Loja me dosjet dhe mashtrimi i madh

Bedri Islami

Atë ditë që vdiq Frederik Reshpja, poeti i madh i veriut, jeta e të cilit më shumë kishte rjedhur nëpër burgjet e kohës së komunizmit apo gjysëm i dënuar si anti, ashtu kishte qenë në fakt, nga bota e madhe e letrave, por edhe e politikës, do të gjendeshin dy vetë: miku i tij, Moikom Zeqo dhe poeti Arben Bllaci. Të tjerët nuk dukeshin askund dhe, si duket e kishin harruar prej kohe, pikërisht atë, që, shumë e shumë vite para tyre, kishte thënë për diktaturën dhe të vërtetën shumë më tepër se sa po thonin në pluralizëm gjysma e tyre sëbashku. Por i kishte thënë me mend, pa vrer dhe pa kërkuar të njihej si njeriu që kishte parathënë të vërtetën.

Ndërsa ai ikte, ata që e kishin denigruar, që kishin qenë dëshmitarët e tij të rremë në gjyq, që e kishin përgjuar, e kishin lënë pa punë dhe nuk i kishin dhënë as përshëndetjen më të zakonshme, ishin përsëri, si i thonë “majë kalit“, flisnin me terma të zjarrta për demokracinë, ashtu si kishin brohoritur për Enverin, gjykatësit e Frederikut vazhdonin të ishin gjykatës, sepse atë zanat kishin; opozita e dikurshme e kishte përbuzur Frederikun pasi e kishin ngritur në fillim si simbol dhe arsyeja ishte e thjeshtë: ai nuk kishte pranuar të ishte një shërbëtor më shumë dhe që çuditërisht e kishte gjetur veten më pranë socialistëve se sa demokratikasve. Faji i tij i madh kishte qenë kandidimi për deputet nga socialistët në një zonë që tani quhet rrethinat e Shkodrës dhe kishte marrë përsipër botimin e gazetës “Ora“, emrin e të cilës ia kisha sugjeruar unë, pas mbështetjes së kryetarit të PS në Shkodër, Shaqir Vukaj.

Në njerën nga ditët kur rrinim tek Kafja e Madhe, simboli që pret të ringrihet i Shkodrës, aty në lulishten e saj, bri nesh kalon njëri ndër denoncuesit e tij, ulur kokën dhe shikimin diku tjetër. Frederiku e thirri dhe i tha me atë tonin e tij gjysmë tallës e gjysmë serioz: pse nuk flet? Të mos të të flas unë, kuptohet, por të mos më flasësh ti dhe mos të kërkosh falje?

Këtu e ndal tregimin për Frederikun, shtërgun e veriut që iku përmes këngës, varfërisë dhe brengës së thyer. Iku pa e ditur se cilët kishin qenë denoncuesit e tij, pa e lexuar kurrë dosjen që hartuan për të, në fakt duhet thënë “dosjet“, cilët ishin ata që iu afruan si miq ditën dhe natën shkonin në takimin e fshehtë me operativin e sigurimit të shtetit. Si Frederiku kanë shkuar shumë të tjerë, e kështu si është nisur, do të shkojnë shumë e shumë, pa e ditur askurrë të vërtetën e thyerjes së jetës së tyre.

Ka 27 vite që flitet për këtë temë: dosjet e sigurimit të shtetit dhe bashkëpunëtorët e tij. Është një temë që sillet nëpër dhëmbët e politikës, pa u përtypur asnjëherë dhe, si është deri më tani, do të shkojë shumë gjatë.

Sipas deklarimit zyrtar janë rreth 120 mijë dosje të sigurimit të shtetit, por numri i bashkëpunëtorëve në 45 vite ka qenë shumë më i madh. Sigurimi i shtetit në organikën e tij kishte vetëm 1285 kuadro, por bashkëpunëtorë vullnetarë ka pasur në 45 vite më shumë se 400 mijë vetë. Duhet të ketë pasur një përhapje më të madhe të së keqes, e cila, edhe pse shkuan tri dekada, mbeti ende e mbyllur, njëlloj si kanë mbetur të mbyllura procesverbalet e mbledhjeve të organizatave bazë të partisë, të cilat jo pak herë ishin më agresive dhe më denoncuese se sa vetë dosjet e sigurimit të shtetit.

Historia e hapjes së dosjeve ka filluar që në marsin e vitit 1991. Që asaj kohe është folur shumë dhe nuk është bërë asgjë. Edhe një herë që deshi të bëjë diçka serioze Komisioni i drejtuar nga Nafiz Bezhani, edhe atëherë gjithçka u pre në gjysmë dhe i gjithë përkushtimi i tij përfundoi në dy libra, përmes të cilëve avokati i njohur ka thënë shumë, por pak vetë kanë mësuar prej tyre.

