Nga emigrimet e para deri në fund të Luftës së Dytë Botërore

Damiano Guagliardi*

1. Në mesin e shekullit të pesëmbëdhjetë, veçanërisht pas nënshkrimit të Traktatit të Gaetës në vitin 1451,  midis princit shqiptar Giorgio Kastriota Skënderbeu dhe Mbretit të Napolit Alfonso V të Aragonit, rajonet e Mbretërisë së Napolit u preken nga ardhja e grupeve e popullsisë shqipfolëse. Për një gjysmë shekulli këta grupe u dhanë jetë komuniteteve të shumta, që u quajtën arbëreshe (Italo-Shqiptare). Vetëm rreth mesit të shekullit XVI ndërtimi i masonerisë së fshatrave të tyre u imponohej refugjatëve shqiptarë. Zbatimi i këtij dekreti mbretëror mund të identifikohet si momenti fillestar i ndërtimit të strukturave urbane (fshat) të komuniteteve italiane-shqiptare. Këto komunitete edhe mbasi kanë “zënë vend” e ka pushuar jeta prej nomadesh dhe ndihen të përhershëm, vazhdojnë të flasin në gjuhën e tyre amtare deri më sot.
2. Rajonet e prekura nga fenomeni i migracionit shqiptar, i cili duket se do të përfundojë vetëm në gjysmën e parë të shekullit XVIII, janë Abbruzzo me 1 komunitet, Molise me 4 komunitete, Campania me 1 komunitet, Puglia me 3 komunitete, Basilicata me 5 komunitete, Sicilia me 4 komunitete dhe Kalabria me rreth 40 komunitete. Studimet demografike në shekujt e pesëmbëdhjetë, gjashtëmbëdhjetë dhe shtatëmbëdhjetë, në veçanti anketimet periodike të zjarreve, tregojnë praninë e komuniteteve të refugjatëve që janë më shumë se dyfishi i asaj qe kemi sot.

Në një regjistrim të popullsisë së Calabria Citra në vitin 1543 gjenden 43 vendbanime te regjistruara shqipfolëse, ndërsa aktualisht komunitetet e njohura në bazë të Ligjit 482/99 janë ne 25 Komuna dhe 7 fraksione, të vendosura në Provincën e Catanzaro (1 Komuna dhe 1 pjesë), në provincyën e Crotone (3 bashki), në provincën e Cosenzës (21 bashki dhe 6 fraksione). Në të tri krahinat, komunat e tjera me rreth 10 njësi, mbajnë gjurmë të pranisë shqiptare.

Provinca e Cosenza në fakt përbën territorin më të rëndësishëm për lindjen e komunitetit shqiptar në Itali dhe për formimin e një komuniteti unik kulturor në Perëndim që ka qenë në gjendje t’i rezistojë përzierjes, “ndotjes” së kulturave të forta dhe të rëndësishme siç është ajo e Mbretërisë së Napolit me parë dhe atë të Italisë së bashkuar më vonë.

3. Shekujt e parë të vendosjes se shqiptareve në vendbanimet në Kalabri nuk kane qene të lehte dhe as paqësore. Të detyruar të jetonin në zonat e brendshme, të shpërndara,  kryesisht në shtëpitë e braktisura të komuniteteve të ndryshme fetare, ata vuajtën nga ngacmimet e barunëve dhe kryetarëve feudalë fetarë që i mbingarkuan me taksa. Përdorimi i gjuhëve të ndryshme, ndjenja e fortë e kohezionit të komunitetit, prirja e lindur për të kërkuar lirinë e vet dhe njohja e dinjitetit të vet, provokojnë konflikte të shumta në mes të shqiptarëve dhe popullatës lokale gjatë shekujve të gjashtëmbëdhjetë dhe shtatëmbëdhjetë. Midis tyre, më e përgjakshmja është mbrojtja e ritit grek kundër vullnetit të peshkopëve latine që kërkonin të absorbonin kishat greke shqiptare dhe privilegjet e tyre nën juridiksionin e tyre.

