Malësitë qendrore të Afganistanit janë një botë larg nga kaosi i mbingarkuar i qyteteve të vendit. Hapësirat pafund kolosale dhe të pabanuara janë të rrethuara nga male të mbuluara me dëborë, të vendosur kundër qiellit blu të ashpër.
Në këtë peizazh spektakolar dhe të ashpër, mund të vërehet shumë pak vendbanime njerëzor ose në disa raste është e pamundur. Lartësitë i kalojnë 3 mijë metrat mbi nivelin e detit.
Këtu jeton familja e Azizës, në fshatin Borghason. Në një vit të mirë, ata vetëm mbijetojnë duke kultivuar grurë dhe patate për ushqim dhe të ardhura të vogla. Megjithatë, kur shirat nuk bien, jeta e tyre vështirësohet dhe zhyten në borxhe, duke mos pasur mundësi të rimbursojnë tregtarët e farave të atij viti.
“Vitin e kaluar duhej të merrnim hua nga pazari,” thotë Aziza për “Guardian”.
Gjërat po bëhen më të ashpra. Vigjilenca e jetës në Bamiyan, një nga provincat më të varfra të Afganistanit, lë fshatrat si Borghason në mëshirën e ndryshimeve klimatike.
Në një vizitë të fundit, “Guardian” ka parë nga afër një liqen të ëmbël, i cili furnizon me ujë rreth 4 500 metra më poshtë fshatrat. Duke qenë se temperaturat janë rritur si rezultat i ngrohjes globale, dëbora në male shkrin më shpejtë, më herët se sa fermerët të kenë nevojë për ujë.
Këtë, fermerët në kufijtë e qëndrueshmërisë nuk mund ta përballojnë.
Fermerët thonë njëzëri se temperaturat janë rritur gjatë dekadave të fundit. Shiu është më i dobët dhe më i paparashikueshëm. “Njerëzit e dinë për ndryshimet klimatike edhe nëse nuk e quajnë atë”, thotë Fatima Akbari, ndihmëse e UNEP-it në vend. “Ata e dinë gjithçka për ndryshimin e ujit dhe të motit”.
Pavarësisht se prej rreth 15 vjetësh, Afganistani është një prej vendeve me përfitimet më të mëdha të ndihmës në botë, vendi mbetet i pazhvilluar dhe i pambrojtur nga goditjet e natyrës.
Bamiyan është epiqendra. Malet në Shah Foladi, një nga katër parqet kombëtare të njohura, ushqejnë si basenin e Kabulit dhe lumin Helmand, i cili shkon në jug 1.126 km. Në Helmand, uji ka nxitur konflikt për dekada dhe ka qenë shkak për ndërhyrjet e huaja që prej luftës së ftohtë, kur SHBA u përfshi në projektet e ujitjes.
Me gjithë luftën kundër një lufte të përkeqësuar kundër kryengritësve, qeveria afgane duket, deri diku, e vetëdijshme për nevojën për të adresuar rreziqet e ngrohjes globale.
“Në rajon, Afganistani është vendi më i prekshëm përballë shkatërrimeve të ndryshimeve klimatike”, thotë princi Mostafa Zaher, nipi i ish-mbretit Mohammad Zahir Shah dhe drejtori i përgjithshëm i NEPA.