Nuk mund të zhbësh historinë për hatër të shefit

Nga Bedri Islami

Nuk e di se çfarë i ka thënë mendja Akademisë së Shkencave që, në 75 vjetorin e Çlirimit të Shqipërisë, si përfundim i Luftës Antifashiste Nacional Çlirimtare, të kenë vendosur që, në vend të së vërtetës, të saktës dhe të sanksionuarës, të venë në qendër të sesionit të tyre “luftën me mend dhe pa armë”, e cila, në Luftën e dytë Botërore, nuk ka qenë as ndër mend e dikujt, qoftë ai edhe më pacifisti i botës.

Pa dashur të futem në thellësitë e kësaj mendje absurde, nuk e di pse jam i bindur se, e gjithë kjo, nuk është gjë tjetër, veçse një qokë e Akademisë ndaj shefit të qeverisë, si një lloj paradhënie për ndërlidhjet e tyre të mëpasme, se, kurrë mos qoftë, si një bonus për financimin e tyre në vitet që vijnë.

Është e “fshehtë” e ditur se Akademia jonë vuan nga asfiksimi i mendimit dhe se, në përbërjen e saj, nuk gjen dot mendjet e mëdha dhe të ndritura, që bënë epokë, si Aleks Buda, Eqerem Çabej, Shaban Demiraj, Farudin Hoxha, Egon Gjadri, Hysen Laçej, Selaudin Bekteshi, Dhimitër Shuteriqi…pa hyrë më tej, të cilët ishin njohur më parë përmes veprave të tyre jashtëzakonisht madhore, se sa përmes qenies së tyre si akademikë.

Ndoshta ky nënshtrim i pavetëdijshëm ose i vetëdijshëm i mediokritetit, si triumf i një kohe kur antivlerat bëhen vlera, e ka shpënë “elitën” drejtuese të këtij institucioni të synojë zhvendosjen e së vërtetës, nga ajo që një vend mund të fitojë lirinë vetëm përmes luftës, në zhvendosjen e vlerave dhe duke i bërë antivlerat përcjellëse të një mendimi regresiv, aspak dinjitoz, e aq më pak europian, si synojnë të kenë justifikimin e tyre.

Riatdhesimi i eshtrave të Frashërit të fundit në Shqipëri, si një akt kryeministor, me gjithë dëshirën që mund të ketë Njëshi për përmbysjen e vlerave, nuk do të thotë se edhe mendjet e qeta, çka synohet të jenë në institucionin më të lartë shkencor, të ecin sipas berihajt, pasi, ata, më mirë se gjithë të tjerët, duhet të dinë dy gjëra tejet madhore: koha e Njëshit ka ikur dhe, se, askush nuk mund të përmbysë një histori të saktësuar, e cila, mund të korrigjohet, mund të ketë hapësirë më të gjerë, ndreqje dhe saktësi më të madhe, por kurrë nuk mund të zhbëhet.

Akademia duhet ta dijë se krijuesit e saj zë mëdhenj, njerëz të dinjitetshëm dhe kurrë nënshtrues, u bënë studiuesit më të zellshëm të asaj periudhe të shkurtër, e disa pak viteve, që bëri atë që ishte përcaktuese në fatin e kombit: renditjen e shtetit të vogël ballkanik, mjerisht të përçmuar dhe rural, në anën e boshtit më jetik gjatë luftës së dytë botërore, në aleatët e mëdhenj dhe Koalicionin famoz antifashist.

Akademia duhet të jetë e ndershme, të paktën aq sa është një figurë e njohur e së djathtës shqiptare, ballist dhe drejtues i saj në mërgim, Ekrem Bardha, i cili në librin e tij, jashtëzakonisht të çiltër, real dhe ndjellës ndaj së vërtetës, dëshmon shumëçka për atë që ka ndodhur në dy kahet e luftës.

Dhe, kur i është mbushur mendja Ballit, gjithnjë sipas librit, ai i ka vrarë kundërshtarët e tij edhe në Kishë, ashtu si nacionalçlirimtarët, edhe për dyshimin më fillestar, i kanë vrarë në mesin e rrugës.

Njerëzit e duan të kaluarën dhe kundër kësaj dashurie askush nuk mund të bëjë asgjë. Çështja e vetme është se si e sheh të djeshmen, e cila, herë pas here ka lidhje vetëm me ty e herë të tjera është shumë më e gjerë se kaq.

