Profecia e Napoleon Bonapartit dhe realiteti i ri kinez

Sot, më 1 tetor është festa kombëtare e popullit të madh kinez, shpallja e Republikës Popullore të Kinës, 64 vjet më parë. Me këtë rast i morëm një intervistë gazetarit dhe publicistit Ymer Minxhozi, i cili ka qenë korrespondent i “Zërit të Popullit” në Pekin dhe, pas një vizite të dytë atje, afro dyzet vjet më pas, në vitin 2002, botoi edhe librin “Kina, sfida e shekullit”, me një parathënie të shkrimtarit të shquar Dritëro Agolli. Në vlerësimet e tij, Agolli thotë: “Ymer Minxhozi është dëshmitar i dy kohëve. Libri i tij “Kina, sfida e shekullit” është i rëndësishëm dhe i vlefshëm jo vetëm për informacionin e pasur për ecjen e Kinës moderne, por edhe për mesazhin që u jep qytetarëve, politikanëve dhe drejtuesve të vendit tonë për një bashkëpunim më të ngushtë me këtë kolos, që hapat e tij drejt progresit po çudisin Europën dhe Amerikën bashkë”. Si e argumenton Minzhozi zhvillimin e vrullshëm dhe spektakolar të Kinës në dekadat e fundit dhe pse kanë qenë komplekse marrëdhëniet shqiptaro-kineze. Parulla e Ten Hsiao Pinit për luftimin e varfërisë, roli i Mao Ce Dunit, profecia e Napoleon Bonapartit për zgjimin e Kinës dhe perspektiva e gjigantit aziatik në të ardhmen e botës. Të gjitha këto në intervistën me Ymer Minxhozin në vijim.

– Zoti Minxhozi, para disa ditësh u themelua Dhoma e Tregtisë dhe Industrisë Shqipëri-Kinë, ku mori pjesë edhe Kryeministri Edi Rama. Si e shikoni këtë gjest të qeverisë së re shqiptare?

– Ky është një lajm shumë i mirë. Le të shpresojmë se qeveria e re e Kryeministrit Rama do të hapë një kapitull të ri në marrëdhëniet me Republikën Popullore të Kinës, meqënëse edhe në programin e shpallur prej tij këto marrëdhënie renditen si një prioritet në fushën e politikës së jashtme të qeverisë. Kjo përshëndetet nga të gjithë shqiptarët, të cilët nuk e kanë harruar ndihmën e gjithanshme të popullit kinez për Shqipërinë, ndihmë e cila u materializua në dhjetëra vepra industriale e bujqësore, në elektrifikimin e të gjithë vendit si dhe në përgatitjen e një plejade të tërë specialistësh të sektorëve të ndryshëm. Ripërtëritja e këtyre marrëdhënieve mbi baza të reja, me leverdi reciproke, do të sihte me shumë interes për popullin tonë, sidomos sot kur shtrohet nevoja urgjente e rimëkëmbjes së vendit, pas njëzet vjetësh shkatërrimi. Kinezët e njohin shumë mirë ekonominë tonë dhe njëkohësisht ata kanë një përvojë shumë të pasur në çuarjen përpara të reformave.

– A ka ndonjë motiv që qeveria e re të ndruhet në hapjen drejt Kinës, në lidhjet me këtë vend të madh, duke patur parasysh faktin se ai është një vend komunist?

– Motive nuk ka, por kleçka mund të gjenden sa të duash dhe kur të duash. Gjithçka varet nga predispozita e atyre që kanë në dorë pushtetin. Duke u nisur nga qëndrimet e derisotme të qeverive të periudhës së tranzicionit (në të dy krahët) rrezikun e ringjalljes së “motiveve” negative të marrëdhënieve me Kinën e shoh në xhelozinë që manifestojnë disa qeveri apo qarqe afariste ndaj investimeve kineze në Shqipëri. Ne jemi një vend i vogël dhe influencimet e të huajve gjejnë shumë shpejt terren, qofshin ato politike apo të natyrave të tjera. Unë besoj se qeveria e re e Kryeministrit Rama nuk do të shkelë në këso “dërrasa të kalbura” dhe do të dijë të gjejë rrugën e duhur. Për këtë unë kam bindje të fortë. Udhëheqës të lartë të Europës dhe të Amerikës shkojnë në Kinë pa asnjë hezitim, edhe pse ajo është komuniste, ata investojnë atje me miliarda, sepse kështu ua do interesi i tyre kombëtar. Përse Shqipëria u dashka të ndruhet e të tërhiqet para interesave të veta kombëtare?