 

4. Rituali grek është një nga elementët identifikues përmes të cilit është ndërtuar jeta dhe historia e komunitetit italo-shqiptar. Ndonëse u luftuan nga peshkopët lokalë, përdorimi i ritit grek ishte gjithmonë i pranuar, i mbrojtur dhe ndihmuar nga Curia romake dhe nga papët që ndoqën njëra tjetrën me kalimin e kohës. Sidoqoftë, në gjysmën e parë të shekullit të shtatëmbëdhjetë, në sajë të Klementit XII, u krijuan dy qendra studimi për të rinjtë shqiptarë: Kolegji Corsini në San Benedetto Ullano në vitin 1732 dhe Seminari Greko-Shqiptar në Palermo në vitin 1734. Kolegji Corsini i San Benedetto Ullano, qe u ndërtua në Citra të Kalabrisë, kishte për qëllim të trajnonte, edukonte klerin e komunitetit italiano-shqiptar, i cili pretendonte ritin greko-bizantin për të gjitha rajonet gadishullore. Ligjërisht drejtohej nga një peshkop ekskluzivisht, i cili mund të urdhëronte të rinj të trajnuar në Kolegj në priftëri. Për më tepër, kjo mundësonte marrjen e gradave të doktoraturës në teologji dhe filozofi dhe konsiderohej si një nga universitetet e para të Italisë Jugore. Në mars te vitit 1794 ky kolegj u transferua midis mureve të manastirit bazilian të Sant’Adriano, i themeluar nga Nilo da Rossano në vitin 955 dhe murgjit, që jetonin aty, u urdhëruan t’u jepnin të gjitha pronat e Badisë mbi administrimin e Kolegjit dhe të lëviznin nëpër Manastire të tjerë baziliane të mbretërisë. Aktiviteti pedagogjik dhe didaktik i kryer brenda Kolegjit Corsini çoi në rritjen kulturore të të gjithë bashkësisë arbëreshe të Kalabrisë dhe sensibilizoi gjeneratat e njëpasnjëshme për të përmbushur role të rëndësishme në mesin e klasave sunduese të atij shekulli, duke përgatitur  personalitete të nivelit të lartë.
5. Teksti letrar i parë shqiptar u lind në Kalabri (në S. Giorgio Albanese) nga një prift lokal në mesin e shekullit të tetëmbëdhjetë. Giulio Variboba i shkruante ne Shqip tekstet e këngëve popullore fetare (kalimere), të cilat përcilleshin në ciklin e festimeve fetare. Në vitin  1761 ai boton vëllimin “Jeta e Virgjëreshës Mari”. Këto këngë, të ardhura nga shekujt e mëparshëm, të mbledhura në të gjitha fshatrat Arbëreshe ekzekutohen ende pothuajse në të gjitha komunitetet e pranishme. Në shekullin e mëvonshëm ai që është konsideruar si një nga etërit e gjuhës dhe letërsisë shqipe dhe mbështetësi më i palodhur i kombit shqiptar: Girolamo De Rada, i lindur në Maçhia Albanese (fraz.) në vitin 1814 dhe vdekur në San Demetrio Corone në vitin 1903. De Rada përpunoi alfabetin e tanishëm shqiptar, mblodhi rapsoditë dhe këngët popullore, shkruajti poema lirike që kujtojnë dhe lartësojnë veprat e Skënderbeut. Girolamo De Rada, biri i një papas, një prifti të martuar grek, një gjë e ligjshme dhe e përhapur në të gjitha famullitë me rite greke, konsumoi jetën e tij për të mbështetur lindjen e kombit shqiptar dhe për pavarësinë e Shqipërisë që lëngonte nën sundimin turk. Edhe pse ishte biri i një familjeje të pasur, ai vdes në mjerimin më të madh pasi ka shpenzuar burimet familjare për çështjen shqiptare.