Me lojën e dosjeve të sigurimit të shtetit dhe me bashkëpunëtorët e tij është luajtur aq shumë, sa që tani, edhe nëse do të fillojë të bëhet diçka serioze, e gjitha do të duket përsëri një lojë e politikës, ashtu si edhe ishte në të gjithë këto vite.

Të jem i qartë në mendimin tim: dosjet duhen hapur pa asnjë ndalesë. Duhen hapur për cilindo që kërkon të dijë për fatin e jetës së tij dhe askush të mos ketë drojën se pas kësaj njohje do të ndodhë ndonjë katastrofë. Asgjë e tillë nuk do të ndodhë. Shpesh herë denoncuesit kanë qenë edhe brenda të njëjtit fis, të njëjtës familje, dhe e gjitha është parë si një mundësi mbijetese.

Të jem i qartë: këta bashkëpunëtorë të sigurimit të shtetit, që ishin fillesa e herë pas here edhe përfundimi i dosjeve, e që nuk janë të paktë, e kanë pasur të drejtën të vazhdojnë jetën e tyre, qoftë si njerëz të zakonshëm, në profesionin e tyre, qoftë edhe si tregtarë, nëse e gjitha është bërë mbi një punë të ndershme dhe pa pasur burim pasuritë e vëna nga dënimet e të tjerëve. Nëse pasuria është vënë nga një fillesë jo transparente lidhjesh të dyshimta, ajo pa asnjë ngurrim duhet sekuestruar, pasi është ngritur mbi vuajtjet e të tjerëve.

Por, asnjëri prej tyre nuk e ka të drejtën të jetë njeri publik; të jetë deputet dhe funksionar i lartë i shtetit, të jetë në botën e mediave dhe të sugjerojë ide të lirisë së mendimit. Koha e tyre ka shkuar dhe, nëse deri tani mbi ta nuk ka pasur asnjë lloj ndëshkimi, kjo nuk do të thotë se gjithçka është harruar. Nuk mund të jesh në të njëjtën kohë edhe denonciator edhe vizionar; gjëra që e përjashtojnë njëra tjetrën.

Hapjen e dosjeve e kërkoi fillimisht opozita e vitit 1991, që është edhe opozita e tashme. Edhe tani ajo e kërkon hapjen e dosjeve, megjithëse me gjysmë zëri e pavarësisht se deri më tani vendimin më të gjërë për hapjen e dosjeve, por jo të plotë, e ka ndërmarrë një forcë politike e së majtës.

Kur opozita e vitit 1991 kërkoi hapjen e dosjeve ajo nuk dinte dy gjëra të rëndësishme:

së pari, nuk e dinte se shumë nga denonciatorët dhe bashkëpunëtorët e sigurimit të shtetit, me urdhër apo për të fshehur të shkuarën e afërt, ishin bërë pjesë e saj, pjesë e strukturave të politikës së saj, deri në majat. Në përbërjen e parë të kryesisë së parë të PD të paktën pesë prej tyre kishin qenë bashkëpunëtorë të sigurimit të shtetit. Në grupin e tyre të deputetëve të 31 marsit ky numër ishte shumë më i madh. Publicistë të afruar pranë saj, rrufeshëm shpejt, kishin qenë po ashtu bashkëpunëtorë, ndonjëri prej tyre kishte pasur detyrën të survejonte edhe anëtarë të KQ të Partisë apo figura të njohura të shtetit të asaj kohe, si Ismail Ahmeti, Skender Gjinushi, Faredin Hoxha, Sabit Brokaj, etj. dhe të informonte për veprimtarinë e tyre, duke hapur ai vetë biseda „të rrezikshme“, për të parë reagimin e tyre.

Së dyti, kur opozita  e vitit 1991 u bë pushteti i një viti më pas dhe hulumtoi në dosjet e para ajo ndeshi në të vërtetën se shumica e informatorëve vinin nga familje të prekura politikisht, të përndjekura dhe nga një trashëgimi e njohur politike apo financiare.

Kjo e dhënë, që ishte fshehur prej tyre por që u bë një e fshehtë e njohur për shefat e shtetit, i dha fund dilemës nëse duhen hapur dosjet apo jo, pa ndodhur fillimisht pastrimi i tyre.

Disa prej atyre që u bënë drejtuesit e shtetit dhe të qeverisë së vitit 1992 e dinin krejt mirë se përmes një udhëzimi të veçantë, anëtarët e PPSH-së nuk mund të ishin bashkëpunëtorë të Sigurimit të Shtetit, vetëm me lejen e veçantë të strukturave më të larta të partisë së tyre. Por kjo nuk pengonte që në mbledhjet e organizatës bazë të bëhej denoncimi i atyre që do të ishin në një të nesërme objekti i dosjeve të ardhshme. Ajo që jo pak herë ka ndodhur në organizatat bazë dhe me sekretarët e tyre përkatës ka qenë më e njollosur se sa informimi i një bashkëpunëtori vullnetar, i cili, jo në pak raste, ka përkulur veten thjeshtë për të mbijetuar.