– Ne kemi një histori të vjetër e komplekse të marrëdhënieve me Kinën, si gjatë periudhës socialiste, ashtu dhe më pas. Sipas jush, çfarë e ka penguar ecurinë e këtyre marrëdhënieve?

– Marrëdhëniet e Shqipërisë me Kinën njohën kulmin e tyre gjatë viteve ’60 dhe ’70 të shekullit të kaluar, pas prishjes së marrëdhënieve me ish-Bashkimin Sovjetik. Gjatë atyre viteve Kina Popullore u bë mbështetja kryesore e Shqipërisë, si në fushën ekonomike ashtu dhe në politikën e jashtme. Këto marrëdhënie të ngushta miqësore nisën të ftohen pas vizitës së Presidentit amerikan Nikson në Kinë dhe u ndërprenë thuajse plotësisht pas shpalljes së programit të reformave të Ten Hsiao Pinit. Siç duhej pritur, kjo ndërprerje marrëdhëniesh shumë shpejt u kthye në bumerang për Shqipërinë. Udhëheqja shqiptare e asaj kohe zgjodhi rrugën e gabuar dhe, pikërisht atëherë kur duheshin forcuar këto marrëdhënie, ajo bëri të kundërtën. Kursi i ri kinez duhej të na kishte nxitur edhe neve për të ndërtuar një politikë më të arsyeshme e pragmatike, në përputhje me interesat tona kombëtare. Sepse edhe në Shqipëri kishte ardhur koha për të bërë reforma, si në ekonomi, ashtu dhe në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Për fatin tonë të keq, edhe ndryshimi i sistemit në Shqipëri nuk solli asgjë të re në marrëdhëniet tona me Kinën Popullore, madje u bënë gafa akoma më të rënda. Vetëm pak ditë para se të uleshin në kolltukun e pushtetit, ‘demokratët’ që fituan zgjedhjet e 22 marsit 1992, e nisën me gjeste të shëmtuara, duke u bërë gardh para ministrisë së punëve të jashtme (ndërsa socialistët ishin në ikje e sipër) dhe penguan vizitën e ministrit të jashtëm të RP të Kinës, Li Pen, me parullën “Poshtë komunizmi kinez”. Këtë parullë absurde ‘demokratët’ nuk e harruan gjatë gjithë kohës në pushtet, edhe pse herë pas here kanë bërë ndonjë gjest “afrimi”, kur ua donte momenti. Nga ana tjetër, qeveria Nano, e Partisë Socialiste, për arsye që nuk u shpallën kurrë politikisht, refuzoi në momentin final kredinë kineze prej 140 milion dollarësh, bashkë me projektet, për ndërtimin e një hidrocentrali në Bushat të Shkodrës. Ky do të ishte investimi më i madh kinez në Europë gjer atëherë. Ky refuzim iu mbylli derën investimeve të tjera kineze tek ne. Përse ndodhi kështu? Thuhet se dikush i “tërhoqi veshin” qeverisë sonë dhe ajo u përul pa bërë zë. Përsëri politikë antikombëtare.

– Cilat duhet të jenë, sipas jush, fushat prioritare të investimeve kineze në vendin tonë?

– Fushat mund të jenë pa fund, sepse kinezët kanë një përvojë dhe zhvillim të gjithanshëm. Edhe ne kemi gjithashtu nevojë për gjithçka. Megjithatë unë mendoj se vëmendja duhet përqendruar kryesisht tek minierat e kromit dhe transporti (hekurudhat dhe portet). Për një kohë të gjatë kromi ka zënë vendin kryesor në eksportet tona (ne zinim vendin e tretë në botë) dhe duhen marrë masa urgjente për të përmirësuar gjendjen në industrinë e kromit, sepse është jo vetëm krim, por edhe turp ta lemë Bulqizën ashtu siç është katandisur. Minierat tona të kromit duhet t’i marrë në dorë një firmë shtetërore, në bashkëpunim me një firmë të huaj dhe kjo firmë mund të ishte kineze. Asnjë vend i Bashkimit Europian nuk e ka të privatizuar 100 për qind industrinë e minierave. Kinezët praktikojnë sot me sukses bashkadministrimin shtet-privat dhe kanë pasur suksese të shkëlqyera. Në minierat tona, madje përgjithësisht me pasuritë tona kombëtare të nëntokës dhe të sipërfaqes, është vepruar dhe po vazhdon të veprohet në mënyrën më kriminale të mundshme. Asnjë pushtim i huaj nuk do të kishte arritur të bënte këtë batërdi me pasuritë tona kombëtare. Vetëm pushtimi i Hunëve do të mund të bënte atë që shohim me minierat, uzinat dhe hekurudhat tona.

