Erozioni i legjitimitetit dhe funerali i komunizmit si sistem

 

Nga Prof. Fatos Tarifa

(vijon nga numri i kaluar)

“Trupi” dhe “mendja” e sistemit

 

Duke e cilësuar autoritetin legjitim si aftësinë e një qeverie për të ruajtur besimin e qytetarëve në pushtetin dhe politikat e saj, Hannah Arendt shkruante se, “Asnjë revolucion nuk ka arritur sukses, madje pak revolucione kanë nisur, për sa kohë që autoriteti i politikës ekzistuese ka mbetur i paprekur”.[1]

Pikëpamja e saj u konfirmua edhe një herë plotësisht në revolucionet e viteve 1989-90 në Europën Qendrore e Lindore. Erozioni i legjitimitetit të socializmit shtetëror, që në të vërtetë ndodhi si një proces gradual, që zgjati në kohë dhe që, më në fund, solli shembjen e krejt sistemit, ishte rezultat i pashmangshëm i një numri faktorësh politikë, ideologjikë, ekonomikë dhe kulturorë.

Në dritën e diskutimit që kemi zhvilluar në numrat e fundit të kësaj gazete është me vend që të analizojmë shkaqet kryesore që çuan në venitjen dhe humbjen e legjitimitetit të socializmit shtetror. Argumentet kryesorë në debatin akademik gjatë këtyre më shumë se dekadve së fundit janë përqendruar kryesisht në dy faktorë kryesorë, të cilët Kolakowski i quan në mënyrë metaforike “mendja” (the mind, ose ideologjia) dhe “trupi” (the body, ose ekonomia).[2] Këta dy faktorë përbëjnë, në të vërtetë, bërthamën e të gjitha shpjegimeve që studiues të ndryshëm janë përpjekur të japin për këtë çështje.

Dështimi ekonomik i sistemit

Sipas një pikëpamjeje tepër të përhapur në qarqet e sotme akademike, faktori vendimtar që ia shterroi sistemit socialist legjitimitetin e tij të dikurshëm dhe që çoi në mënyrë të pashmangshme në falimentimin e tij, ishte inefiçenca e sovjetizmit si sistem ekonomik dhe dështimet e tij të përsëritura për të plotësuar shpresat në rritje të popullsisë, madje edhe kërkesat e tyre ekonomike bazë. Një pikëpamje e tillë buron nga besimi në përparësinë që ka ekonomia ndaj politikës, gjë që, siç vërente Luhmann, manifestohet përmes shkallës në të cilën “gjykimi mbi suksesin politik përcaktohet në varësi të suksesit ekonomik”.[3]

Sipas kësaj pikëpamjeje, shtetet socialiste i mbështetën pretendimet e tyre për legjitimitet në aftësinë që gjoja ata kishin për të arritur një zhvillim ekonomik të shpejtë, për të garantuar një furnizim të qëndrueshëm dhe në rritje me mallra e shërbime, madje duke u premtuar qytetarëve të tyre se do të arrinin e do të tejkalonin standardin e jetesës së shoqërive të zhvilluara kapitaliste. Sipas po këtij argumenti, kur pas disa arritjesh ekonomike dhe sociale të fillimit u bë e qartë se shteti socialist ishte i paaftë që t’i përmbushte premtimet e tij ekonomike, legjitimiteti i tij u vu në pikepyetje dhe u minua. Për rrjedhojë, shteti socialist nuk mund ta ruante më të drejtën e autoritetit për të qeverisur.

Cilatdo që të jenë arsyet që mund të serviren për të shpjeguar erozionin e legjitimitetit të socializmit shtetëror, në radhët e studjuesve të politikës krahasuese ekziston një konsensus i përgjithshëm në një pikë: në atë se legjitimiteti i një regjimi politik, pa përjashtuar këtu as socializmin shtetëror, ka të bëjë në një masë të konsiderueshme me efiçencën e sistemit, e cila nënkupton funksionimin aktual të qeverisjes, si dhe shkallën në të cilën ajo plotëson funksionet bazë, e parë kjo nga këndvështrimi i popullsisë në përgjithësi dhe i grupeve kryesorë në shoqëri.[4] Nga kjo pikëpamje—dhe në mënyrë paradoksale—do të thoja se sistemi i tipit sovjetik, ndonëse tepër i efektshëm (dhe këtu me efektshmëri kuptoj aftësinë për të arritur objektivat), ishte njëkohësisht shumë inefiçent. McSweeney dhe Tempest e theksojnë këtë ide në kontekstin e një sërë disavantazhesh të socializmit shtetëror ndaj Perëndimit, të cilat demonstruan paaftësinë e të parit për të provuar epërsinë që ai pretendonte se kishte mbi kapitalizmin.[5] Këta autorë e vënë theksin sidomos te bumi i madh i konsumit që provuan ekonomitë e vendeve kryesore kapitaliste aty nga mesi i viteve 1980, periudhë gjatë së cilës Bashkimi Sovjetik si dhe të gjitha vendet e Europës Lindore u karakterizuan nga një rënie e paparë e ritmeve të zhvillimit. Në këto rrethana, pohojnë ata, ishte e vështirë të mos e lidhje efikasitetin e ekonomive të tregut me sistemin e tyre social e politikë.[6]