Girolamo De Rada, nuk është i vetëm në këtë betejë të gjatë për afirmimin e letërsisë shqipe. Ka shumë shokë bashkëkohës që studiojnë së bashku me të në Kolegjin Italo-Grek të Shën Adrianit në San Demetrio, shkruajnë në gjuhën shqipe dhe janë të interesuar për historinë, etnografinë dhe traditat popullore italiane. Lista do të jetë e gjatë dhe ende nuk mund të mos përmendet Giuseppe Serembe, poet romantik i vetmisë. Ajetet e tij, që flasin për jetën e përditshme, për keqtrajtimin dhe abuzimin, për ëndrrat dhe zhgënjimet, pritjet dhe tradhëtitë, kanë fatkeqësinë që të shkruhen në një gjuhë të vogël, por megjithatë mbeten shprehje të fuqishme të ndjenjave njerëzore. Së bashku me të është Antonio Santori, shkrimtari i parë ne prozën shqiptare. I magjepsur nga literatura veriste dhe siciliane, dramat dhe romanet e tij japin një përfaqësim aderent ndaj realitetit letrar të kohëve, jo ndryshe nga ajo e romancierëve të mëdhenj të Italisë në shekullin e nëntëmbëdhjetë.

6. Në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë me krizën e Perandorisë Turke dhe me ngritjen e nacionaliteteve ballkanike, madje edhe në territoret e gadishullit të Ballkanit të banuar nga popullata shqiptare dhe në shumë vende evropiane ku diaspora shqiptare jeton, u formua një ndërgjegje kombëtare që bën thirrje për lindjen e një shteti të pavarur shqiptar. Kjo periudhë zgjati rreth tridhjetë vjet dhe u quajt Rilindja që shkon deri në vitin 1912, në shpalljen e pavarësisë dhe në vitin 1913 për njohjen e shtetit të Shqipërisë nga fuqitë e mëdha evropiane. Roli që luajnë italianët shqiptarë është jetik. Alfabeti i ri shqiptar që përdor karaktere latine vjen nga Kalabria dhe fryma kombëtare vjen nga ky rajon përmes poezisë dhe prozës në gjuhën shqipe. Në Kalabri banon numri më i madh i intelektualëve dhe aktivistëve politikë që punojnë për të organizuar veprime politike dhe ushtarake për të arritur pavarësinë e Shqipërisë. Disa grupe ekstremiste përpiqen të organizojnë një dërgesë të vullnetarëve arbëreshë të ngjashëm me atë të Mijë në Sicili. Riciotti Garibaldi, nipi i Giuseppe, është në krye të këtij operacioni. Ekspedita u  bllokua nga diplomacia italiane e frikësuar nga shfaqja e një konflikti në Ballkan.
7. Gjatë fashizmit, shumë familje të borgjezisë shqiptare të sapolindur dërguan fëmijët e tyre për të studiuar në Institutin Ndërkombëtar të San Demetrios Corone, i themeluar në të njëjtën kohë me lindjen e Eparchit të Lungros në vitin 1919, e vetmja dioqezë italiane që mbledh famullitë e ritit bizantin grek pa lidhje territoriale. Qendra e peshkopit u transferua nga San Demetrio C. Në Lungro dhe Kolegji Italo-Grek primitiv Sant’Adriano shndërrohet në Institutin Ndërkombëtar, me aneksin e bashkisë për rezidencë, ku studentët nga Shqipëria mund të ndiqni mësimet që në ciklin e studimeve të Shkollës së Mesme deri në shkollën e mesme klasike. Duke qenë ende në periudhën fashiste, shumë punonjës shqipfolës u dërguan për të punuar në Shqipëri, ndërsa qeveria italiane organizonte fushata të vërteta për të rritur prezencën italiane-shqiptare, për të legjitimuar synimet fashiste ekspansioniste.

