Eposi poetik për Skënderbeun nga Margarita Sarroki

Në kostelacionin e librave, që shumë autorë të huaj kanë shkruar mbi figurën e ndritur të Gjergj Kastriot Skënderbeut zë një vend tëveçantë edhe libri i shkrimtares dhe dijetares italiane Margarita Sarroki (Margharita Sarrocchi).

Pak kush e di se libri i kësaj autore i quajtur “SCANDEBEIDE” është një epos poetik në vargje ndoshta libri më unik në këtë formë.

Margarita Sarroki ka lindur në Napoli në vitin 1560 dhe ka vdekur në Rome 1617. Ajo është një figurë letrare dhe intelektuale nga më tëçuditshmet dhe më tërheqëse në periudhën kohore të shekullit të XVI dhe shekullit të XVII.

Poetesh me frymëzim të fortë, me një inteligjencë të madhe, ajo ishte një dijetare e një kulture tëshumëfishtë. Kjo shpjegon se Margarita tregoi një interes shumë të gjallë për veprën shkencore dhe shpikjet e Galileo Galileit dhe ishte ndër të parat që e përkrahu, sepse u bind nga eksperimentet qëshkencëtar i madh kishte bërë si dhe me teorinë e tij për lëvizjen e trupave qiellor, që Galileo kishte arritur ta kuptonte, ndërmjet vëzhgimeve me anë të teleskopit. Dihet letërkëmbimi dhe miqësia që Margarita Sarroki kishte me Galileo Galilei, gjë që shihej me dyshim dhe me vërejtje edhe nga Inkuizicioni.

Margarita Sarroki pati lidhje dashurore dhe jo thjesht platonike me njëtjetër poet të jashtëzakonshëm italian të quajtur Giovan Battista Marino. Edhe ky i lindur në Napoli 1569, pra ishte 9 vjet më i ri sesa Margarita dhe vdekur nëRomë 1625.

Dashuria midis tyre ishte e furishme por dhe me shumë përplasje, pati gjithashtu pas prishjes së kësaj dashurie edhe shprehje të urrejtjes dhe polemikave, që shprehin edhe paradokset dhe klimën intelektuale të kohës.

Për Giovan Battista Morinon dhe the Cambridge History of Italian Literatura e quan Marinon “Një nga poetët më të mëdhenj të të gjitha kohërave”. Marino është shpikësi i një stili të stolisur poetik, të ngjashëm me stilin Barok por i njohur në kritikën letrare si stili “Marinist”, një stil  që pati ndikim dhe u imitua nga shumë poet të njohur në Spanjë, Portugali, Gjermani, Poloni etj.

Sidomos admirues “i marinizmit” ishte poeti i madh gjerman Christian Offman Von Offmannswaldau.

Për poetin Marino dhe stilin e tij të imituar gjatë shekujve XVII deri në fund të shekullit XIX ka shkruar edhe Benedetto Croce.

Por çfarë përfaqëson vepra poetike e Margarita Sarrokit. Variantin e parë të eposit të saj për Skënderbeun ai e botoi në formën e një poeme tëgjatë me 11 këngë në vitin 1606.

Kurse varianti i plotë me 23 këngë u botua pas vdekjes së saj 1623.

Eposi poetik i Margarita Sarrokit njihet si vepra kryesore e saj. Ky epos është tepër interesant dhe përkohën kur është shkruar pati një njohje të madhe, u komentua dhe për të u shkrua shumë.

Eposi “Skanderbejde” është i stilit dhe poezisë tipologjike klasike, si të gjitha poemat heroike, apo dhe Sagat Epike fillon me një thirrje drejtuar Muzës, qëtëkëndojtrimëritë e pashoqe të Skënderbeut nëluftërat e përgjakshmekundër turqve.

Subjekti i shkruar nga Margarita Sarroki ka edhe element historikë të marra nga kronikat dhe nga librat e historianëve, nga Marin Barleti etj, por janë dhe shumë elemente fantazmorik pasojë e imagjinatës dhe të trillit letrar. Pak a shumë ky subjekt ështërrëfimtar.

Skënderbeu pasi mori qytetin kështjellar të Krujës, dërgon ambasadorët e tij tek shumë shtete europiane, për ti vënë në dijeni sundimtarët e tyre mbi ngjarjen.

