Historia: “Stina e armëve” që bëri kurban Ramizenë dhe Zahon

Nga Arben Saliu

Ishin ditët e para të marsit 1944, kur komanda partizane e Brigadës së Pestë Sulmuese, pas një gjyqi special, ku është marrë vendimi makabër për të pushkatuar Ramize Gjebrenë dhe përjashtuar nga radhët e Partisë dhe zhveshur nga funksionet komanduese Zaho Kokën, ka vënë në dijeni Komitetin Qendror të PKSH.

 

Drama e dashurisë tragjike së Ramize Gjebresë dhe Zaho Kokës përbën një nga ngjarjet më të bujshme të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, që vazhdon edhe sot e kësaj dite të kujtohet me plot dhimbje nga bashkëluftëtarët dhe ata që i kanë njohur nga afër.

Të shtyrë nga ligësia, për ngjarjen në fjalë, nuk kanë qëndruar indiferentë as ata, të cilët vazhdojnë të harxhojnë letër, bojë dhe frymë, me qëllim që qyrkun e amoralitetit të kauzës që përfaqësojnë, ta hedhin mbi supet e triumfatorëve të Luftës Antifashiste.

Përtej dashakeqësisë të kësaj kategorie, dokumentet arkivore që po vëmë në dispozicion të lexuesit dhe rrëfimet e dëshmitarëve okularë, hedhin dritë mbi rrethanat e vërteta dhe motivet për prerjen në mes të ëndrrës që po përjetonin këta dy të rinj nga “stina e armëve”, ku dashuria për lirinë e Atdheut, duhet të eklipsonte çdo lloj dashurie tjetër.

Relacionet informative

Ishin  katër relacione informative, që detyruan shtabin e Brigadës së Pestë të formonte urgjentisht gjyqin special, me anë të të cilit do të kryqëzonin Ramize Gjebrenë dhe Zaho Kokën. Të katër këto relacione vinin nga shokë të Brigadës dhe terrenit, që gjatë Operacionit të Dimrit, zbatimi i detyrave të ngarkuara u kishte mundësuar të ishin dëshmitarë okularë dhe të grumbullonin të dhënat e duhura për të anatemuar në emër të moralit partizan Zahon dhe Ramizenë, për raportet intime midis tyre.

Për shkak të etikës gazetareske, relacionet akuzuese, në të cilat zbulohen “mëkatet” e Zahos dhe Ramizesë si edhe deklarimet e këtyre në seancat gjyqësore që bëjnë fjalë për marrëdhëniet mes tyre në shpellën e Ilqes dhe vazhdojnë në Jal e Vuno, paraqiten në mënyrë koncentrike.

Relacioni i parë:

“Sa kohë kemi fjetur në shpellë, kemi fjetur sigurisht pranë njëri tjetrit. Zahua me Ramizenë flinin duke i kthyer gjinë njëri-tjetrit. Ditën kam parë që Zahua ta vërë kokën në gji të Ramizesë. Një natë kam dëgjuar një bisedë të ngadaltë midis tyre, ku përmendnin emra shoqesh. Kjo gjendje vazhdoi edhe në netë të tjera në shpellë. Gjatë qëndrimit tonë në shpellë, fjetjen e bënim bashkë duke u mbuluar me pallto. Edhe në Jal, Zahua me Ramizenë kanë fjetur në krah të njëri tjetrit në mes të një grupi partizanësh…..”

Relacioni i dytë:

“Është konstatuar prej nënshkruesit se shokët Zaho Koka e Ramizeja bëjnë dashuri. Si fakt kryesor është nata 12 shkurt në shtëpinë e Pirro Dhimitrit në Jal të Vunoit, ku dy shokët kanë fjetur së toku në një dhomë krahas partizanëve të tjerë…. Të dy shokëve u paska rënë në erë që unë diçka kam kuptuar dhe më largojnë nga vetja, tue më dërguar në Himarë, gjoja për të mbledhur bukë. Nejse, unë ika pse dhe shpirtërisht nuk mundesha të qëndroja dot tok më me ta…. Këtë raport ja bëj asaj komande në vijë ushtarake, mbasi nuk kam ndonjë ndërlidhje tjetër, ku jam i sigurt se do të merren masa rigoroze për të qënë si shembull për pasardhësit e tjerë”.

Relacioni i tretë:

…. “Kur mbrita në Jal, informohem për skandalin që kish ndodhur midis dy udhëheqësve të ushtrisë sonë partizane, Zaho Kokës dhe Ramizesë. Më pas, simbas shenjave e hetimeve, marrë vesh se këtë gjë e kishin kuptuar edhe të tjerë, të cilët tue e ndier veten inferiorë përpara këtyre, kishin frikë që të raportojnë. Atëherë, mua m’u desh që t’i provoja edhe vet, që të sigurohesha për këtë gjë. Nga vëzhgimet që bëra, pashë me sytë e mi se të gjitha ato që më thanë ishin të vërteta, aq sa kudo që shkonin, si rrugës, ashtu dhe kur flinin nuk kanë munguar dhe nga populli të shohin xhestet e tyre…. Çdo bisedë në mes tyre ishin bisedime dashurie dhe këndonin po këngë dashurie. Unë mendova njëherë që të kërkoja ndihmën e shokëve që t’i përgjojshin e t’i pushkatonim, mirë po prapë u ndala pse këtu për popullin Zahua është Partia.