 

Nga fundi i luftës deri në ditët tona

8. Na u desh të presim rreth njëzet vjet nga përfundimi i luftës për të vendosur marrëdhënie kulturore dhe bashkëpunimi direkt dhe në mënyrë organike midis Arbërisë (të gjitha bashkësitë në territorin italian) dhe Shqipërisë. Tashmë gjatë viteve gjashtëdhjetë, sinjale të rëndësishme arritën nga Shqipëria: në vitin 1960, Presidiumi i Kuvendit Popullor Shqiptar caktoi poetin Giuseppe Serembe, të San Cosmo A., dekorimin e “URDHËRI I FLAMURIT”, dekorimi më i lartë ende në fuqi sot, edhe pas ndryshimit të sistemit politik; në vitin 1964 Shqipëria mori pjesë me ministra, përfaqësues diplomatikë, studiues dhe delegatë nga Universiteti i Tiranës për të festuar 150 vjetorin e lindjes së Girolamo De Rada; 1968, qeveria shqiptare gjithashtu festoi në Itali 500 vjetorin e vdekjes së Giorgio Kastriota Skënderbeut, heroit kombëtar shqiptar. Ishte përkushtimi masiv i administratës së institucioneve publike që merr pjesë aktive edhe sheshe, në rrugë, dhe i bashkohet bashkësive  shqiptare të Kalabrisë. Prej këtij viti fillojnë një sërë donacionesh të shqiptareve në komunitetet Arbëreshe të Kalabrisë dhe rajoneve të tjera, me Cosenza, Lungro, San Demetrio Corone. Në të njëjtën kohë në Shqipëri u themelua Instituti Albanologjik në Akademinë e Shkencave, ku ishte në vend qendër studimi i gjuhës, letërsisë, traditave popullore dhe këngës popullore arbëreshe. Ndër të tjera, u formua një grup i veçantë studiuesish të interesuar veçanërisht për Italo-Shqiptarët. Pjesa më e madhe e vëmendjes së tyre përqendrohet në Kalabri, ku ekziston më shumë se 50% e komunitetit shqiptar të Italisë dhe ku kanë punuar personalitetet më të mëdha letrare falë pranisë së Collegio Sant’Adriano. Publikimi në Shqipëri i Letërsisë së Parë të Gjuhës Shqipe hapet nga autorët italianë shqiptarë: Variboba, De Rada, Serembe, Santori, Basile, Straticò dhe të tjerë.
9. Marrëdhëniet janë rritur nga vitet 1970 deri në fillim të viteve 1990 me krizën e sistemit politik shqiptar dhe me ardhjen e një sistemi të ri demokratik të frymëzuar nga demokracitë perëndimore. Ndërkohë që studimet specifike për specifikimin e kulturës dhe të folmes arbërore vazhdojnë nga Instituti Albanologjik, kontributet për kulturën dhe letërsinë arbëreshe janë zhvilluar dhe shpërndarë përmes revistave shkencore dhe botimeve të specializuara, që konsiderohen pjesë integrale e letërsisë kombëtare shqiptare.

Ndërkohë, në sajë të zhvillimit të lëvizjes shoqërore italiane-shqiptare, në vitet e shtatëdhjetë filloi një bashkëpunim intensiv midis institucioneve shkencore, artistike  shqiptare, me Bashkitë e Kalabrisë, shoqatat dhe Universitetin e Kalabrisë. Në vitin 1971, një delegacion i Kryesisë së UCIA, Shoqata e Bashkive Italo-Shqiptare, e themeluar në vitin 1969 dhe e përbërë nga kryetarët dhe intelektualët arbëreshë, vizitoi Shqipërinë. Në vitin 1973, për herë të parë, një delegacion i arbëresheve të Kalabrisë mori pjesë në Festivalin Folklorik të Argjirokastrës, i organizuar çdo pesë vjet. Prej asaj ekspedite të parë çdo pesë vjet, një delegacion i këngës popullore italiane-shqiptare ka qenë mysafir i ngjarjes. Studiuesit e Arbëreshës janë ftuar sistematikisht në këtë dekadë në Kongreset e ndryshme të organizuara nga Akademia e Shkencave. Francesco Solano (mësues unik), Giuseppe Ferrari (profesor univ Bari), Giuseppe Faraco (drejtor i revistës Zjarri), Emanuele Giordano (revista Zëri i Arbëreshëvet), Antonio Bellusci (revista Lidhja), për të përmendur më së shumti,  studiues autoritarë marrin pjesë në ngjarjet më të rëndësishme të simpoziumeve që do të çojnë në zgjedhjen e unifikimit të gjuhës letrare shqipe. Në Shqipëri, nga viti 1976 janë ftuar grupe studentësh në kurset e gjuhës shqipe dhe të letërsisë.

