75 vjet nga vdekja e Migjenit

Analiza e zgjatur nё  dy vёllime e Estetikës Migjeniane dhe e praktikës artistike të Migjenit me rastin e 100 vjetorit të lindjes dhe 75 vjetorit të vdekjes së tij më shtyn tё paraqit disa përfundime. Para së gjithash e quaj të dobishme përkundrejt ndonjë zëri të mekur, që ka kërkuar të heshtet tashmë ngaqë konstatohet se nuk është shkruar pak për jetën e veprën letrare të Migjenit, që më nxiti t’i kthehem edhe një herës angazhimit tim pët këtë temë, sepse kam besuar e besoj se, siç ndodh me kryeveprat letrare botërore, edhe vepra e Migjenit përbën një temë që mbetet për të njohur mjaft aspekte të rëndësishme që nuk janë trajtuar, që do të vazhdojnë të jenë objekt interesant hulumtimesh të mëtejshme shkencore, sidomos ngaqë tani veprën e tij do ta kenë në dorë brezat e rinj të lexuesve e kritikëve, të cilët po rriten në kushte të reja më të favorëshme social-kulturore dhe, prandaj do të jenë në gjendje të shprehin plot të vërteta të pathëna deri tani, do të ndihmojnë të kapërcehet ajo atmosferë krize e disi e turbullt e ditëve të një transicioni të ztërzgjatur social-kulturor, pas shembjes së regjimit monist.

Jam i bindur se, pavarësisht ç„është thënë kryesisht për mirë, por disa herë edhe për keq për jetën e veprën letrare të Migjenit, askush nuk e ka në dorën e vet tё vёrtetёn absolute, sepse ajo nuk është një garth apo mur që ndalon lëvizjen e mëtejshme të mendimit. E vёrteta s’është piramide kufiri me tela me gjemba e korent elektrik, por është udhё e hapur dhe merita kryesore e saj qëndron nё forcёn qё ka pёr t’i tёrhequr njerёzit pas vetes së saj dhe nё kёrkim tё parreshtur tё saj. Filozofi i madh i Francёs, D. Didro të vërtetën e ka krahasuar me njё bukuroshe, qё i tёrheq me hiret e saj gjithё adhuruesit e saj, të cilët shpresojnë se me pёrkushtim do t’i zotёrojnё gjithë këto hire, kurse Hirushja ёshtё edhe mё e mёnçur se sa ata, ngaqё e di se dorёzimi ёshtё fundi i hireve tё saj. Edhe mendimet e konkluzionet që kam parashtruar në dy vёllimet e fundit i shoh tashmë si konkluzion pёr mua, qё kam kuptuar se ajo ёshtё vetёm vegim drejt iluzionit të një horizonti të pafundmë e të paarritshëm. E vërteta të bëhet bastun ndihmës, kur ithtarët e saj të përkushtuar nuk shohin, për fatin e keq të tyre, një stacion të fundit të mbritjes. Prandaj, edhe dyvëllimshin tim e quaj një peng pleqërie, një ngacmim qё dua të jetë një e çarë, njё shteg drejt kёrkimesh tё mёtejshme pёr ata qё do vinё pas nesh, një teori e hapur dhe e gjerë për mysafirë,bujtës e udhëtarë të palodhur. Nuk ka qenë udhë e lodhëshme, sepse kam qenë i bindur se mundi kërkimor do të shpërblehej me ca dyer të hapura për njё udhё mё tё mundimshme pёr tё kuptuar diçka, jo pak, nga enigmat, misteret dhe magjitё të mrekullishme të atij Triniteti- Bukurisё, Mirёsisё dhe tё Vёrtetёs, tё gatuar me mjeshtërinë e rrallë, me jetën e pastër dhe gjenialitetin e Migjenit. Në këtë udhë nuk e kam ndjerë veten asnjëherë të zhgënjyer.

U kam besuar fjalëve të thëna mençurisht nga prof. Skënder P.Luarasi se ”Migjeni na ka dhënë tre Kryevepra” dhe nga Arshi Pipa që në mënyrën më sintetike ka treguar se cili ishte Migjeni: “Hymja e Migjenit në letërsinë shqipe shënon një datë. Kjo hymje asht e vrullshme dhe e then traditën.Por në Shqipni Migjeni asht nji i vetëm, asht pionier.Dhe pionieri asht gjithmonë një symbol. Ai që prin mund të rrëzohet shpejt, tjerët që vijnë mbas tij do t’i tejkalojnë caqet e udhës së bame prej tij. Po ka qenë ai që ka pri, ka qenë ai që ka çue flamurin. Pa të ndoshta të tjerët do të kishin ba vetëm nji hap. Puna e pionierit asht fatidik, është kushtrim”. Ngacmimi kryesor që më nxiti t’i qendroi po asaj pardigme që u përpoqa ta arrij, kur prisnja nga ora në orë botimin e librit “Migjeni – Fryma moderne në letërsinë shqipe”, me rastin e 100 vjetorit të lindjes së tij, që u pengua për arsye absurde e keqdashëse, që atëhere e përdora këtë kohë kryesisht për të plotësuar synimin që kisha premtuar për afirmimin e Estetikës Migjeniane të Realizmit ekzistencial, ndonse pata kohë të mjaftueshme për të nisur e vazhduar punën për vëllimin e tretë “Eseistikë. Migjeni dhe letërsia e sotme”, duke qenë i bindur se vepra e Migjenit do të vazhdojë të ndriçojë të ardhmen e letërsisë shqipe.