Kështunjë ambasador i Skënderbeut me Emrin Suart shkoi tek Mbreti Alfonsi V i Aragonës dhe në të tri këngët e para të këtij eposi artikulohet tregimi që Suarti bën përpara Alfonsit të V dhe bujarëve Napolitan, ku paraqitet figura e Skënderbeut me karakteristikat e spikatura të një heroi, trim, mendjemprehtë, bujarë dhe kampion i Lirisë.

Ndër të tjerat tregohet sesi Skënderbeun e kishin helmuar në një gosti të bërë nga sulltan Murati, përshkruhet gjendja e rëndë e Skënderbeut të helmuar, luhatjet midis jetës dhe vdekjes për mjaft ditë por për mrekulli Skënderbeu më në fund shpëton.

Mbas kësajSkënderbeu e braktis Sulltanin dhe ushtrinë turke, dhe Qatip i Padishahut rrëmben një Ferman perandorak që e emëron gurventor tëKrujës.

Ky është varianti kryesor i kthimit të Skënderbeut që e përshkruan të gjithë burimet historike.

Më pas tek këngët e tjera tëkëtij eposi flitet për inatin e sulltan Muratit, dhe dërgimin e ekspeditave turke për rrethimin e Krujësme plotë imazhe heronjsh siç janë edhe figura të tjera, bashkëshok të Skënderbeut si Kont Urani, Topia, Vrani ,Marashi etj.

Skenat homerike të betejave janë ato që i përshtaten më shumë mjeshtërisë poetike për Margarita Sarroki.

Por interesante është edhe paraqitja e figurës femërore me një bukuri mahnitëse të vajzës së quajtur Dorina Silveria, për të cilën Margarita Sarroki ka pasur parasysh si model figurën e Donikës, të dashuruar nga Gjergj Kastriot Skënderbeu.

Eposi poetik për Skënderbeun ka 22 mijë vargje, në 11 rrokësh të ndara në strofa me tetë vargje të quajtura “ottava” .

Për heroin Skënderbe poetesha italiane mendon dhe shprehet se është jo vetëm kampioni i bukurisë mashkullore, një luftëtar dhe trim që nuk ka shok as midis heronjve të lashtësisë por është krejt i pastër, “Panjollë dhe ligësi, pa intriga dhe pa prapaskena”.

Në mendjen e Margarita Sarrokit Skënderbeu është një Hero i humanizmit.

Veç të tjerave Skënderbeu i jep rëndësi të madhe diturisë e cila është “shpata e Shpirtit”.

Skënderbeu është i rrethuar nga dashuria popullore. Tëgjithë e admirojnë dhe e çmojnë.

Ja një përshkrim poetik që tregon Skënderbeun mes popullit:

 

Ai përpara u del fytyrë qeshur,

Por gjithashtu me madhështimbretërore,

Po me atëmadhështi e nur e veshur

Nga goja fjala i rrjedh e ëmbël prore:

“O popull’ im! Kam mjaft mjerime ndeshur,

“Por kush më jepte dhembjetmë mizore

“Ish zgjedha që mbi qafëntënde rrinte,

“Aq shum’ të doja e keq për ty më vinte.

 

“Dhe tash me krahun tim t’ju jem mburojë

“E sigurt kundër turkut, do mundohem;

T’ju jem përndihmë bir, prind që t’ju dojë,

‘Për ktë kuror’, për shpirtin tim betohem!

“Errësirën larg jush qëtëlargojë,

“Jetë të qetë e diell t’ju jap’, zotohem.

“Por ju siç keni qen’ besnik’ më jini,

“Për skllavëri më frikë të mos kini.

 

Tha dhe heshti. Pastaj gjëmoi, buçiti

Me duartrokitjet kënga popullore.

Me bujë e gaz Heroin Kruja priti

Si Jul Qezarin Roma në fitore.

“Rroftë, rroftëSkënderbeu! – kushdo bërtiti, –

“Rroftë mbreti i kësaj toke arbërore!