Kjo ndodh edhe me atë të kaluar që është shumë më tepër se sa vetjake, e që është pjesë e kombit dhe e historisë së tij, si ishte Lufta Nacional Çlirimtare.

Përdallimi mes asaj të vërtete që përjetojnë disa e të vërtetës tjetër që përpiqen të ringrejnë të tjerë, nuk ka të bëjë vetëm me perceptimin, por edhe me përjetimin.

A ishte Balli Kombëtar një organizatë nacionaliste apo thjeshtë një pjesë kolaboracioniste e ndarjes së botës në mesin e shekullit të shkuar; mëtoi ajo të ringritë kombin apo përmes idesë së kombit kërkoi ringritjen e emrit të tij; ishte progresive në një kohë të caktuar apo në lëvizjen e saj fshihej enigma e copëtimit të mëtejshëm të kombit?

Deri në fundin e vitit 1990 askush nuk i ngriti këto dilema, qoftë edhe thjeshtë nga fakti se fitimtarët, dhe ata dihej se cilët ishin, kishin të drejtën e përdorimit të maksimës, “ fitimtarët nuk gjykohen”, që të shkruajnë edhe historinë, ashtu si nga ana tjetër, të humburit, ballistët e legalistët, kishin të “drejtën” e heshtjes , qoftë edhe për të marrë veten nga gjithë ajo që kishte ndodhur në jetën e tyre.

Shumica e atyre që u bënë elita drejtuese e Ballit kishte qenë armike e Zogut, dhe, pas dhjetorit të vitit 1924, kishin emigruar. Disa në Vjenë e më pas në Paris, disa në Zara, disa në rrethinat e Lionit dhe të Brukselit. Pak prej tyre, si Mit’hat Frashëri, kishin qëndruar në Tiranë. Kishin qenë figura të njohura të politikës, disa nga ata  kishin pasur merita në ngritjen e shtetit të parë shqiptar pas aq shekujve, opozitarë apo qeveritarë në atë periudhë të shkurtër 12 vjeçare, që nga nëntori i vitit 1912, por që ishin mundur keqas nga Zogu, i cili, jo vetëm politikisht, u kishte thyer brinjët.

Për 15 vite me radhë kishin pritur ditën e tyre të hakmarrjes politike. Por kishin bërë një lëshim të madh politik e kombëtar, që do i ndiqte më pas në jetën e tyre: për 15 vite radhazi shumica e tyre ishin paguar, jo pak, por për një jetë të rehatshme pikërisht nga qeveria serbe. Duke e ditur nepsin e tyre për një jetë komode, “politikë madhe” pa rrezikuar, qeveria serbe u kishte ofruar menjëherë jetesën e duhur, dhe, nëse ka një njeri me mend që mendon se 15 vite varësi ekonomike,e jo vetëm ekonomike, ndaj një qeverie agresive serbe, nuk të bën raja, ai qoftë.Kjo nuk ndodhi me të dëbuarit e zakonshëm,por me elitën e politikës balliste, që nga Ali Këlmendi e deri tek Sejfi Vllamasi; ndërsa pjesa tjetër, e prirë nga Mustafa Kruja, duke mos i mjaftuar çorba serbe, shkuan e gëlltitën edhe supën musoliane.

Në fakt, mes tyre, kishte edhe një trupë që, megjithëse vinin nga paria e vendit, kishte ndjenja socialdemokrate; ishin njerëz të mësuar në perëndim dhe që e dinin se koha e bejlerllëkut të tyre kishte përfunduar; ata synonin të gjenin një zgjidhje dhe, në fillimin e shekullit të shkuar, idetë socialdemokrate, ishin njëra nga rrugët. Këto bejlerë të mësuar , që iu bashkuan ballit, si Hysni Lepenica, Skender Muço, Musine Kokolari,Azis Çami, më pas u grumbulluan rreth Abaz Ermenjit, dhe ata kishin fatkeqësinë që nuk u kuptuan njëkohësisht as nga ata që rrinin në një anë, e as në ata që ishin në frontin tjetër.

Kjo elitë emigrante erdhi në Shqipëri pas bajonetave të 7 prillit, erdhi si vazhduese e një pushtimi klasik, dhe, dashje pa dashje, u bë pjesë e këtij pushtimi. Unë mendoj se u bënë me dashje, pasi shpirti u ishte lodhur nga mërgimi, por edhe sepse tani , pas 15 viteve rajizëm, ata kishin gjetur qerren e duhur për vegjetim. Ata, si askund tjetër, u bënë qeveritarë, kryeministra e ministra, anëtarë të  Këshillit të Lartë Fashist, ndërtuan xhandarmërinë nën hijen e pushtuesit, u bënë kallauzë të tyre dhe, kur u është kërkuar, u bënë dora e krimit.