Të dhënat e ofruara në strukturat e larta të shtetit, sidomos në zyrën e ish presidentit të kohës, u bënë njëra nga armët e përdorura në luftën brenda llojit, dosje të cilat më pas u pasuruan, në se mund të përdorim fjalën “pasurim“, edhe me dosjet e reja të korrupsionit dhe të lidhjes me shërbimet e huaja fqinje.

Hapja e dosjeve ka të bëjë së pari, me përgjegjësinë që duhet të mbanin pjesëtarët e Sigurimit të Shtetit, si urdhërdhënës për ngjarje makabre që kishin ndodhur, që nga pushkatimet pa gjyq e vrasjet në kufi, deri tek internimet e pashpjeguara asnjëherë. Nisma e republikës Federale Gjermane për hapjen e dosjeve, në përmasa të kufizuara, vetëm për funksionarët e sigurimit të paramenduar si fajtorë për krime të rënda, shkoi më tej me ligjet e njëjta, edhe më të thelluara, të bëra nga qeveria polake fillimisht, pastaj nga hungarezët dhe çekët. E reja që prunë çekët në këtë praktikë ishte njohja e së drejtës të çdo shtetasi për të parë dokumentacionin e dosjeve të tyre. Ishte nisma e parë që u mbështet nga Këshilli i Evropës dhe Asambleja Evropiane, si shfaqje të demokracisë në vendet ish-komuniste.

Shqipëria, edhe kësaj here, mbeti e fundit dhe vazhdon të mbesë edhe kësaj dite. Labirinthi përmes të cilit kalon ligji, fakti që në institucionin e ri të krijuar fondet janë qesharake dhe janë të punësuar vetëm 20 vetë, e bën që çdo gjë të shkojë drejt infinitit dhe që asgjë të mos ketë zgjidhje.

Tani, që qeveria po përgatit ligjin e ri për dekoratat e kohës së komunizmit, në të cilin përfshihen edhe punonjësit e sigurimit të shtetit, vetë ajo duhet të bëjë përdallimin e saktë, mes atyre që u morën me dosjet e linjës politike, që përndoqën, sajuan dhe dënuan të pafajshëm dhe atyre që, duke qenë pjesë e kësaj strukture, u morën me sigurimin e një jete normale, ndoqën dhe zbuluan agjenturat e huaj që vepronin në vendin tonë dhe, në këtë mënyrë, bënë detyrën e tyre. Përdallimi mes tyre duhet të jetë, pasi vetë puna e tyre nuk ka qenë e njëjtë.

Ligji për dosjet, sidomos zbatimi i tij shumë më i gjerë se deri më tani, duhet të sjellë qetësimin, por edhe dënimin e atyre që, duke abuzuar edhe mbi ligjet e prapështa, u bënë denoncues dhe përndjekës të një grupimi shoqëror, që duke menduar ndryshe, shpesh herë kundër, nuk bënë asgjë tjetër veçse parathënë ndryshimin e epokave.

Nuk kam asnjë nostalgji për Sigurimin e Shtetit. Rrethanat e jetës e kanë bërë këtë. Nëse një ditë të vetme, një orë a një minutë do të kisha qenë pjesë, sado e parëndësishme e tij, nuk do të isha asnjë çast të jetës sime në botën e mediave.

Por, për vetë natyrën e punës sime të sotme, di shumë për të dhe për njerëzit e përfshirë në këtë tragjedi të të tjerëve. Dëgjova para pak ditësh njërin prej atyre që u kishte bërë gjëmën kolegëve të tij, i njohur me pasemërin “zambaku“, njoha nga afër pasurinë që kishte vënë “Pashtriku“ – agjent i dyfishtë, edhe i shërbimit të fshehtë serb, për „Hutinin“ , që ishte njëri ndër organizatorët e firmave piramidale dhe pasi mori pjesën e tij, ia mbathi pak kohë nga politika, dhe mendoj se e gjithë kjo tragjedi por disa e komedi për të tjerët, duhet të ketë një fund.

Ndryshe, e gjitha do të jetë një mashtrim i madh, që jo vetëm nuk shëron plagët, por i përdor ato sa herë që koha kërkon gjakosjen e tyre.

Nuk duhet të ketë asnjë “dosje“ për dosjet. Duhen hapur, të plota, me përgjegjësi dhe koha po ikën.