Lumturia nuk ka brirë (mbi renditjen e Shqipërisë sipas FMN dhe OKB)

Artan Xh.Duka

Sipas FMN kemi ritmet më të larta të zhvillimit në rajon por ndërkohë stabiliteti e varfëria mbeten sfidë dhe fakti që sipas OKB jemi të 109 nga 155 vënde në indeksin e lumturisë, flet vetë. Kyçi mbeten reformat. Si për zhvillimin ekonomik ashtu dhe besimin e optimizmin qytetar tek institucionet dhe shteti ligjor.

Edhe kaq, mirë!

Lumturia është relative dhe jo thjesht derivat i parasë. Varet nga drejtësia sociale, zbatimi i ligjit, pritshmëritë e rrethanat personale e familjare etj. Vetë “oazi” i lumturisë, vëndet skandinave, kanë paradoksalisht nivel jo të papërfillshëm krizash personale, depresion e deri vetflijim (thuhet se Aleksandri Madh u ngashërye përballë perandorisë së pamatë që krijoi; nuk kishte mbetur më gjë tjetër për të pushtuar).

Pavarësisht rregullave në shoqëri, prapë jeta dhe lumturia është edhe fat. Jo të gjithë pasurohen njëlloj por sa kohë ecet me rregulla, nuk ka pse të ketë as qejfmbetje e as cmirë që gërryejnë kohezionin social dhe raportin vlerë-antivlerë. Ndërkohë, tek ne lumturia mbetet e debatueshme jo sepse ka ende varfëri por se ka prej dekadash padrejtësi dhe ndonse u përfol monizmi, ende nuk ka një “metër” për të gjithë.

Me ç’kemi kaluar, edhe kaq indeks lumturie mirë! Se me “urdhër të peshkut” nga politika abuzive u zhbë industria dhe ekonomia bujqësore dhe qindra mijra u vunë përballë zgjedhjes ose të emigrimit “biblik”, ose shndërrimit në “cironka” të korrupsionit, ose mbijetesës dinjitoze por sfilitëse njëkohësisht. Me një klimë pasigurie që cënoi lumturinë pa përjashtim.

E ndërsa reforma në drejtësi e administrative janë fillim i mbarë për rizgjimin e besimit e optmizmit qytetar, po thelbësore janë ajo zgjedhore dhe vetingu politik. Votuesit i ka humbur “zëri” në kuvënd. Deputetët, me pak përjashtime, janë zëdhënës të vegjetizmit partiak të dakortësuar në heshtje për mbijetesën e sistemit “spanjoll” përkundrejt atij mazhoritar që mundëson meritë dhe përgjegjëshmëri ndaj elektoratit.

Ndihmë sociale dhe punësim dinjitoz

Ndonse në parim duhet përshëndetur, refreni qeveritar për punësimin dhe daljen nga skema e mbështetjes sociale duhet të synojnë më shumë drejtësi sociale. Punësimi është mundësi për shanse dhe dinjitet por ndërkohë duke respektuar rrethanat e kujtdo.

Të gjithë duan të punojnë por jo të gjithë munden të punojnë dhe punësimi nuk ka pse bëhet me “detyrim përcaktim” e me afate kohore plus, mjaft nga ata që duan të punojnë mendojnë se ia vlen pritja derisa të gjejnë një punë që u përshtatet më mirë.  Qytetari duhet të ketë liri në tregun e punës dhe ajo vetë duhet të jetë kënaqësi.

Qeveria vetë duhet të rishikojë nivelin e ndihmës sociale (minimumim jetik) që të garantojë më tepër dinjitet deri ditën që qytetari zë punë. Deri tani ajo ka qënë “lëmoshë” dhe “rrogat” nuk kanë pse krahasohen me të e nëse qeveria kërkon të ulë shpenzimet buxhetore, ta fillojë nga rrogat dhe privilegjet pafund të pushtetarëve dhe politikanëve në vënd.