Një numur autorësh zhvillojnë një argument të ngjashëm. Sipas tyre, ishin dështimi i “socializmit real” për të rritur produktivitetin,[7] si edhe perceptimi i hendekut teknologjik dhe ekonomik në rritje mes ekonomive të komanduara të socializmit shtetror dhe ekonomive të përparuara të tregut,[8] ata faktorë që luajtën rolin vendimtar në dobësimin e legjitimitetit të socializmit shtetëror dhe që i detyruan, më së fundmi, elitat komuniste të hapnin sistemet e tyre dhe të fillonin reforma ekonomike. Kur njerëzit filluan ta vlerësojnë dhe ta masin funksionimin ekonomik të sistemit të tyre socialist jo më duke bërë krahasim me prapambetjen e së kaluarës por me ekonomitë e përparuara kapitaliste, që karakterizoheshin nga një shumëllojshmëri në rritje mallrash dhe shërbimesh, për ta u bënë të qarta, përtej çdo dyshimi, difektet dhe mangësitë e socializmit shtetëror si rend ekonomik dhe politik dhe kërkuan ndryshime. Dallimet mes Lindjes dhe Perëndimit ndihmuan kështu për t’i delegjitimuar ideologjinë komuniste, praktikat socialiste dhe elitat sunduese në të gjithë këta vende.[9] Victor Nee dhe Peng Lian argumentojnë gjithashtu se, “në përgjithësi, kur një parti komuniste i hap dyert botës së jashtme, njerëzit venë re menjëherë hendekun e madh që ekziston midis nivelit të jetesës në vendet perëndimore dhe nivelit në shtetet socialiste. Shpresat për të ardhmen mund ta përshpejtojnë dobësimin e besnikërisë ndaj partisë”.[10]

Humbja e besimit

Një linjë tjetër argumentimi i referohet humbjes së besimit ndaj socialimit shtetëror dhe dështimeve të tij ideologjike si faktori vendimtar që ia hoqi sistemit të gjithë validitetin e tij moral dhe e shterroi rezervuarin e mbështetjes popullore ndaj tij. Ky argument është shtjelluar me qartësi të veçantë nga Kolakowski, i cili argumenton se baza e legjitimitetit të sundimit komunist buronte, në radhë të pare, nga parimet ideologjike që justifikonin organizimin e shoqërisë së tipit sovjetik dhe që përcaktonin vendin e saj në shoqëri.[11] Rrjedhimisht, vë në dukje ai, shtetet komuniste të Europës Qendrore e Lindore arritën të mbijetojnë, megjithë ekonomitë e tyre tepër inefiçente, për sa kohë që mekanizmat ideologjikë shërbyen për ta justifikuar atë sistem.[12] Pikëpamja e Huntington-it se “qeveritë revolucionare mund të minohen nga kamja por ato kurrë nuk përmbysen nga varfëria”,[13] duket se e mbështet argumentimin e mësipërm të Kolakowskit.