Të mos u vësh pushkën këtij llagami bën tradhti kombëtare. Ata, që në kohë paqeje , pas luftës, kërkojnë dialog, marrëveshje, kompromis, apo si quhet sot, konsensus, nuk e dine të vërtetën se lufta është mizore, paqja është budallaqe. Nga ana tjetër, t’u vësh pushkën, pa asnjë përmendje mundësie të përbashkët, është dëmtim i ëndrrës së kombit për rrugë të përbashkët.

Fati më ka sjellë të jetoj në një familje të lidhur me luftën nacional çlirimtare. Megjithëse familje e njohur, Gjylbegajt, ata e kishin lidhur jetën e tyre vetëm me djalurinë. Gjyshi i asaj shtëpie, Muharrem beg Gjylbegu, kryetari i parë i Bashkisë së  Shkodrës, dhe në një kohë të vështirë, gjatë rrethimit serbo-malazez të Shkodrës, do e thërriste një ditë nipin e tij, Naim Gjylbegun, dhe do e pyeste, përse ai, nga një derë e tillë, ishte lidhur me luftën. Ai kishte gjithçka. Nipi iu përgjigj se nuk kishin lirinë dhe se, pas luftës, të gjithë do të jetonin të lumtur. Gjyshi i dha të drejtë dhe megjithëse vdiq disa muaj më vonë, ai nuk pengoi që në atë shtëpi të madhe të strehoheshin që nga Enver Hoxha e deri tek Vasil Shanto. Po në atë shtëpi, dekada më parë kishin qenë miq edhe Gjo Markajt. Pikërisht këto Gjo Markaj, në fundin e gushtit të vitit 1944, rrethuan pesë djem të rinj, më shumë agjitatorë për luftën se sa vetë luftëtarë, por të sprovuar në disa beteja, ku kishin qenë edhe drejtues. I mbajti të rrethuar 6 orë në zallin e tharë të lumit të Vigut. Pa u dhënë kush një pikë ujë. Nuk u tha asnjëherë se jemi miq, jemi vëllezër, ejani të bisedojmë, vendin e kemi të përbashkët, bindjet le ti kemi ndryshe. Sepse në luftë askush nuk arsyeton si në paqe. Dhe pas gjashtë orëve, megjithëse e dinte se cilët ishin të rrethuarit, i vrau barbarisht, urdhëroi që askush të mos guxonte t’i varroste, të kalbeshin në vapën e gushtit, dhe në darkë shpërbleu sejmenët e tij vrasës. Njiheshin Markagjonët si nacionalistë, megjithëse jo shumë vite më parë kishin krijuar, nën pushkët serbe, “Republikën e pavarur të Mirditës” dhe ishin shpallur princër.

Kaq seriozisht e kishin luftën këto njerëz, djem të rinj, që shkruanin se “po e bajmë vdekjen si me le” si mundësi lirie, sa që nuk kërkuan asgjë prej saj. E dinë demokratikasit e sotëm, që e rropën Shqipërinë se çfarë punoi pas luftës nëna e Naim Gjylbegajt: thjesht ndihmës kuzhiniere. Nuk kishte punuar kurrë në jetën e saj, kishte pasur gjithnjë hyzmeqarë në shtëpitë e tyre, por, duke dhënë gjakun e bijve, pranuan sakrificat.

Pak ditë pas vrasjes së Naimit, pikërisht  “nacionalistët” e Xhafer Devës rrethuan shtëpinë e madhe të Gjylbegajve, arrestuan këdo që ishte aty, dhe, si “konsensualë”, rrugës për në kampin e përqendrimit në Prishtinë, vranë Eljazin, djalin e Muharrem Begut, që sapo ishte bërë babë. E bashkë me të, vetëm nga Shkodra, vranë njëqind e katër të tjerë, shumica në lulen e rinisë. Askush nuk i pyeti se çfarë duan, çfarë kërkojnë, nuk u tha askush “Ejani të merremi vesh”. Ishin 104 të pushkatuar, që “nacionalistët” ua dorëzuan gjermanëve, sepse ishin “armiq”. Dy nga ata që ia dorëzuan gjermanëve dhe pushkatuan edhe me dorën e tyre djemtë e Shkodrës, sot kanë përmendore, janë shpallur nga Nishani apo të tjerë para tij, si Martir të Demokracisë.