Duke qenë në krahinën e tij dhe mund të ndodhte një dëm për partinë tonë, e lashë në heshtje këtë variant dhe mendova që këtë gjë t’jua raportoja juve për t’u marrë masat më drakoniane kundra këtyre, që duan të helmojnë Rininë, fidanishten e ushtrisë tonë dhe sidomos Ramizeja, që ka në dorë edukimin e Rinisë së Brigadës…..”

Relacioni i katërt:

…. “Ramizeja, me sa konstatoj unë, dashuron Zahon, gjë që nuk më çudit, pse është e natyrshme, por më çudit kur ekzagjerohet dhe atëherë kapërxen në skandal. Dhe kjo është e vërtetë, mbasi në shpellë, me sa më kanë thënë, kanë fjetur bashkë me një rrobë. Dhe në Jal, për dy net me radhë kanë bërë të njëjtën gjë. Meqenëse nuk i kisha parë vet dhe për të forcuar bindjen, i kam gjurmuar vetë dhe me anë të të tretëve. Bisedimet nëpër rrugë, këngë dashurie e asgjë tjetër. Çdo punë, për hatër të amores, me sa kam konstatuar unë, është lënë pas dore. Ky është imoralitet për njerëzit e përgjegjësive, veçanërisht pse Partia u ka dhënë gjithë besimin”.

 Seancat gjyqësore

Siç mësohet nga Raporti i komandës së Brigadës së Pestë dërguar Komitetit Central mbi ngjarjen në fjalë, gjyqi kundër dy të akuzuarve është zhvilluar në katër seanca. Janë gjithsej 16 faqe me shkrim të keq dore, që të lënë përshtypjen se janë shqitur nga një defter bakalli me kuadrata, i përmasave 18×14 cm.

Fillimisht është marrë në pyetje Ramizeja. Pyetjet e përgjigjet e kësaj seance, përbëjnë Procesin nr.1. Më pas është ndjekur e njëjta procedurë me Zahon, që është përmbledhur në Procesin nr 2.

Meqenëse dëshmia e Zahos binte ndesh me shpjegimet e Ramizesë, kundër saj zhvillohet një seancë tjetër. Ajo mban të njëjtin qëndrim mohues për raportet e saj me Zahon, ashtu si edhe në seancën e parë. Kjo seancë dokumentohet në Procesin nr.3.

Nisur nga kjo situatë, trupi gjykues ka zhvilluar seancën tjetër, ku janë vënë përballë njëri-tjetrit Zahua me Ramizenë. Edhe gjatë ballafaqimit, Zaho Koka nuk nguron të thotë të vërtetën, pavarësisht se Ramizeja përsëri mbrohet për të mos e komprometuar veten. Ashtu si gjatë çdo procesi edhe në Procesin nr.4, Zahua dhe Ramizeja kanë firmuar për të konfirmuar thëniet e tyre.

Vlen për t’u theksuar se seanca me Zaho Kokën dhe seanca tjetër, ajo e ballafaqimit të tij me Ramize Gjebrenë, janë mbajtur në të njëjtën datë dhe pikërisht më 4 mars, në një interval prej orës 8.30 deri më 9.40.

Për marrjen e vendimit nuk ka asnjë dokument, me përjashtim të Raportit me makinë shkrimi dërguar Komitetit Central të PKSH më datën 7 mars. Harku kohor prej dy ditësh, nga seanca e fundit më datën 4 mars deri më 6 mars, ditën kur u pushkatua Ramizeja, të lë të hamendësosh se marrja e vendimit kundër saj nuk ka qenë i lehtë.

Gjatë seancave gjyqësore, Ramize Gjebrea dhe Zaho Koka midis të tjerash deklaruan:

RAMIZEJA:

Më 29 janar kam fjetur në Vuno. Më 30 kam fjetur me Xhakën dhe Zahon në një shtëpi afër Himarës. Më 31 deri më 5 shkurt kam qëndruar te Koço Çali bashkë me Xhakën dhe Zahon. Nga data 5 deri më 11 kemi qëndruar në shpellën e Ilqes. Prej këtej kemi ikur për në Himarë në shtëpi të F.Bollanit, ku edhe kemi fjetur. Pastaj kemi fjetur dy netë në Jal. Prej këtej kemi fjetur në Vuno. Jam nisur për këtu

(në Ramicë) në datën 23 shkurt, por për arsye të borës, fjetëm me Zahon në një stan, deri më datën 26. Prej kësaj date u nisëm në Kallarat. Në ditët e fundit Zahua ka qenë i sëmurë dhe unë jam interesuar e kujdesur për të.

Një gjë që më ka komprometuar është mbulimi që më ka bërë Zahua me kapotën e tij në shpellën e Ilqes dhe në Jal. Jemi mbuluar me një kapotë, pasi unë s’kisha.