Përpjekja kryesore në monografinë tonë ka qenë kuptimi i Estetikës Migjeniane dhe veçoritë e saj, të shprehur në gjithë strukturat estetike të realizmit të tij ekzistencialist. Migjeni nuk ka kopjuar variantet e realizmit të shek.XIX, por ka arritur të sintetizojë forma origjinale nga drejtimet kryesore të letërsisët moderne europiane të shek.XIX-XX. Madje, realizmi i tij u lidh ngushtë edhe me arritjet pozitive të filozofisë të jetës, që e bëri të afërt me filozofinë e ekzistencializmit. Por origjinaliteti i realizmit migjenian u formatua në kushtet e situatat historike të viteve ‘30 të Shqipërisë. Migjeni parapëlqente variantet ateiste të ekzistencializmit në kushtet kur shoqëria vuante nga përçarjet e fanatizmit fetar, të trashëguara nga mesjeta e saj. Këtë origjinalitet të realizmit të tij ekzistencial e shpreh qartësisht Migjeni, kur është shprehur:”Mendimet e mia nuk janë mendimet e një njeriu, që është I kënaqun me jetën, por janë mendimet e një njeriu që vuan. Unë vuej për gjithë sëmundjet e botës”. Migjeni nuk ka qenë thjesht nxënës, lexues, ndonse pat mësuar nga të shumtët e letërsisë botërore, ai ka qenë Mësues, sidomos se në qëndrimet e tij ndaj të tjerëve udhëhiqej nga konsesusi, i cili i dha mundësinë të sintetizojë një estetikë origjinale, që mund të quhet integrale. Ne kësaj fjale i japim atë kuptim që u dha në kohën e vet drejtimeve të ndryshme estetike letrare V.Hygo, i cili nuk e pëlqente midis shkrimtarësh “sherrin” (debatet, konfliktet), sepse i besonte konsensusit. Kur e patën pyetur:–ç‘është më e mirë klasikja apo romantikja?Ai përgjigjej: “Në letërsi nuk ka as klasike, as romantike; këtu ka, si kudo, vetëm dy nëndarje – vepra të mira dhe të pagoditura, të bukura e të shëmtuara, të vërteta e të gabuara. …Unë,-vazhdon Hygo,-kurrë nuk I kam ndryshuar e nuk kam për t’i ndryshuar këto bindje.” Ne jemi pёrpjekur t’i japim “konsensusit” njё kuptim mё tё shёndoshё e mё dobiprurёs, pёr tё cilin kemi nevojё jo vetёm nё fushёn e arteve, letёrsisё, estetikёs, por edhe nё çdo sektor tё jetёs nё transicion, qё ky gjithsesi tё mos mbetet i hapur edhe pёr brezat qё do tё vinё, domethënë të dёrpritet “sherri”. Vetё jam bindur se nuk ёshtё as i vёrtetё, as i dobishёm koncepti finalist nё histori, i cili bёn tё sajёn; edhe konsensusi nuk ёshtё fund, mbyllje, por e quaj hapje pёr diskutim, se pёrndryshe pёrsёritet qёndrimi irracional: ose me mua, ose kundёr meje, qё e kemi parё se ç’sjell nё regjimet totalitare. Konsensusi mund tё mos mbetet fjalё e zbrazёt nёqoftёse na nxit nё angazhimin tonё tё pёrgjithshёm pёr ta pranuar idenё e Estetikёs integrale dhe pёr tё gjetur e pёrdorur fakte e argumenta nё tё mirё tё begatimit tё saj, tё afrimit me njёri tjetrin.

