arjan, Ziveri është nipi i babait tend, është kushëri yti”. M’u përgjigj:  “Xhaxha mos u shqetëso unë di se ç’bëj”.