Për Nexhip Vinçanin dhe të tjerë…

Arianit Dervishi

Duke marrë shkas nga një “studim” i një “mendimtari” i një zbuluesi të famshëm i krimeve të komunizmit i Institutit të Studimeve të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit”,   “ujkut që e kanë vënë të ruajë delet“, nuk më le ndërgjegja e një qytetari të thjeshtë që u lind dhe u rrit në periudhën më të fortë më të ndritshme, më të pastër e transparente të historisë të popullit e atdheut tonë, atë të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare.

Siç del nga i “famshmi studim”, ka njerëz e grupe të caktuar njerëzish që ju interesojnë shumë shpifjet, intrigat, baltosjet e kësaj periudhe të historisë. E kanë bërë të tyren shprehjen kuptimplote “Shpif o shpif se diçka do të ngelet”. Kohë mbas kohe dalin si “kërpudha mbas shiut”, kërpudhat helmuese, që synojnë për të helmuar, jo atë brez që e jetoj atë periudhë, që vunë kokën në satër për lirinë e atdheun të tyre, por për ata që vinë pas, për brezat e ardhshëm, që në gjakun e tyre të pastër të “injektojnë” helmin dhe nëpërmjet këtij helmi të shuajnë këtë pjesë të ndritshme, reale dhe kurdoherë të gjallë të historisë të popullit tonë.

Kjo histeri  e “strategji”, që nga këmbëngulja për ndryshimin e datës së çlirimit, nga 29 në 28 Nëntor, me mohimin e luftës kundër okupatorit dhe paraqitjen si luftë civile dhe tani me nxjirrjen e figurave më të ndritura të kësaj periudhe dhe paraqitje si “terroristë“ e si kriminelë e antikombëtar, këtë hallkë aq të fortë, nga zinxhiri i historisë tonë bëhet me qëllim të caktuar.

I dashur lexues!

Si një dishmitar okular, përcjell në kujtesën e atyre që e jetuan atë periudhë, ndërgjegjen dhe memorjen e brezit të mëvonshëm një copëz, një fragment ngjarje reale të jetuar, dhe kushdo mund të tërheqë  konkluzione e mësime për realitetin e kësaj periudhe.

*  *  *

Fshati Vinçan, është rreth 7 km në veri- perëndim të qytetit të Korçës. Ai shtrihet rrëzë kodrave karshi Korçës, në thellësi të një përroi dhe që mbyllet nga një mal në veri që quhet “Vetulla e Damjanecit”. Në të dy krahët nga fusha rriten kodrat dhe dalëngadalë ngrihen malet dhe së bashku me :Vetullën e Damjanecit, në këmbët e saj, krijohet një luginë që ka formën e thesit, me grykën e tij në fillim të fshatit Vinçan. Kjo e bënte të vështirë futjen të një ushtrie të rregullt, sepse mund të  mbyllej gryka e thesit dhe ato të mbeteshin të rrezikuar për t’u asgjësuar. Kjo edhe për një masivitet të veçantë të banorëve të këtij fshati të inkuadruar në repartet partizane, Vinçani merret si simbol i pjesëmarrjes masive në Luftën ANCL në zonë e më gjerë. Ky masivitet, në një shkallë të konsiderueshme, i dedikohet dhe birit, idealistit, patriotit, antifashistit, zemërmadhit, inteligjentit, trimit, njeriut të shquar, birit më të dashur të fshatit dhe gjithë banorëve të Rrëzës, Gorës, Oparit, Nexhip Vinçanit (Dervishit), Komandantit të Shtabit të Qarkorit të Korçës, Komandantit Heroik të Brigadës së 4 Sulmuese, organizatorit dhe frymëzuesit të sa e sa brigadave e reparteve të tjera partizane të krijuara në qarkun e Korçës.

