Kënga labe e Vranishtit

 

Bashkim Canodemaj

Meqenëse u largova shpejtë nga fshati, që me mbarimin e shkollës 7-vjeçare, nuk isha në kontakt të plotë me këngën dhe vallen labe, por festat dhe dasmat kur shkoja me pushime ma plotësonin deri diku boshllëkun. Ndjeja një frymëmarrje shpirtërore kur ndodhesha midis tyre e sidomos kur këndoja dhe unë. Kisha një admirim të veçantë për këngëtarët si Lulo Zeneli (Lloji), Devoll Hallko, Çane Mëno, Qazim Jonuzi, Hetem Shkurti, Lesko Çeloleskaj, Arap Çeloleskaj, si marrës të përsosur e plot temperament, duke përmendur edhe disa nga ata më të hershmit si Tare Selmanin, Murat Abazin, Smahil Qorrin, Laçe Balilin, Ramo Nuron e të tjerë.  E ndjeja shpirtërisht e më emociononin kur i dëgjoja të ja merrnin këngës.

Secili nga këngëtarët e përmendur më lartë, kishin karakteristikën e tyre në mënyrën e të kënduarit dhe interpretuarit të këngës vranishtiote, aq sa kënga që këndonte Lulo Zeneli quhesh lulozenelçe, duke u pagëzuar me emrin dhe mbiemrin e tij. Batjar Kanani, një nga prestarët e këngës dhe valles, e interpretonte bukur lulozenelçen. Po ashtu kënga e kënduar nga Devoll Halko, Çane Mëno, Qazim Jonuzi apo Arap Çeloleskaj.

E veçanta e këngës, por dhe e valles, ishte se fillonte shtruar, merrte një ngritje graduale, sa në fund përfundonte si një kushtrim. Duket që kjo ishte dhe rruga e saj që nga krijimi, përfaqësimi që bënte, veç vlerës shpirtërore edhe atë luftarake, të cilat koha ia kishte imponuar.

Duhet ta kishe në gjak që të këndoje bukur, duhej ta kishe në gjak që të hidhje vallen bukur, por asnjëherë vetëm. Më kujtohet një rast për të ilustruar këtë të fundit: Marrësi nuk mund jepte gjithë mundësinë dhe të shprehte gjithë emocionin e tij, po të ishte se kënga nuk kishte mbushjen e plotë në harmoni me të gjithë parametrat e këngës e në një rast, në një koncert, marrësi Arap Çeloleskaj, në mesin e këngës që kishte marrë, kthen kokën mbrapa nga isoja për të tërhequr vëmendjen atyre se dhe ai po pengohej për t’u shprehur në marrjen e saj.

Ishte domethënëse harmonia, pavarësisht se kush ishte i pari, i dyti apo i treti. Dhe, për ta arritur këtë, duhesh të dije të shpreheshe duke dhënë edhe emocione tek ai që të dëgjonte, por në radhë të parë duhej ta ndjeje vetë emocionin. Për mua, kënga labe në përgjithësi dhe po se po ajo vranishtiote që e kam përjetuar dhe ndjej edhe sot drithmat e saj, më duket diçka e përkryer dhe magji e zërit të atyre që këndojnë. Një demonstrim shprehës pa asnjë vegël muzikore, një kombinim zërash kaq të harmonizuar, ku notat muzikore janë të shkruar në mendjen, idenë dhe gojën e atij që i shpreh për të qenë në unison të gjithë me njëri tjetrin. Kuptohet, këta lindin dhe formohen në rrugë e sipër, por rëndësi të madhe ka dhe organizimi shoqëror.

Në Vranisht kishte shumë vite që grupi këngës dhe valles ishte i krijuar dhe funksiononte si për vajzat ashtu dhe djemtë, por ndërtimi i shtëpisë së kulturës, pothuajse më e madhja në krahinë, me kontributin e të gjithë vranishtiotëve kudo që ishin anë e mbanë Shqipërisë, kudo që punonin për vete dhe për shoqërinë, i dha një zhvillim të madh aktiviteteve kulturore e në veçanti këngës e valles. E rëndësishme është se pati edhe një mbështete të madhe dhe kontribut edhe nga veteranët që banonin aty Maman Saliu e Çobo Osmëni, por edhe veteranë e intelektualë vranishtiotë në fshat dhe kudo që ndodheshin.

Grupin e këngës  unë e kujtoj që kur isha në moshë të re me këngën “Jelek verdha veshur-o” ku ishin si marrës Arapi  e kthyesi virtuoz Taborr Shkurti, hedhes elegant Nase Habili. Dëgjoja në radio, sidomos në mëngjes, këtë kënge dhe kënaqesha, por kur u bëra pjesë e tij në vitin 1973 ku drejtues i shtëpisë së kulturës ishte Pavllo Çulla, në fillim si prezantues bashkë me Azime Skëndaj Duka, e pastaj si pjesë e pandashme e grupit, çdo mbasdite dhe darkë, shtëpi të dytë kishim sallën e koncerteve. Gjatë kësaj periudhe, me largimin e Pavllos dhe ardhjen përgjegjës të mësuesit Muhamet Tartari, pati një rritje të madhe të nivelit artistik të këngës dhe valles varnishtiote aq sa një ditë, në Vranisht erdhi edhe Ansambli Shtetëror i Këngëve dhe Valleve për të miratuar vallen e përpunuar labe, sipas rregullit dhe ligjit. Para kësaj, Panajot Kanaçi e Tish Dajia na thirrën në Tirane në sallën e Operas e Baletit për t’u a mësuar valltarëve profesionist.