Unë përmenda dhe hekurudhat, sepse kam bindjen që vetëm një investim i huaj (siç mund të ishin investimet kineze) do të mund të vinte në funksion ish-hekurudhën tonë modeste dhe ta çonte më tej këtë mjet transporti ta pazëvendësueshëm. Nga ato çka shohim, të krijohet përshtypja se në gjirin e qeverisë që sapo është larguar, ka ekzistuar një “klan antihekurudhor”. Ndryshe nuk do të hiqej dorë nga hekurudha e Matit që do të transportonte të gjitha kromet e zonës më të pasur me minerale; nuk do të shkatërrohej linja hekurudhore që shkonte drejt verilindjes (Pogradec e më tej); nuk do të lejonte çmontimin e shinave dhe shkatërrimin e vagonëve, para syve të policisë. Dhe më në fund, këto ditë u zhduk edhe i vetmi stacion treni në Tiranë, duke e bërë kryeqytetin tonë kandidat për librin e rekordeve “Giness” – si i vetmi kryeqytet në botë pa lidhje me hekurudhë.

Mendoni të dashur bashkatdhetarë të mi se, ndërsa Kina Popullore, brenda njëzet vjetëve të fundit (sa mosha e tranzicionit tonë ‘demokratik’) arriti të shtrijë linjën hekurudhore deri në “Çatinë e Botës” në Tibet, ku shinat prekin lartësinë 5 mijë e 75 metra mbi nivelin e detit dhe vagonët e pasagjerëve janë të veshur sikur të ishin avionë reaktivë. A nuk duhet t’i bëjmë vetes pyetjen: Kush e ka udhëhequr “Reformën shqiptare” gjatë këtyre dy dhjetëvjeçarëve të fundit?

– Me pak fjalë, cila ka qenë dhe vazhdon të jetë motoja e reformës kineze, e cila komentohet aq shumë në botë?

– Në qoftë se do t’i përmbledhim në pak rreshta faktorët e suksesit spektakolar të reformës kineze, mund të themi:

Reforma u hartua nga lart dhe njëkohësisht po vihet në zbatim sipas planeve dhe projekteve të hartuara po nga lart. Motoja e reformave kineze ishte dhe vazhdon të jetë: Stabilitet me çdo kusht. Të mos injorojmë të kaluarën dhe të mos humbasim orientimin. Të mos mbetemi prapa kohës dhe të mos djegim etapat.

Gjatë zbatimit të reformave në Kinë nuk u praktikua ajo që është quajtur “Terapia Shock” apo teoria “zero”. Nuk u premtua as “Çeku i Bardhë” si këtu tek ne. Në vend të këtyre “terapive”, u ndoq rruga e ecjes me etapa, shkallë-shkallë, në mënyrë që të evitohej shkatërrimi i asaj që ishte ndërtuar deri atëherë. Fjala “reformë” nuk mori kuptimin “shkatërrim”. Në fillim të viteve ’80 Ten Hsiao Pini e krahasonte reformën me veprimin e kalimit të lumit, duke ecur verbëtazi mbi gurë. Ishte pikërisht Teni që hodhi parullën e famshme: “Nuk ka rëndësi nëse macja është e zezë apo e bardhë, e rëndësishme është që ajo të kapë miun”.  Kjo ishte një thirrje për t’i parë gjërat drejt në sy, për të qenë realistë, një thirrje për të hedhur poshtë parullat boshe, propagandën ideologjike që nuk zbatohej në realitetin e jetës. Prandaj Teni porositi: “Problemi themelor për ne është si të nxjerrim një miliard njerëz nga varfëria”, sepse “socializëm nuk do të thotë varfëri”.