Shtëpia e xha Malos ishte në fillim të fshatit dhe ndër bazat kryesore të luftës në fshatin Vinçan. Ajo shtëpi ka pritur e përcjellë qindra partizanë. Xha Malua ishte kryetar i Këshillit të Parë Antifashist dhe më vonë kryetar i Këshillit Krahinor ANCL të fshatrave të Rrëzës. Gjatë gjithë luftës ajo shtëpi ishte në aktivitet. Ashtu si xha Malua, nënë Barja, ishte aktivistja kryesore dhe Kryetare e Gruas Antifashiste e fshatrave të Rrëzës. Ajo mbolizonte gjithë gratë dhe vajzat e fshatit për mbledhjen e ndihmave për partizanët, veshjen, shpërndarjen nëpër baza kur ata vinin në fshat dhe deri fshehja dhe dërgimi i vullnetarëve që vinin nga Korça, për në shtabet e reparteve partizane. Kjo shtëpi ishte dhe si një qëndër ku mjekoheshin e merrnin ndihmën e parë partizanët e plagosur dhe për t’i transportuar pastaj në spitalin partizan.

Pikërisht në një ditë të fundit të qershorit të vitit 1944, kur operacioni gjermano-ballist ishte në kulmin dhe njëkohësit dhe dështimin tij, në shtëpinë e xha Malos vinë 4 vullnetarë nga Korça, dy djem dhe dy vajza. Shtëpia ishte si pikë grumbullimi dhe shpërndarje për të rinjtë që dilnin  vullnetarisht partizanë. Ata vinin në mënyrë të organizuar dhe të fshehtë, të shoqëruar nga njerëz shumë të besuar caktuar nga komandat dhe këshillat ANCL. Karshi shtëpisë së xha Malos, në anën tjetër të rrugës, 6-7 metra nga avllija, që rrethon shtëpinë, ngrihej një shtëpi dy katëshe. Në korridorin e katit të dytë kishte një dritare të vogël që shikonte nga shtëpia dhe oborri i shtëpisë të xha Malos. Pra oborri dhe hyrja në shtëpinë e xha Malos vrojtohej lehtë nga dritarja përballë . Fundi i shtëpisë nga qoshja e saj në krahun e djathtë, në thellësi, midis murit të shtëpive dhe avllisë, në një gjerësi 3-4 metra dhe thellësi 5-6 metra, nuk vrojtohej nga dritarja në fjalë, ishte një rrugicë e fshehur nga ajo. Në fund të kësaj rrugice, ishte ndërtuar një strehim i përkohshëm rreth 1.5 m i thellë dhe 3-4 m i gjerë dhe para tij kolibja e qenit, një qen plak dhe i urtë dhe gjymezi i pulave, dyert e të cilëve ndodheshin në ekstremet e të dy krahëve.

Për t’u futur në strehim, duhej të nxirrej qeni, të futeshin brenda njerëzit nëpër një derë në mes të strehimit. Në të majtë, afër qymezit të pulave ishte ndërtuar furra për pjekjen e bukëve.  Përveç nënë Bares dhe pjestarëve të tjerë të shtëpisë nuk e dinte njeri këtë vend strehim.

Në hyrje të fshatit, në një kodër të vogël, në rrugën që lidh fshatin me Korçën, në Linicë, bënte roje vazhdimisht një nga pjestarët e njësitit të fshatit. Nga kjo kodër e vogël, kontrollohej e gjithë fusha dhe rruga që lidh fshatin me Korçën. Roja në atë ditë dikton një grup 10-15 (skuadër apo togë si mund ta quajmë) ballista që vinin drejt fshatit. Lajmëruan menjëherë nënë Baren dhe vullnetarët u futën në vend strehim. Me qëllim që të justifikohej ndonjë zhurmë, kollitje, teshtitje apo gjë tjetër. Demirhani e kunata e nënë Bares, ndezi furrën që të krijohej mendimi, se zhurma u bë nga ajo. Grupi i ballistave mbërriti,u drejtua direkt tek shtëpia e xha Malos dhe u futën në oborr. Dukej që kishin marrë informacion të saktë për vullnetarët e ardhur dhe kjo siç duket nga dritarja karshi. Të zotët e shtëpisë karshi nuk ishin të besuar prandaj dhe nënë Barja porosiste herë pas here që “kini kujdes nga dritarja karshi që të mos ju shohin”.

Me t’u futur në oborrin e shtëpisë, konandanti i grupit të ballistave, thirri nënë Baren dhe i kërkoj të dorëzonte vullnetarët e ardhur nga Korça. Nënë Barja ju përgjigj se nuk kishte njeri, të rinj apo partizanë të huaj në shtëpi.