Unё e kam kuptuar atё si hipotezё pune, si dialog, si vetkontestim e si katarsis. Pranimi i idesё sё estetikёs integrale, pёr mua, ёshtё kurorёzim për piknisje productive të mëtejshme estetike. Jam pёrpjekur tё argumentoj se Migjeni, në vend të kundërvenieve të drejtimeve e rrymave të ndryshme artistike, kishte një konceptim të tyre më të hapur, mё pluralist dhe mё integrues, që njeh e pranon një thelb, një fillesë estetike në themel të çdo drejtimi e rryme të vёrtetё novatore, tё vetmjaftueshme artistike. Çdo ide ёshtё forcё, por qё tё jetё e tillё edhe estetika metateorike bashkёkohore, kjo do tё bёnte mirё t’i zgjeronte idetё e saj pёr tё rritur edhe forcёn evet; njё orientim i tillё ka qenë estetikisht produktiv tek Migjeni, i cili pranonte maksimumin e unitetit nё pajtim me maksimumin e larmisё, variacionit, qё do tё thotё se pranonte gjithё variantet klasike tё Klasikёs dhe tё Nonklasikёs, sepse nё sejcilin krah tё kulturёs artistike shihte arritje tё mrekullueshme, nё vend qё tё ngulmohej nё absolutizimin e njёrёs, duke i pёrbuzur tё tjetrёs, arritje qё meritojnё tё integrohen, pavarёsisht nga dallimet e tyre cilёsore, por gjithnjё estetike, dhe t’ia linte kohёs veprimin seleksionues kundёr çdo trilli qё ngutet tё vdesё qysh të nesërmen e shfaqjes së tij. Ky qendrim e ndihmonte Migjenin që të krijonte estetikën e tij origjinale, të mishëruar në strukturat artistike të veprave të tij. Pas nesh këtë koncept të Migjenit e ka miratuar edhe studiuesi i shquar kosovar Sefedin Fetiu, i cili ka saktësuar realizmin migjenian, duke e quajtur, sintetik: “Mbi Migjenin, -shkruan ai,- ndikuan format e ndryshme romantike, klasiciziante, realiste, sentimentaliste, postromantike, simboliste, ekspresioniste etj. Por Vepra e Migjenit ka karakterin e një realizmi pa brigje, një realizmi universal ,i cili ka qenë i hapur për komunikim me rryma e drejtime të ndryshme, prandaj mund të emërtohet me termin realizëm sintetik. Migjeni nuk shkroi sipas recetave e sipas formulave të gatshme, të programuara, por me një intuitë krijuese, prandaj vepra e tij edhe sot gëzon një receptim të gjerë e aktual.

Realizmi i tij është një realizëm asimilues, i cili integroi në vete veçoritë e poetikave të ndryshme. Ai krijoi me të njëjtën mjeshtëri artistike poezinë me motiv social dhe individual, subjektiv. Kritika e deritashme lerare ka bërë interpretime gnoseologjike e më pak aso estetike. Ne mendojmë se vepra e Migjenit imponon vetvetiu një komplementaritet metodologjik, që bashkon estetikën gnoseologjike, që integron historinë dhe strukturën, gjenezën dhe krijimin, tekstin e kontekstin.”.f.9 -12. Migjeni i përket tërësisht këtij krahu të realizmit integral, që dallohet e po njihet tashmë, si një variant origjinal i letërsisë realiste ekzistencialiste botërore. Dihet se “moderniste” janë quajtur edhe veprat artistike të impresionizmit, edhe të kubizmit, edhe të surealizmit edhe të ekspresionizmit; por tashmë dihet gjithashtu se kubizmi i kundërvihej në kahun e tij themelor impresionizmit me pretendimin për të kapur e shprehur thellësitë e realiteteve, ndryshe nga impresionizmi që luante me dukjet e sipërfaqëshme e momentale të rrezatimit estetik të realiteteve. Brenda ekspresionizmit vihe re një gamë e gjerë që lëviz nga deformime e shëmtime ekstreme deri tek theksime të karakterit realist kritik, ashtu si diferencohen variantet e tij abstraksioniste nga tablotë surrealiste ose abstraksioniste.

Me gjithë dallimet cilësore të orientimeve të tyre estetike, shpesh impresionizmi e naivizmi, ekspresionizmi e kubizmi, surrealizmi e abstraksionizmi e izma të tjera përmblidhen brenda një estetike të vetme, domethënë integrative të modernizmit. E njëjta gjë përsëritet edhe për estetikën integrale të realizmit, që përfshin variante të ndryshme të tij. Madje, sië e kemi përmendur, edhe në krijimtarinë e një shkrimtari ose artisti të vetëm, mund të dallojmë krijime romantike e sentimentale, klasike e moderne, realiste e natyraliste. Kjo do të thotë se shpesh, edhe pa e kuptuar, me nuhatje e intuitë artisti krijon vepra me vokacione e frymëzime të larmishme, të ndryshme.

Estetika nuk mund të qendrojë indiferente ndaj këtyre fakteve, që e favorizojnë kultivimin e një estetike integrale. Këtë prirje integruese tё realiteteve artistike bashkёkohore dёshirojmё ta shohim tё shprehur edhe nё estetikёn mbarё shqiptare.

FOTO: Baleti “Migjeniana”, me koreografi te Agrona Aliaj, me muzike te kompozitorit Gjon Simoni, ne sallen e TKOB, ne kuader te 100 vjetorit te lindjes se poetit Millosh Gjergj Nikolla (Migjeni), Tetor 2011 (LSA)