Në Shkodër udhëheqës i Rinisë Komuniste ishte Esat Gjyli, nga dera famëmadhe e Mehmet Gjylit, mbrojtësit të Ulqinit, së bashku me Mehmet Becin. Djalë i hijshëm, gjimnazist, por edhe nipi i Sulço Begut, nga vinte nëna e tij, Sabrije Hanmi. Njëri, daja, ishte komandanti i ballit, një figurë që deri asaj dite ishte ndarë me gisht për burrëri dhe dashuri për vendin. Ai u çoi fjalë nipave, sepse vëllai i Esatit, Arif Gjyli, ishte sekretari organizativ i lëvizjes komuniste, më pas sekretar politik, njeriu që , megjithëse deputet i Shkodrës në vitin 1946, do lexonte në emrin e deputetëve të Vlorës, propozimin për shpalljen e Shqipërisë republikë, se, ai, si komandanti i ballit, në se do i zinte, do i vriste. Ishte fillimi i vitit 1942. Ne tetorin e atij viti ai vërtet vrau Esatin, e rrethoi në mesin e qytetit, nuk i bëri thirrje për “konsensus”, por  pa asnjë dhimbje, xhandarët vendas, e vranë. Lejuan vetëm tri veta në varrim: nënën e tij, dy motrat, njëra nga të cilat nëna e Naim Gjylbegajt dhe gjyshja ime. Mbi kokën e të vrarit u vendosën pushkët dhe Sabrije Hanmi, duke ua larguar pushkët u tha “ mos u trembni, tani e vratë”.

Komandanti i Ballit tjetër, disa muaj më pas, pasi kishin zënë të plagosur Faik Dibrën dhe Rifat Mujën, i nxori në mesin e qytetit, “trimat” e tij i pushkatuan, por shpirti nuk u doli. Atëherë “konsensuali” i ballit, duke parë se aty pranë po ngrihej një ndërtesë, u tha njerëzve të tij” mbushjuani gojën me çimento, unë po shkoj të pij një kafe, kur t’u dalë shpirti, më tregoni”.

Megjithatë, faji i së djeshmes për të vënë të gjithë në një thes, për të ndëshkuar të gjithë, pavarësisht dijes apo mosdijes së tyre, ishte krimi i pasluftës. Hysni Lepenica, për shembull, kishte në përbërjen e tij rreth 12 mijë njerëz të armatosur; në anën tjetër ishte Hysni Kapo me 15 mijë të tjerë. Përballë tyre ndodhte të ishin edhe kushërinj, të afërm e deri vëllezër, por që nuk mund të quheshin të gjithë hasëm të njëri tjetrit.

Si do ia bëjë akademia me të gjithë këtë histori?

Do e bëjë historinë e një lufte pa armë?

Nuk e dinë njerëzit e saj se lufta është pjesë jete, por përmes pushkës?

Kushdo që ngrihet në luftë mendon edhe për pushtetin. Kjo nuk ka ndodhur vetëm në Shqipëri dhe nuk është një zgjedhje specifike shqiptare. Por në Shqipëri ka ndodhur që ata, të cilët ishin gjakësisht kundër luftës çlirimtare, deshën të jenë edhe pushteti i lirisë.

Kur e mësuan se “djelmuria”, si talleshin mes tyre, ashtu si e kishte pasur seriozisht luftën, e kishte seriozisht edhe pushtetin, ikën pas armatës gjermane.

Faji i tyre është njëri nga më tragjikët e kombit. Nëse ata, “liberatorët” do të kishin bërë thirrjen për bashkim për luftë, para se të bëhej kjo nga komunistët, pra, nëse ata do të ishin vërtet balli, do të kishin kuptuar të parët se koha e “luftës pa armë” nuk vjen kurrë, gjërat do të kishin ndodhur krejt ndryshe. Do të kishim pasur të paktën tri ndodhi historike: do të kishim qenë në vendet që natyrisht, përmes luftës, të ishim pjesë e botës perëndimore; do të kishim pasur një rrjedhë ndryshe të historisë kombëtare përtej Shqipërisë së vitit 1912, e së fundi, nuk do të kishim pasur vitet pasuese të një lufte që ende sot vazhdon mes barrikadave e jo përmes mendjes.

Dhe, në fund, nuk do të kishim pasur këtë surrogato akademike…

*****

Botuar në Dita. Ndalohet ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen me shkrim të redaksisë