Mbështetur në këtë logjikë, mund të argumentohet se kur dobësohet dhe bie besimi i njerëzve te një ideologji, e cila justifikon një sistem të caktuar prodhimi dhe shpërndarjeje, atëherë edhe legjitimiteti i sistemit dobësohet dhe bie. Për pasojë, vetë sistemi humbet arsyen e brendshme të ekzistencës së tij, të ashtuquajturën raison d’être. Në rastin e sistemit të tipit sovjetik, me erozionin e ideologjisë komuniste—shtylla kryesore mbi të cilën ka qenë mbështetur historikisht pretendimi i tij për autoritet legjitim—u thanë edhe vetë rrënjët e ngrehinës politike të mbështetur mbi këtë ideologji dhe krejt sistemi u shemb. Fukuyama ka shprehur një pikëpamje të ngjashme, kur pohon se: “Dobësia kritike që eventualisht i shembi këta shtete ishte, në analizë të fundit, dështimi i legjitimitetit, pra kriza në nivelin e ideve”.[14]

Ideja që përshkon këta argumente është ajo se, nëse besimet e njerëzve kanë forcë, ashtu siç tregon qartë historia e largët dhe e afërt, atëherë një krizë besimi do ta prekte thuajse me siguri forcën e sistemeve të pushtetit dhe do ta minonte legjitimitetin e tyre. Pikëpamjet, vlerat dhe besimi i njerëzve në legjitimitetin e një sistemi të caktuar si dhe gatishmëria e tyre për t’iu nënshtruar një politike apo një qeverie të veçantë mund të ndryshojnë si rrjedhojë e vlerave dhe besimeve të reja (ose e perceptimit të ri të vlerave të mëparshme), ose si rrjedhojë e ndryshimeve në perceptimin e sistemit ekzistues. Natyrisht, këto ndryshime vijnë si pasojë e ndryshimeve në mjedisin politik, kulturor dhe ekonomik të një vendi, si në planin e brendshëm ashtu edhe në atë ndërkombëtar.

Dështimi politik i sistemit

Daniel Chirot,[15] Iavn dhe Balazs Szelényi[16] si dhe ndonjë studjues tjetër shprehen, gjithashtu, kundër një shpjegimi ekskluzivisht ekonomik mbi erozionin e legjitimitetit të socializmit shtetëror dhe falimentimin e sistemit, duke e quajtur atë tepër semplist. Sipas tyre, thjesht përmendja e problemeve ekonomike asnjëherë nuk mund të japë një shpjegim të mjaftueshëm. Ndërsa Chirot e trajton dështimin ekonomik të socializmit shtetëror për të arritur epokën e pestë industriale që po lindte në Europën Perëndimore, në Shtetet e Bashkuara dhe në Azinë Lindore, si një problem që i shtohej erozionit aktual të legjitimitetit të rendit socialist, i cili kishte edhe shkaqet e tij politike dhe morale, Szelényi dhe Szelényi theksojnë kryesisht aspektin politik të socializmit shtetëror, paaftësinë e tij për t’u zhvilluar si sistem demokratik (se sa dështimet e tij ideologjike ose dobësinë ekonomike), paaftësi e cila më në fund minoi besimin e publikut te “socializmi real” dhe mbështetjen për të. Për këta autorë, “dobësia kryesore e projektit socialist nuk ishte aspak ekonomike, ajo ishte politike. Problemi kryesor i socializmit nuk ishte se ai nuk funksionoi si sistem ekonomik, por se ishte i paaftë për ta konsoliduar veten si një sistem demokratik dhe, me kalimin e kohës, kjo e minoi trashëgiminë e tij”.[17]

Dihet gjerësisht se, duke filluar nga gjysma e dytë e viteve 1960, rritja ekonomike në pothuajse të gjithë “demokracitë popullore” të Europës Qendrore e Lindore filloi të ngadalësohej, madje edhe sipas vetë vlerësimeve të tyre. Aty nga vitet 1970, të gjithë shtetet socialistë mbërritën në një pikë kthese për sa u përket kushteve të tyre të përgjithshme ekonomike. Asnjëri prej tyre nuk ishte në gjendje që të kapërcente mungesat e prodhimit, të cilat u bënë sidomos të ndjeshme në fillim të viteve 1980. Për shembull, në periudhën midis viteve 1965 dhe 1985, ritmi i rritjes së Prodhimit Kombëtar Bruto në Bashkimin Sovjetik ra nga 8 për qind në 3.2 për qind.[18] Me pak fjalë, sistemi socialist rezultoi në një inefiçencë dhe shpërdorim të jashtëzakonshëm të burimeve njerëzore dhe materiale. Një studim i revistës The Economist (5 Dhjetor 1992) vlerësonte se Bashkimi Sovjetik përdorte për njësi të Prodhimit Kombëtar Bruto 15 herë më shumë çelik, 9 herë më shumë gomë dhe 6 herë më shumë energji se sa Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Sipas revistës në fjalë, nëse të gjitha lëndët e para që prodhonte ekonomia sovjetike do të shiteshin jashtë, vendi do të kishte një Prodhim Kombëtar Bruto dy herë më të madh se sa ai aktual. Një sistem i tillë, i cili mbështetej në planifikimin e komanduar nga qendra, u bë gjithnjë e më i paaftë për të plotësuar kërkesat në rritje të popullsisë dhe të vetë ekonomisë në këta vende. Menshikov e ka përkufizuar në mënyrë të goditur sistemin socialist si një sistem i cili ka prirjen të “rikrijojë ose riprodhojë gjendje defiçiti”. Duke eliminuar stimujt materialë, socializmi shtetëror vazhdimisht riprodhonte dhe të riafirmonte “gjendjen e ofertës së pamjaftueshme dhe të kërkesave në rritje”.[19]