Për të shmangur aventurizmin dhe hapat e pamatura, Reforma u parapri nga një punë e gjerë studimore, teorike dhe praktike. U ngritën dhjetëra institute dhe komisione shkencore që do të merreshin me studimin e problemeve ekonomike, financiare, juridike dhe sociale, probleme këto që  do të lindnin gjatë zbatimit të Reformës. Asnjë ndërmarrje nuk u mbyll pa një studim paraprak nga komisioni i posaçëm. Prandaj dhe  nuk ndodhën ato fenomene që ndodhën në ato vende ku partitë që kishin pushtetin u mënjanuan krejtësisht nga drejtimi i punëve dhe i lëshuan ekonominë dhe institucionet në duart e turmave.

– Tani një pyetje politike më të drejtpërdrejtë: Cili është vlerësimi dhe qëndrimi për rolin e Mao Ce Dunit në zhvillimin kinez?

– Pas vizitës së dytë në Kinë në vitin 2002, shpesh më janë bërë pyetje lidhur me vlerësimin që i bëhet sot Mao Ce Dunit nga kinezët. Unë mund të them se, në pamje të parë, pak gjëra kanë ndryshuar. Në sheshin Tienanmen, aty ku bëhen manifestimet popullore, në qendër të kryeqytetit, bie në sy portreti i madh i Maos, si edhe më parë. Midis Muzeut Historik dhe ndërtetsës së Asamblesë Kombëtare, si edhe më parë, vazhdon të jetë Mauzoleumi i Maos dhe në ditët e orët e caktuara për vizita ka njerëz që presin në radhë të gjata. Në Shangai pashë se monumenti i madh i Maos, në bregun e lumit Huangpu, ishte po aty, ku ka qenë edhe dyzet vjet më parë. Edhe në repertorin e koncerteve në vendet publike këngët për Mao Ce Dunin ose këngët me vargjet e poezive të tij, ndonëse jo dhe aq shpesh, vazhdojnë të këndohen. Në fjalimet zyrtare emri i Maos përmendet shumë rrallë, por në popull duket se respekti për ish-udhqëheqësin vazhdon të ruhet. Kinezët thonë se historia nuk është e njëtrajtshme, ajo ka zig-zaket e veta, bashkë me njerëzit që janë apo kanë qenë protagonistët e saj. Bisedova me njerëz që e kanë ndjekur nga afër politikën kineze gjatë dhjetëvjeçarëve të fundit. Ata më thonë se gjatë shpjegimit dhe vënies në jetë të Reformës nuk është zhvilluar asnjë fushatë denigruese ndaj Maos, madje edhe vetë Ten Hsiao Pini asnjë herë nuk e ka kritikuar Maon publikisht, edhe pse ata kanë patur jo pak kontradikta midis tyre lidhur me ndërtimin e Kinës së re në vitet e mëvonshme. Kjo shpjegohet me shumë arsye që lidhen me historinë e këtij vendi të madh. Mao Ce Duni ishte themeluesi dhe udhëheqësi i asaj partie  që i drejtoi qindra milionë kinezët drejt fitores historike të Tetorit të vitit 1949 dhe që vazhdon të jetë në krye të kombit edhe në ditët tona. Emri i tij lidhet ngushtë me emrin e Kinës së re. Prandaj kinezët nuk i harrojnë meritat e tij të mëdha. Por, gjithçka me masë.

– Pra, nga të gjitha këto që biseduam, ne nuk duhet të na çudisë hopi i madh që ka bërë Kina në zhvillimin e saj të deritanishme dhe në ato që priten në të ardhmen?

– Jo, ne nuk duhet të çuditemi nga i gjithë ai ritëm i lartë zhvillimi në Kinë. Ato zhvillime të jashtëzakonshme si në asnjë vend tjetër tashmë kanë ndodhur e ndodhin përditë. Ne duhet të kapim thelbin e këtij zhvillimi dhe të përfitojmë sa më shumë nga përvoja dhe bashkëpunimi me Kinën.

Për ta mbyllur, po sjell këtu një fragment nga ditaret e Napoleon Bonapartit, të shkruar dyqind vjet më parë: “Kina është një gjigante në gjumë, lëreni të shtrirë dhe në gjumë, sepse po të zgjohet, do të habisë botën!” Kina ka kohë që është zgjuar dhe bota ka plot arsye të habitet. Por jo të shqetësohet!

– Ju faleminderit!