10. Gjithmonë në këto vite në Kalabri ka pasë filluar organizimi i Javës së Kulturës Shqiptare (1977, 1978, 1979), në të cilën kurdoherë organizohej një delegacion artistik i këngës dhe valleve popullore shqiptare për shfaqje në bashkitë së bashku me aktivitete të tjera kulturore. Këto delegacione artistike kane qene shoqëruar nga studiues të albanologjisë, të cilët kane mbajtur kumtesa, konferenca dhe takime me studiues lokalë. Sukses, megjithatë, është pjesëmarrja e jashtëzakonshme dhe popullore, ose më mirë përfshirja, që merr dimensione të jashtëzakonshme e të rinjve dhe të moshuarve, të grave dhe burrave. Nga Shqipëria kanë ardhur materiale bibliotekare që u janë shpërndare komunave dhe shoqatave. Këto prezenca kanë shërbyer mbi të gjitha për të endur marrëdhënie të drejtpërdrejta që do të zgjasin me kalimin e kohës.

Edicioni i parë i Javës së Kulturës Shqiptare, 1977, është organizuar nga Papas Giuseppe Faraco si revistë Zjarri, më pas (1978 dhe 1979) u organizuan nga Komunata Montana Destra Crati në personin e Vincenzo Minisci, kryetar i San Giorgio Albanese nga Komuna e San Demetrio Corone, në personin e Damiano Guagliardi, këshilltar i qytetit dhe CDRA (Arbëresh Research Center) i sapoformuar. Në dhjetor 1979 kjo shoqatë ishte e para në mesin e shoqatave lokale që ka marrë një ftesë zyrtare për në Shqipëri.

Në vitet tetëdhjetë, midis Arbërisë dhe Shqipërisë do të hapej një sezon i jashtëzakonshëm i marrëdhënieve, që do t’i udhëhiqte të gjitha komunitetet e Arbëresheve të Italisë për të intensifikuar aktivitetet e tyre në mbrojtjen e gjuhës shqipe dhe ruajtjen e trashëgimisë kulturore historike në rrezik zhdukjeje.

Tashmë në vitin 1980, shtator-tetor, përsëri me një grant nga Komuniteti Montana Destra Crati, është mbajtur një kurs i gjuhës shqipe në të cilën morën pjesë më shumë se dyqind studentë. Lënda është mësuar nga Emil Lafe dhe Veli Bici, dy studiues, si dhe pedagogë, nga Instituti i Albanologjisë. Në këto shifra u përfshinë studentët e shkollës së mesme klasike dhe të institutit magistral, mësuesit e shkollave fillore, studentët / studentët universitarë. Në përfundim të kursit të studimit, studentët do të merrnin diplomë. Ndërsa në pranverë të vitit 1981, një delegacion shkencor i Institutit të Albanologjisë, për rreth 20 ditë kryen kërkime dhe mblodhën materiale letrare dhe historike, gjuhësore dhe etnografike.

Që nga qershori i vitit 1981, me lindjen e Lidmës (Lidhja Italiane e Minoriteteve Shqiptare), marrëdhëniet kulturore midis Arbërisë dhe Shqipërisë janë intensifikuar dhe forcuar më tej. Lidma, e përbërë kryesisht nga anëtarët e CDRA, e cila shpërndahet, njëkohësisht, vepron si strukture operative  koordinimi për iniciativat e sponsorizuara dhe të mbështetura nga Rajoni, Provinca, Komunitetet Malore dhe Komunat.