Ndërgjegjja apo qenia shoqërore?

Megjithatë, siç argumenton David Mason, rënia ekonomike e shteteve socialiste, e cila u përkeqësua më tej nga fundi i viteve 1970 dhe gjatë viteve 1980, vetëm sa e preku legjitimitetin politik tashmë të brishtë të qeverive të tyre.[20] Me fjalë të tjera, problemet ekonomike morën rëndësi kritike vetëm pas një erozioni ose delegjitimimi fillestar të autoritetit ekzistues. Siç shprehet Kolakowski, nuk ishte niveli i plotësimit absolut, ose qoftë edhe relativ të nevojave materiale ai ku duhet kërkuar e gjetur arsyeja e shembjes së regjimit komunist, por erozioni i vazhdueshëm i besimit te komunizmi, si sistem shoqëror, dhe ndryshimet në mentalitetin e njerëzve. Sipas tij, “të gjitha premtimet e papërmbushura dhe shpresat e zhgënjyera për një jetë më të mirë stimulojnë energji revolucionare. Por burimi i vërtetë i kësaj energjie duhet parë te ndryshimet në mentalitetin e njerëzve”.[21]

Daniel Chirot argumenton të njëjtën ide, por me fjalë të tjera. Sipas tij, “të rinjtë e arsimuar, jo vetëm studentët e universiteteve, por edhe nxënësit e shkollave të mesme, dinin tashmë mjaft për botën që i rrethonte sa të kuptonin se ishin mashtruar dhe vetë udhëheqësit e tyre nuk i besonin më gënjeshtrat”.[22]

Dhe, përsëri, Kolakowski, autori i famshëm i veprës në tre vëllime, Main Current of Marxism, ka dhënë, ndoshta, mendimin më interesant mbi raportin e socializmit shtetëror me teorinë marksite, kur shoshte: “Ndoshta argumentin më të fortë kundër frazës së pavdekshme të Marksit se ‘qenia shoqërore përcakton ndërgjegjen shoqërore’ e jep vetë historia e shteteve që e kanë asimiluar këtë frazë si pjesë të ideologjisë së tyre”.[23]

Përfundim

Për të dyja hipotezat e mësipërme mund të jepen prova që i mbështesin ato; megjithatë, për asnjërën prej tyre nuk mund të thuhet me bindje se është më e sakta. Sepse është e pamundur të konkludosh në mënyrë të prerë nëse ishte dështimi i ideologjisë komuniste ai që çoi në ekonomitë irracionale dhe inefektive të vendeve socialiste, duke e deligjitimuar socializmin shtetror, apo, në të kundërt, ishin dështimet e njëpasnjëshme ekonomike në të gjitha vendet socialiste ato që i delegjitimuan ideologjinë komuniste dhe sistemin politik në të cilin mishërohej kjo ideologji.

Natyrisht, kjo nuk do të thotë se këto dy argumente qëndrojnë thjesht paralel me njëri-tjetrin. Ata janë të lidhur dialektikisht mes tyre në një mënyrë të tillë që, “falimentimi ekonomik mund të ketë qenë po aq rezultat i mungesës së legjitimitetit politik sa edhe shkak i tij”.[24] Prandaj, as interpretimi i njëanshëm ekonomik dhe as shpjegimi i njëanshëm ideologjik, të marë veçmas, nuk mund t’i japin një përgjigje të kënaqshme çështjes mbi shkaqet më të thella të errozionit të legjitimitetit të socializmit shtetëror dhe shembjes së atij sistemi. Të kuptuarit e shkaqeve se përse ky sistem e humbi legjitimitetin e tij kërkon një kombinim të të dy këndvështrimeve të mësipërm.