Problem për një vënd të NATO e aspirant për në BE nuk është vetëm ndihma sociale “lëmoshë” por dhe “rrogat” e sotme (deri në paradoksin që krahu i lirë i punës që duhet të jetë sfidë për qeverinë, shihet si “avantazh” konkurrues për investimet e huaja në vënd!). Për më tepër, presioni për “punësim” mbetet amoral kur vjen nga një klasë politike që vegjeton tre dekada falë sistemit të “kopsitur” prej saj dhe ka krijuar punësim e privilegje pafund të përjetshme për veten dhe pasardhësit e saj.

Motivimi për të hyrë në tregun e punës duhet të jetë “e mira” dhe jo e “keqja” pafund, rroga dinjitoze dhe mbështetja sociale në vijim (siguria, kujdesi për fëmijët etj) dhe jo heqja e lëmoshës sociale apo turpi nga etiketimi “parazit”! Kjo, kur në kushtet e massmedias kaotike, fragmentizimit të shoqërisë e inversit të vlerave qytetare, roli i familjes është jetik për kohezionin social dhe sa rëndësi ka shtimi i familjes, ka dhe ngjizja e vlerave që nënkupton kohën e duhur mes prindit e fëmijës së tij.

Duke shtuar mbështetjen sociale, indirekt do rriten edhe pagat prej biznesit për të motivuar rekrutimin e forcës punëtore dhe shteti mund të promovojë punësimin dinjitoz përmes caktimit  të pagës minimale, taksim favorizues bizneseve për punësimin ekstra, konsolidimin ligjor të sindikatave etj.

(Pa)barazia para ligjit

Indeksi i lumturisë presupozon edhe barazinë para ligjit dhe në tre dekada padrejtësia është ulur këmbëkryq. Duke filluar nga prona kur ndërkohë që pronarët e tokave ende presin kompensimet qesharake, përfituesit nga 7501 po marrin tapi me fanfara qeveritare, vënë gur mbi gur e shohin përpara në jetë (a do kompensohen vallë realisht dhe shpejt?)

Duke vijuar me privatizimin e pasurive shtetërore kur ndërkohë që 230 mijë familje përfituan pothuajse falas në 1992 shtëpi, dyqane, magazina etj, mijra familje mbetën të pastreha sepse, ndonse me letra, jetonin në shtëpi pronarësh (a do kenë një strehë  apo do falet kredia për strehim?).

Flitet për favorizimet për pensionistët por për kompesimin e faturave elektrike diskriminohen plot me argumentin se nuk kanë kontratë! E vjen puna që një i moshuar që si ish-pronar toke nuk gëzoi një pëllëmbë, mbeti pa shtëpi sepse banonte në shtëpi ish-pronari (ndryshe nga tokat, ato u rikthyen) dhe jeton në shtëpinë e fëmijëve përjashtohet nga kompensimi financiar(!) etj.

Reforma në drejtësi duhet të zhbëjë çdo padrejtësi dhe çdo dosje e djeshme duhet të jetë subjekt apelimi nëse ka palë që kanë vuajtur pasojat e drejtësisë së korruptuar apo arbitraritetit shtetëror.

Indeksi i lumturisë është relativ por e ka një të vërtetë. Vëndi ka nevojë për reforma por dhe vëmëndje sociale. Paradoksalisht nuk kemi të djathtë në vënd. Bile nuk kemi patur kurrë sepse u uzurpua qysh në fillim. Por ndërsa çdo qeveri e kujtdo krahu ideologjik mirëkuptohet kur ndërmerr politika të djathta e të majta njëkohësisht (sepse jeta është e tillë), PS sot nuk ka pse sillet më e djathtë se e … djathta (ndonse reformat e djathta kalohen më kollaj me qeverisje të majtë).

Që PS e qeverisja e saj të mos kujtohen si “social-ishte” qytetarët nuk duhen parë si numra e statistikë por individë me botën, ndjeshmëritë dhe rrethanat e tyre që meritojnë respekt e drejtësi. Ndryshe “medalja” e FMN është pa “bukë”.