Falë realizimit të Javës së Kulturës, të promovuar gjithmonë me përkrahjen e komunave, progresivisht në vitet 1981, 1984, 1985, 1988, 1989, 1990 dhe 1991, delegacionet shqiptare, duke filluar nga Cosenza, do të vizitojnë për herë të parë komunitetet Catanzaro dhe Crotone, Molise dhe Puglia, Sicili, por gjithashtu do të jenë mysafirë të Komunave të Palermos, Reggio Calabria, Cosenza, Catanzaro dhe Crotone dhe në shumë qytete të tjera më të vogla. Për më tepër, në këto botime të Javës së Kulturës, busti i Skënderbeut është ngritur në 13 komuna, i cili mirëpret vizitorët në sheshin më të rëndësishëm në vend. Bustet e Girolamo De Rada, Giulio Variboba dhe Giuseppe Serembe janë ngritur ende si një dhuratë nga Shqipëria.

Lidhur me marrëdhëniet kulturore Itali-Shqipëri, në vështirësi të dukshme për shkak të krizës se regjimit komunist shqiptar, ngjarja më e rëndësishme e koordinuar nga Lidma në emër te saj dhe në emër të Qarkut, Provincës së CS, Bashkive të San Demetrio C. dhe San Benedetto U., përveç komunave të tjera arbëreshë, Unical është festimi i 250 vjetorit të themelimit të Kolegjit Italo-Grek Corsini, prej 1732 deri më 1792 në San Benedetto U, dhe Collegio Italo-Greco Sant’Adriano (1792-1921 ) në San Demetrio Corone.

Gjatë seancës historike të mbajtur në Tiranë, në janar të vitit 1993, me kërkesë të komitetit organizues, Akademia e Shkencave ftoi ambasadën italiane për të marrë pjesë në Konferencën festive në të cilën do të merrte pjesë ambasadori Gentili që përcolli përshëndetjet e autoriteteve italiane. Tre ditë më vonë, ambasadori italian ftoi për darkë në ambientet e ambasadës italiane në Tirane Presidentin e Akademisë së Shkencave, Aleks Buda, së bashku me një përfaqësues shqiptar dhe delegacionin arbëresh. Ftesa pranohet dhe për herë të parë që nga përfundimi i luftës, personalitetet shqiptare kalojnë portën e ambasadës italiane në Tiranë. Dy takimet festohen, edhe nëse në formë private, si akti i parë i shkrirjes midis Italisë dhe Shqipërisë mbi politikat kulturore të të dy vendeve që nga përfundimi i luftës.

Aktivitetet u rritën gjatë viteve 1980 dhe u vendosën marrëdhënie të reja në sektorë të tjerë të veprimtarisë kulturore: në artet figurative në veçanti, ndërsa ishin në krizë të plotë marrëdhëniet politike midis Italisë dhe Shqipërisë, Arbëreshët dhe Lidma janë të vetmet Organizatat italiane që organizojnë iniciativa që gjejnë pëlqimin e autoriteteve të qeverisë italiane dhe u japin viza hyrëse delegacioneve shqiptare. Marrëdhënie të mira gjithashtu ndodhin midis Unical (kryesues i shqipes) dhe Universitetit të Tiranës me shkëmbime të studiuesve dhe me mikpritjen e dijetarëve shqiptarë në Kalabri.

Ndërkohë, pas gati 50 vjet pezullimi të mësimit të gjuhës shqipe në Liceun e Shën Demetrios, në vitin shkollor 1988/89 rihapet kursi i gjuhës shqipe.

 

11. Në vitet tetëdhjetë, midis Arbërisë dhe Shqipërisë do të hapet një sezon i jashtëzakonshëm i marrëdhënieve, të cilat do t’i udhëheqin të gjitha komunitetet arbëreshe italiane për të intensifikuar aktivitetet e tyre në mbrojtjen e gjuhës shqipe dhe ruajtjen e trashëgimisë kulturore historike në rrezik zhdukjeje.

Tashmë në vitin 1980, shtator-tetor, përsëri me një grant nga Komuniteti Montana Destra Crati, është mbajtur një kurs i gjuhës shqipe në të cilën marrin pjesë më shumë se dyqind studentë. Lënda mësohet nga Emil Lafe dhe Vel Bici, dy studiues, si dhe pedagogë, nga Instituti i Albanologjisë. Shifrat e përfshira janë studentët e shkollës së mesme klasike dhe të institutit magistral, mësuesit e shkollave fillore, studentët / studentët universitarë; studentët në fund do të marrin diplomën në fund të kursit. Ndërsa në pranverë të vitit 1981, një delegacion shkencor i Institutit të Albanologjisë për rreth 20 ditë kryen kërkime dhe mbledh materiale letrare dhe historike, gjuhësore dhe etnografike.