 

Në shumë këngë tregohen dhe histori të ndryshme dashurie tëluftëtarëve arbër pra fantazia e Margarita Sarrokit “arratiset” në skaje nga më të pabesueshmet edhe tërrëfenjave poetike qe ngjajnë  me rrëfenja erotike, madje të frymëzuara nga stili i Petrarkës.

Veçtë tjerave në skenat e betejave luftëtarët arbër, udhëhequr nga Skënderbeu tregohet sesi qëllojnë me heshta elefantët e mëdhenj që hinse kishin sjell turqit për të sulmuar kështjellat ose madje sesi i sulmonin këto elefantë edhe me anë të disa derrave të egjër, që ushqeheshin me mishin e elefantëve etj etj.

Eposi poetik i Margarita Sarrokit ka njohur dhe një botim të kohëve të fundit në anglisht, është përkthyer nga Rinaldina Russent në 2006 në Cikago të Amerikës.

 

Skënderbeu në Gdanckë të Polonisë

Gdancku është qyteti që ka portin mëtë madh në Poloni. Ky qytet ka një shesh tëfamshëmqë ndodhet nëqendër të tij. Sheshi quhet “Dluci Tarc” që në shqip do tëthotë “Pazari i Gjatë”.

Konsiderohet si një nga sheshet më të bukur të europës, i ngjashëm me sheshin e Shën Markut në Venedik dhe me sheshin “Grand Plaza” të Brukselit.

E vlerësuam sheshin e Gdanckut përtë thënë se aty është dhe një pallat, i njohur si “Godina e Artë”, e ndërtuar në vitin 1509, në fasadën kryesore që ndodhet pikërisht në anën e sheshit ka dhe një numër skulpturash dhe basoreliev që paraqesin figurat më të shquara të historisë. Në qendër të fasadës kryesore të “Godina e Artë” është edhe figura e skulpturuar e Skënderbeut mbi kalë dhe përballë tij po mbi kalë dhe figura e Huniadit, heroit Hungarez, që ishte aleat i Skënderbeut në luftërat kundër perandorisë Osmane .  Këta dy kalorës janë vendosur përballë njeri tjetrit, të veshur me pajimet luftarake. Në pozicione luftimi dhe me shpata në duar.

Në shekullin e XV Polonia përbente me Hungarinë një Mbretëri të përbashkët që kishte në krye Mbretin polak Vladislav i III, me një moshë shumë të re, 20 vjeçare ai u bë mbreti i këtij shteti të dyfishtë. Ishin hungarezët që i ofruan kurorën e Hungarisë mbretërit polak për tu mbrojtur dhe për të bashkuar forcat kundër pushtimit turk.  Tek vepra e Marin Barletit ka dhe një letërkëmbim të Gjergj Kastriot Skënderbeut me Vladislavin e III.

Aleanca midis tyre tregon vetëdijen që kishin kundër rrezikut dhe sulmeve turke.

Vepra e Marin Barletit përSkënderbeun menjëherë mbas përkthimit në gjermanisht, frëngjisht dhe italisht u përkthye edhe në polonisht në vitin 1567 nga dijetari Ciprian Baziliku.

Por edhe përpara përkthimit nga Ciprian Baziliku, një humanist i njohur Polak Marcin Bielsi. Në vitin 1554 shkroi veprën e tij “Për Skënderbeun e Maqedonisë, Princin Arbëror”.

Ky libër ishte një përmbledhje me fragmente rrëfenjash për heroin kombëtar të Arbërisë, Skënderbeun që Marcin Bielsi i kishte përmbledhur në formë fragmentare për te krijuar një unitet.

Në veprën e Marin Barletit ka te dhënapërluftëtar, polak dhe Hungarez të ardhur për te luftuar nëushtrinë e Skënderbeut.

Një ish Jenicev Serb, Kostandin Mihajllovici nga Ostrica, bashkëkohës i Skënderbeut në shekullin e XV, mbasi u arratisë nga ushtria osmane, u vendos në Poloni dhe këtu, shkroi midis viteve 1496-1501 kujtimet e veta në Polonisht.