-Ne kemi informata të sakta se sot kanë ardhur 4 partizanë nga qytetit, prandaj nxirri me të mirë, – ju hakërye komandanti ballist.

– Unë nuk kam njeri të huaj në shtëpi, po të doni kontrolloni, – ju përgjigj ajo.

Komandanti ju dha urdhër vartësve për të kontrolluar në të gjithë shtëpinë. Ballistët dikush me vullnet dikush si nga zori dhe pa qejf, u shpërndanë nëpër shtëpi duke kontrolluar çdo vrimë e qoshe të shtëpisë, të haureve, plevicës, në musëndrat, tavanë, e kudo. U futën edhe nga furra e bukës, kolibja e qenit e gjymezi i pulave. Panë dhe Demirhanë që ushqente dhe trazonte shkarpat në furrë dhe kollitej kohë pas kohe se e ngacmonte tymi i shkarpave që digjeshin.

Mbasi kontrolluan dhe bënë rrëmujë e nuk gjetën gjë i rapotuan komandantit të tyre për ç’ka kishin marrë detyrë. Disa nga ballistët ishin nga fshatrat për rreth dhe njihnin familjen e xha Malos. Njihnin shumë mirë edhe nënë Baren, këtë grua fisnike e trime. Midis tyre kishte dhe të betuar e të vendosur për rrugën që kishin marrë e po vazhdonin.

Në katin e tretë të shtëpisë dergjej i sfilitur e dobësuar nga ethet, djali i vogël i nënë Bares, Adriatiku. Edhe ai kishte dalë partizan si e motra Dudija dhe i vëllai Muhamerri.. Ishte 14-15 vjeç. Meqenëse ishte i sëmurë, i dobësuar nga ethet, komanda e repartit ku bënte pjesë e la përkohësisht t’i shërbente e ëma dhe pjestarët e tjerë të familjes. Një nga ballistët i raportoj komandatit dhe ai ju dha urdhër dy prej tyre për ta zbritur poshtë, ashtu të drobitur siç ishte djali. Ata e ngritën nga rrobat (shtrati) dhe e sollën para komandantit, poshtë në oborr.

-H ë….- tha komandanti me një farë triumfi, nënë Bares.- Si thua, do i nxjerrësh ata, që të kanë ardhur, apo do të qash djalin sot.

Nëna kur pa djalin që me zor po qëndronte në këmbë, duke e mbajtur për krahu dy ballistët, u vrenjt, ju drodh zemra, dhe ju kthye komandantit:

– Unë të thashë, që nuk kam njeri të huaj në shtëpi. Ju vetë kontrolluat dhe nuk latë qoshe e vrimë pa hyrë, dhe po të kishte do t’i kishte gjetur. Ata nuk i përpiu dheri. – tha nëna duke u dridhur nga zjarri i brendshëm i nënës për fëmijën që  kërconohej për jetën.

– Ju bëni çfarë të doni. Unë kam dhe tre të tjerë. Por mendohuni mirë se këtë fëmijë mund ta vrisni, por do ta  paguani shtrenjtë.

Komandanti nuk tërhiqej, sepse ishte i sigurtë për ç’ka kërkonte. Ju dha urdhër ballistava që mbanin për krahu djalin, ta çonin tek avllija përballë. Ata zbatuan urdhërin dhe u rreshtuan në të djathtë të komandantit me armët të drejtuara nga djali dhe në gdishmëri për të qëlluar.

– Edhe një herë po të them! Nxirri partizanët nga ku i ke fshehur, në të kundërt do ta qash djalin- u hakërrye kryeballisti. Grupi i ballistëve filloj të lëvizte nëpër oborr. Dukej që shumica nuk ishte dakort me këtë vendim të komandantit të tyre përveç atyre dy e ndonjë tjetër, që zbritën djalin nga lart dhe e vunë tek avllija për ta pushkatuar. Zemra e nënës rihte fort sa mund të dilte nga kraharori, tek shikonte të birin karshi që me zor qëndronte në këmbë dhe thoshte me vehte: “Do ma vrasin vallë ?Çfarë shpirti kanë këta, si mund të virtet një fëmijë pa bërë asgjë të keqe. E si mund të dorëzoj unë ata 4 bij nënash që kanë marrë vdekjen në sy dhe m’u besuan mua. Si mund t’i tradhëtoj? Jo nuk do t’i dorëzoj, pa le të bëhet ç’ të bëhet. Unë nuk jam e vetmja nënë që do të digjem. Sa nëna të tjera janë djegur kështu! Me marifet, pa u vënë re nga kryeballisti, u afrua një ballist si rastësisht dhe me zë të ulët i tha: “Mos u tremb se nuk do ta pushkatojnë, nuk ja u mban, kanë frikë“.