 

Që nga qershori i vitit 1981, me lindjen e Lidmës (Lidhja Italiane e Minoriteteve Shqiptare), marrëdhëniet kulturore midis Arbërisë dhe Shqipërisë janë intensifikuar dhe forcuar më tej. Lidma, e përbërë kryesisht nga anëtarët e CDRA, e cila shpërndahet njëkohësisht, vepron si koordinim dhe strukturë operative për iniciativat e sponsorizuara dhe të mbështetura nga Rajoni, Provinca, Komunitetet Malore dhe Komunat.

Falë realizimit të Javës së Kulturës, të promovuar gjithmonë me përkrahjen e komunave, progresivisht në vitet 1981, 1984, 1985, 1988, 1989, 1990 dhe 1991, delegacionet shqiptare, duke filluar nga Cosenza, do të vizitojnë për herë të parë komunitetet Catanzaro dhe Crotone, Molise dhe Puglia, Sicili, por gjithashtu do të jenë mysafirë të Komunave të Palermos, Reggio Calabria, Cosenza, Catanzaro dhe Crotone dhe në shumë qytete të tjera më të vogla. Për më tepër, në këto botime të Javës së Kulturës, busti i Skënderbeut është ngritur në 13 komuna, i cili mirëpret vizitorët në sheshin më të rëndësishëm në vend. Bustet e Girolamo De Rada, Giulio Variboba dhe Giuseppe Serembe janë ngritur ende si një dhuratë nga Shqipëria.

 

Lidhur me marrëdhëniet kulturore Itali-Shqipëri, ka pasur vështirësi për shkak të krizës tashmë të dukshme të regjimit komunist shqiptar. Ngjarja më e rëndësishme e koordinuar nga Lidma në emër dhe në emër të Qarkut, Provincës së CS, Bashkive të San Demetrio C. dhe San Benedetto U., përveç komunave të tjera arbëreshë dhe Unical është festimi i 250 vjetorit të themelimit të Kolegjit Italo-Grek Corsini, prej 1732 deri më 1792 në San Benedetto U, dhe Collegio Italo-Greco Sant’Adriano (1792-1921 ) në San Demetrio Corone. Gjatë seancës historike të mbajtur në Tiranë, në janar të vitit 1993, me kërkesë të komitetit organizues, Akademia e Shkencave ftoi ambasadën italiane për të marrë pjesë në Konferencën festive në të cilën do të marrë pjesë ambasadori Gentili duke sjellë përshëndetjet e autoriteteve italiane. Tre ditë më vonë, ambasadori italian për të vepruar në anën tjetër, fton Presidentin e Akademisë së Shkencave, Aleks Buda, së bashku me një përfaqësues shqiptar dhe delegacionin arbëreshe në Tiranë për darkë në ambientet e ambasadës. Ftesa pranohet dhe për herë të parë që nga përfundimi i luftës, personalitetet shqiptare kalojnë portën e ambasadës italiane në Tiranë. Dy takimet festohen, edhe nëse në formë private, si akti i parë i shkrirjes midis Italisë dhe Shqipërisë mbi politikat kulturore të të dy vendeve që nga përfundimi i luftës.

Aktivitetet u rritën gjatë viteve 1980 dhe u vendosën marrëdhënie të reja në sektorë të tjerë të veprimtarisë kulturore: në artet figurative në veçanti, ndërsa në krizë të plotë politike midis Italisë dhe Shqipërisë, Arbëreshët dhe Lidma janë të vetmet Organizatat italiane që organizojnë iniciativa që gjejnë pëlqimin e autoriteteve të qeverisë italiane dhe u japin viza hyrëse delegacioneve shqiptare. Marrëdhënie të mira gjithashtu ndodhin midis Unical (kryesues i shqipes) dhe Universitetit të Tiranës me shkëmbime të studiuesve dhe me mikpritjen e dijetarëve shqiptarë në Kalabri.