E vërteta është se vallja e Vranishti, për atë kohe, por dhe sot me sa kam parë, ngelet një nga vallet më të fuqishme labe. Eleganca e heqësit valles Hetem Shkurti, duke dhënë sinjalin me tundjen e shamisë, kolonës së valles Arap Çeloleskaj, Selman Aliaj, Zihni Janushi, Spiro Çino, Bashkim Canodemaj, Kastriot Limoj, Laver Alikaj, Ismahil Shakaj, Jazo Hibri, Batjar Kanani, Lesko Çeloleskaj, i bënë të interesohesh kaq shumë Ansambli Shtetëror i Këngëve dhe Valleve.

Harmonizimi i këngës së kënduar me këmbët që hidhnim ishte i përsosur. Por dhe elementët e valles së kënduar kishin diçka që shprehnin, si tundja e shamisë nga kreu valles, kushtrimin, apo elementë të tjerë si tundja e këmbës e prere, goditja në tokë me këmbë, rrotullimi, aa-pa-pa-pa-pa-ja e Arapit, një sinjal për lëvizjen tjetër që do të bëhej. Ishin elementë artistikë qe përfaqësonin histori popullore vëndase. Kështu vallja arriti kulmin kur ne morëm pjesë edhe në Festivalin Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës në tetor të vitit 1978, një aktivitet madhështor ku nuk kërcyem vetëm në skenën e festivalit në kala, por edhe në qytet të Gjirokastrës, në Libohovë e fshatra të tjerë, në Sarandë e gjetkë.

Ishte vallja e kënduar “O trima vallen ma mbani” qe u bë si himn i valleve labe në atë kohë, por për fatin e keq të sotëm, s’mund ta lë pa përmendur, kjo valle nuk gjendet gjëkundi si gjithë këngët dhe vallet e tjera për ta parë e për t’u ngushëlluar me të. Nuk e di që edhe bashkëfshatarët e mi që i kanë mundësitë, nuk e kanë gjetur këtë perlë të papërsëritur të valles labe. Nuk e di pse heshti dhe Muhamet Tartari, që në një farë mënyre e kishte edhe produkt të tij. Si ka mundësi që i shkruhet vetëm titulli valles në ndonjë shkrim dhe nuk gjendet filmimi? Ajo është kërcyer në festival, pas mbarimit të festivalit, është kërcyer në sallën e Operës e Baletit në Pallatin e Kulturës Tiranë dhe po ashtu tri net rresht në Pallatin e Sportit, atëherë Partizani, po në Tiranë ! Është e patolerueshme, se këngë që janë kënduar në të njëjtin koncert apo festival, sot i gjen me një të klikuar.

Do gëzohesha shumë që kjo kritikë vëllazërore dashamirëse që unë bej, të nxirrte nga bodrumet e Televizionit Shqiptar këtë thesar shpirtëror e kulturor të Vranishtit.

Por nuk ishte vetëm kënga dhe vallja e burrave, por edhe e grave po aq me vlera e ëmbëlsi sa ashpërsia burrërore. E, jo vetëm kaq: për aktivitetin e larmishëm kulturor e artistik lab mund të shkruhet shumë dhe secili vranishtiot mund të krijojë arshivën e tij muzeale të kohës, përveç këngëtarëve e valltarëve. Si shembull mund të merret i paharruari ynë Arapi që, kur filloi të këndojë e deri sa u nda nga jeta, krijoi arshivën e këngëve dhe atje mund ti gjeje kur të doje. Besoj dhe sot po ti kërkosh në shtëpinë e tij, i ke gati. Dhe më e bukura ishte se në vitin 1982, si në 1912-ën me vallen “Cili je ti more burrë”, në 70-vjetorin e Pavarësisë së vendit,  në Vlorë, në Sheshin e Flamurit, vallja vranishtiote u kërcye me 36 burra nga 12 që ishte normalisht, aq sa thoshin të pranishmit: paskan zbritur të gjithë vranishtiotët në Vlorë dhe e lanë fshatin shkretë!

Këto përmasa kishte kënga dhe vallja se e këndonin dhe kërcenin të gjithë në fshat, të mëdhenj e të vegjël, pa dallim moshe.

Bruksel, gusht 2017

 

Le të rrjedhë atje në shelqe…

 

Duke medituar, shkrova ca vargje edhe si porosi:

 

Ku janë ata levendë

Arapi me gjithë Hetemë  

Më ka zënë nostalgjia   

Kur jepte sinjal shamia   

Vallja të tundet tek Rrapi  

Si Hetemi me Arapin  

Vranishtit t’i rrisni nur

Laveri e Jazo Hibri

Kastrioti, Ismahili 

Pas tyre Batjar bilbili

Le të uroj nga shpirti e zëmra

Si uron djalin nëna

Leskua që mbyll dollinë

Ashtu si e do zakoni

Dhe pleqtë mos i harroni

Të gjithë djema uturimë 

O ju djem të fshatit tënë 

Selmanin me gjithë Zininë

Le të rrjedhë atje në Shelqe

Me Spiron edhe Bashkimë

T’u kujtojë historinë

Si djemve, ashtu dhe pleqe!