Për më tepër, ne mund të konkludonim fare mirë, ashtu siç shprehet Ismail Kadare, se ndoshta “është ende tepër herët të flitet për shkaqet e shembjes së komunizmit në Europën Lindore dhe në Bashkimin Sovjetik. Largësia që na ndan prej tij është ende e vogël për të zotëruar e gjykuar gjithë pejsazhin e historisë midis të cilit ai lindi, u zgjerua, u zhvillua dhe u shemb. Ekrani i ngjarjeve është tepër pranë për të kapur përmasat dhe saktësinë e tyre. Ende nuk dihen fitoret dhe disfatat e tij, sepse pikërisht për arsyet që u përmendën më lart syri mund të gabojë, dhe aty ku ai është fitimtar mund të duket si i mundur dhe përkundrazi, aty ku ngjan i pamposhtur, mund të jetë i thyer ndërkaq”.[25]

Fund

Shenime dhe referencat

[1] Hannah Arendt, On Revolutions (New York: Viking Press, 1963), f. 153.

[2] Leszek Kolakowski, “Mind and Body: Ideology and Economy in the Collapse of Communism”, në K. Poznanski (ed.), Constructing Capitalism: The Reemergence of Civil Society and Liberal Economy in the Post-Communist World (Boulder: Westview Press, 1992), ff. 9-23.

[3] Cituar në Gianfranco Poggi, The State: Its Nature, Development and Prospects (Stanford: Stanford University Press, 1990), f. 28.

[4] Juan Linz, The Breakdown of Democratic Regimes. Vol. I. (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1978); Seymour Martin Lipset, The First New Nation (New York: Norton, 1979); Political Man: The Social Bases of Politics (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1982); Larry Diamond, “Three Paradoxes of Democracy”, Journal of Democracy (1990), 1, 3: 48-60; Larry Diamond, Juan Linz & Seymour Martin Lipset (eds.), Politics in Developing Countries: Comparing Experiences with Democracies (Boulder: Lynne Rienner, 1990).

[5] Dean McSweeney & Clive Tempest, “The Political Science of Democratic Transition in Eastern Europe”, Political Studies (1993), 3: 408-419;

[6] Ibid.

[7] Janusz Reykowski, “Why did the Collectivist State Fail?”, Theory and Society (1994), 23: 233-352.

[8] Victor Nee & Peng Lian, “Sleeping with the Enemy: A Dynamic Model of Declining Political Commitment in State Socialism”, Theory and Society (1994), 23: 253-296.

[9] István Rév, “The Postmortem Victory of Communism”, Daedalus (1994), 123, 3: 159-170.

[10] Nee & Lian, “Sleeping with the Enemy”, f. 284.

[11] Kolakowski, “Mind and Body”.

[12] Ibid.

[13] Samuel Huntington, Political Order in Changing Societies (New Haven: Yale University Press, 19680, f. 310.

[14] Francis Fukuyama, The End of History and the Last Man (New York: Avon Books, 1993); f. 15.

[15] Daniel Chirot, “What Happened in Eastern Europe in 1989?” në D. Chirot (ed.), The Crisis of Leninism and the Decline of the Left (Seattle: University of Washington Press, 1991, ff. 3-32);

[16] Iván Szelényi & Balazs Szelényi, “Why Socialism Failed: Toward a Theory of System Breakdown–Causes of Disintegration of East European State Socialism”, Theory and Society (1994), 23: 211-231;

[17] Ibid, f. 219.

[18] Economicheskie Nauki (1987), 4: 14.

[19] J. K. Galbraith & S. Menshikov, Capitalism, Communism and Coexistence: From the Bitter Past to a Better Prospect (Boston: Houghton Mifflin Company, 1988), f. 45.

[20] David Mason, Revolution in East-Central Europe: The Rise and Fall of Communism and the Cold War (Boulder: Westview Press, 1992).

[21] Kolakowski, “Mind and Body”, f. 12.

[22] Chirot, “What Happened in Eastern Europe in 1989?”, f. 19.

[23] Kolakowski, “Mind and Body”, f. 12.

[24] Szelényi & Szelényi, “Why Socialism Failed”, f. 218.

[25] Ismail Kadare, Albanian Spring: The Anatomy of Tyranny (London: Saqi Books, 1995), f. 207.