Ndërkohë, pas gati 50 vjet pezullimi të mësimit të gjuhës shqipe në Liceun e Shën Demetrios, në vitin shkollor 1988/89 rihapet kursi shqiptar.

12. Në vitin 1991, Lidma e mbështetur nga Komunat, Shoqatat, Caritas dhe qytetarët individuale organizuan ekspeditën e parë humanitare në Shqipëri. Dy herë, në muajin mars dhe maj, Tiria sjell ushqime, prodhime farmaceutike dhe veshje në Shqipëri. Ishte në pranverën e vitit 1991, kur vlera e madhe e solidaritetit për Shqipërinë nga qeveria italiane nuk kishte filluar ende.

Gjithashtu në vitin 1991, protokolli më futuristik i marrëveshjes kulturore midis Arberisë dhe Shqipërisë u konceptua në atë sezon. Është një bashkëpunim kulturor dhe shkencor ndërmjet Ministrisë së Kulturës së Shqipërisë, Bashkisë së Mongrassano dhe Lidma për themelimin e Qendrës Ikonografike Arbëreshe të Mongrassano, e vendosur në një pallat baronial të Mongrassano të shekullit të shtatëmbëdhjetë me një strukturë rezidenciale ngjitur që përdoret për të pritur dijetarë të rinj shqiptarë. Në mars të vitit 1993, pavarësisht ndryshimit të sistemit politik në Shqipëri, CIAr u përurua me pjesëmarrjen e një delegacioni të madh shqiptar në të cilin ndodhej prania e drejtorit të Muzeut Kombëtar Shqiptar, të Muzeut Historik Kombëtar të Krujës, të Bibliotekës Kombëtare të cilët nënshkruajnë marrëveshje për bashkëpunimin dhe shkëmbimin e materialeve për arbëreshe dhe strukturat shqiptare.

 

13. Fatkeqësisht, eksodi i madh shqiptar i viteve ’90 dhe kriza e thellë sociale, ekonomike dhe institucionale që ndikuan në shtetin shqiptar, i penguan edhe përpjekjet e njëzet viteve të bashkëpunimeve të ndryshme. Por është mbi të gjitha kalimi nga një formë e qeverisë super-shtetërore, si ajo komuniste, në një formë të qeverisjes liberale, mungesa e burimeve financiare dhe paaftësia për çdo programim, për të përcaktuar krizën mes institucioneve shqiptare dhe lëvizjes arbëresh, nga ana tjetër ajo vuan nga presioni i një eksodi shkatërrues.

Edhe Arbëreshët, ato të Kalabrisë dhe Molise, u bënë referencat e para të atyre që u përpoqën të largohen nga Shqipëria për t’i shpëtuar urisë në të cilën ra toka e shqiponjave dhe me shpresën e rindërtimit të një jete të re në Itali. Këto janë marrëdhëniet e lindura gjatë aktiviteteve të viteve ’70 dhe ’80, që nxisin familjet shqiptare që të kërkojnë mbështetje dhe mikpritje për familjet arbëreshe. Mijëra emigrantë arrijnë në vendet e arbëreshe nga ku ata largohen për rajonet e Italisë Veriore pas një qëndrimi disa muajsh.

14. Me lindjen e sistemit demokratik, me fillimin e institucioneve të reja shqiptare të aparatit shtetëror dhe me intensifikimin e marrëdhënieve ekonomike dhe tregtare midis Italisë dhe Shqipërisë, Arbëreshët njihen si një urë lidhëse e miqësisë sekulare mes dy vendeve. Sa herë që presidenca e Republikës së Shqipërisë ripërtërihet, vijon një vizitë në komunitetin aktual të kryetarit të bashkisë.

 

*Pasardhës Veterani, anëtar i Organizatës Kombëtare  të LANÇ të Popullit Shqiptar