Në këto kujtime ai përmend si dëshmitar edhe faktin që Skënderbeu ishte marr peng në oborrin e sulltanit dhe se atë “e kishin futur që në moshë të re midis Jeniçerëve të Sulltan Muratit”.

me të drejtë historiani Kristo Frashëri shënon se “ky është i vetmi njoftim qëkemi për Skënderbeun e rekortuar si Jeniçer”. E dhëna e Kostandin Mihajlovicit është shkruar rreth 15 vjet më përpara sesa të botohej vepra e Marin Barletin për Skënderbeun 1508-1510. Kjo e dhënë vërteton faktin se Skënderbeu ka qenë në mënyrë reale si peng në Oborrin Osman.

Historiani i Francës Andre Mason 1934  ka botuar një libër me titull Historia dhe Këngët sllave në Shqipërinë e Jugut” ai thotë se në disa fshatra si në Bogoshticë dhe në Drenovë janë instaluar pakicat polake që në shekujt e mesjetës, se në disa nga këto familje mbijeton legjenda që e konsideron origjinën e tyre polake dhe se në të folurën e tyre kanëmbartur disa fjalë në gjuhën polake siçështë psh fjala “listopad”, që në gjuhën shqipe është muaji “nëntor” etj.

Jehona e Skënderbeut tek Polakët ka qenë ajo e një kalorësi trim që luftoi edhe për lirinë e europës.

Pallati i quajtur “Godina e Artë” ne Gdanckë u ndërtua në vitin 1509 nga një ndërtues dhe skulptor Holandez i quajtur Habraham van den Bloche. Kurse pjesën më të madhe të skulpturave dhe basorelieve u përfunduan në vitin 1615-1618 nga mjeshtri Johan Voigt.

Nismëtarët dhe porositës i ndërtimittëkëtij pallati ka qenë kryebashkiaku i Gdanckut Jan Speyman. Ai ishte dhe një tregtarë i pasur dhe u shty përndërtimin e pallatit edhe nga gruaja e tij e ditur Judita Speyman. Ka njëlegjendë urbane në Gdanckë që thotë se në korridoret dhe sallonet e pallatit “Godina e Artë” shpesh qarkullon hijeja dhe fryma e shenjtë e Juditës e cila mbahet mend edhe përthënien e saj proverbiale “vepro me drejtësi, askujt mos u nënshtro”.

Ne fasadën e këtij pallati duke filluar nga portiku dhe deri në çati lartë ngjiten vertikalisht katër kolona. Nëmajën e këtyre kolonave janë vendosur dhe katër skulptura tëmëdhaqë paraqesin Kleopatrën, Edipin, Akilin dhe Antigonë.

Në fasadën e katit të sipërm, qëështë kati i katërt ndërmjet hapësirave që krijohen mes Katër kolonave nga e majta në të djathtë janë vendosur basorelievet e Themistokliut në hapësirën e parë, të Gjergj Kastriot Skënderbeut dhe të Huniadit në hapësirën e dytë dhe të Scavitles në hapësirën e tretë.

Ne basorelievet e tjerëtë vendosur nëhapësirat mes kolonave të katit të dyte dhe tëtretë janë dhe figurat e Brutit , Horatit, Scolonit, Catonit, Fabriciusit, Sigismundit, si dhe mbretërve polake Jarciello dhe Sigmundit të tretë.

Në shumë vepra historiografivetë dijetarëve në Europëgjatë shekujve janë shkruar për të dyja figurat si për Gjergj Kastriot Skënderbeut ashtu dhe për Huniadin tëcilët përbëjnë dyshe ne e heronjvemëtëspikatur dhe me te dashur të shekullit XV, luftëtarëtë paepur dhe fitimtar në betejat kundër sulmeve tëPerandorisë Osmane.

Edhe në territoret shqiptare gjendet ndonjëvepër arti që i paraqet së bashku të dyja këto figura. Nënjëkishë katolike tëndërtuar nëPrizrennëKosovës në shekullin e XIX me stimulimin dhe financimin e Franc Jozefit perandorin e Austro-Hungarisëjanë bere dhe dy afreskepranënjëratjetrës që paraqesin edhe figurën e Skënderbeut edhe atë të Huniatit. Nënjë farëmënyre të dy këto figura janë si simbole tësë njëjtës tipologji, janë po të shprehin nëmënyre metaforike si dy binjak te historisë Vëllezërve Dioskurë.