– Po them për të fundit herë: Dorëzo partizanët dhe ne nuk do të të  bëjmë asgjë- foli kryeballisti.

– Edhe unë po të përgjigjem për të fundit herë që nuk kam asnjë të huaj në shtëpi për ta dorëzuar. Ne jemi tre gra dhe djalin që e keni vënë pas murit të avllisë- tha nëna. – Por duhet të dini një gjë: Po bëtë atë që kini në mend juve do të mbulohi me turp për gjithë jetën dhe hakmarrja do të bjerë mbi kokat tuaja me të gjithë forcën e saj për krimin që po bëni, – tha nënë Barja me vendosmëri.

Kryeballisti nuk e priste një vendosmëri të tillë të kësaj gruaje trime, burrneshë. Hodhi sytë për rreth oborrit dhe pah vështrimin jo aprovues të një pjese të mirë të ballistëve. Dha urdhër të grumbulloheshin dhe u largua së bashku me grupin pa thënë asnjë fjalë.

Nënë Barja dhe Demirhani, e kunata, u sulën drejt Adriatikut, rrëmbyen djalin dhe së bashku me të u ulën në shkallët e ballkonit. U desh disa minuta të merrnin vehten dhe për t’u siguruar që toga e ballistëse u largua dhe nuk u kthye.

Kjo ishte nënë Barja. Kjo ishte një ngjarje e jetuar dhe realisht e ndodhur.

Nënë Barja, për aktivitetin e gjithamshëm të saj gjatë Luftës ANCL ju akorduan disa urdhëra e medalje. Shtëpia që priti e përcolli sa e sa partizanë, sot mban një pllakë përkujtimore me mbishkrimin: “Kjo shtëpi ka qënë bazë  e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare”

Bëjmë pyetjen:

Kjo nënë Barja e mijra “nëna Bare” të tjera, xha Malo e mijëra “xha Malo” të tjerë në gjithë vendin ishin komunistë?! Dinin se ç’ishte komunizmi?! Jo zotërinj! Ju me qëllim ngatërroni gjërat. Ata ishin vetëm shqiptarë që kërkonin lirinë e atdheut të tyre e të fëmijëve të tyre. Ishin patriotë, antifashitë, demokratë por jo kolobariocionistë, bashkëpunëtorë me okupatorin.

Nuk kam si objekt të analizoj dy etapat të historisë atë të Luftës Antifashiste dhe të mbas luftës. Janë historianët që merren me këtë problem.  Por për atë periudhe, për periudhën e luftës si periudha më e lavdishme historike dhe e ndritshme si drita e diellit, kush mundohet ta tjetërsojë, nxijë dhe të hedhë vrer e baltë mbi një popull të tërë mbi ata që e drejtuan atë, duhet të marrin emërtimin që u takon. Tradhëtia ndaj atdheut është tradhëtia më e madhe. Çdo popull e dënon rëndë atë.

Të quash “kriminel” Nexhip Vinçanin, Ali Vinçanin, Sami Vinçanin, Skënder Vinçanin, Dudi Dervishin, Diçe Vinçanin, Selami Vinçanin, Sali Vinçanin, Avdulla Asabela, Donika Vinçanin, Fluturak Asabella, Adriatik Dervishin e sa e sa vinçanakë të tjerë rreth 56 partizanë e partizane nga një fshat me 70 shtëpi, si dhe qindra e mijra të tjerë në mbarë Shqipërinë, duhet të jesh ose sharlatan ose një neofashist. Tjetër emërtim nuk besoj se i vjen për shtat.