Zahua këshillohej me mua për çdo punë. Bashkë kemi vendosur shpërndarjen e kompanive. Shpërndarja e forcave është bërë në njësite. Në njësitin që përbëhej nga djem vunjotas qëndrova dhe unë me Zahon.

Me Zahon nuk kam kam bërë asnjë veprim, veçse kur flinim në Jal bashkë me partizanë të tjerë, meqënëse unë mbërdhija, ngrihesha shpesh dhe isha e detyruar ta shtyja që të liroja vend. Dija që shoku nuk ish i fejuar. Denoncimet e ardhura nga shokët i mohoj kategorikisht, pasi ato nuk përfaqësojnë realitetin.

 ZAHUA:

Kemi bërë lëvizje për arsye ushtarake bashkë me Ramizenë.

Në shtëpinë e Koço Çalit kemi qenë bashkë, pasi në atë ditë do të bisedonim mbi punë të batalionit. Kur më thërriste ndonjëri, Ramizeja nuk më linte që të largohesha. Në shpellë kemi fjetur nën një pallto dhe Ramizeja natën më ka hedhur duart për qafe dhe më ka vënë buzët e saj në buzët e mia. Kjo gjë vazhdoi kështu deri sa qëndruam në shpellë. Kur ikëm prej shpellës vajtëm në Jal. Këtu kemi fjetur në të njëjtin krevat dhe Ramizeja më hidhte dorën në kokë e më shkulte flokët. Gjatë qëndrimit në Vuno nuk kemi bërë as një lëvizje se ishin shokët.

Kur do iknin shokët për në Mesaplik, unë qava pasi isha sëmurë dhe s’ikja dot me ta. Ramizeja u shkëput prej shokëve dhe erdhi e qëndroi me mua.

Kemi kënduar këngë dashurie që na vinin mirë.

Ramizesë i kam thënë se më kanë dashur shumë vajza, por unë s’kam dashur të kem marrëdhënie me asnjërën. Në fillim s’kam ndier dashuri për të, më vonë po, por nuk kam pasur guxim. Kam kuptuar që më dashuronte dhe unë e dashuroja, por pa i thënë njëri-tjetrit. Unë nuk e kam ditur që ajo ka qenë e fejuar.

Nuk ja raportova Partisë këtë marrdhënie, sepse kam pasur turp.

KOMITETIT QËNDROR TË P.KOMUNISTE SHQIPTARE

RAPORT

Në kohën kur Partia jonë me themele të çelikta, e çimentuar prej shokëve tanë që kanë derdhur gjak, është më e forte se kurrë; në kohën kur Ushtria Nacionalçlirimtare po shtohet dhe forcohet dita-ditës duke u dhënë grushte të forta okupatorit dhe tradhëtarëve, pikërisht në këtë kohë kur armiku po bën ofensiva të vazhdueshme kundra forcave tona liridashëse, kur anëtarët e Partisë Komuniste duhet të jenë shembull në luftë, sakrifica, sjellje dhe të mendojnë vetëm për një gjë: realizimin e qëllimit tonë, konstatohet me hidhërimin më të madh se midis dy drejtuesve të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Brigadës së Pestë të neglizhohet puna dhe të mbrijnë të cënojnë moralin proletar, pikën më të dobët ku armiku na ka luftuar dhe po na lufton.

Kur armiku me forca të shumta në të gjitha anët goditi qarkun tonë, komanda e Brigadës vendosi që të pesë batalionet të shpërndaheshin në pesë sektorë për ta pritur armikun me luftë në çdo anë. Batalioni i III-të u dërgua në krahinën e Himarës për shkatërrimin e komunikacionit dhe të ndalonte lëvizjet armike, ku e kreu detyrën plotësisht. Për çdo batalion, përveç drejtuesve të batalioneve, u ndanë edhe shokët që përbëjnë Shtabin ( e Brigadës), si dhe ata që bëjnë pjesë në Seksionin Politik, me qëllim që puna të shkonte më mirë. Në batalionin e III-të, që komandohet prej shokut Mehmet Ali Shehu, prej komisarit Zenel Hamiti, prej zv.komisarit Zaho Koka dhe prej zv.komandantit Hysen Çino, shkoi për të vazhduar punën politike dhe organizative shoqja Ramize Gjebrea, anëtare e Seksionit Politik në Brigadë dhe si drejtuese e rinisë së Brigadës dhe e Agjit-Propit.

Gjatë kohës të qëndrimit të shoqes në fjalë në krahinën e Himarës, konstatohet se Ramizeja bije në relacione dashurie me zv.komisarin e batalionit, Zaho Kokën, siç do ta shifni dhe në raportet e bashkangjitura të bëra prej komisarit të batalionit, shokut Zenel Hamiti, prej partizanit Tanush Shyti, prej anëtarit të Komitetit të Rajonit, shokut Lefter Kasneci, si dhe shokut Xhake (Ramadan Xhangolli), që ka raportuar aty dhe këtu na i raportoi verbalisht.

Shtabi i Brigadës, porsa mori raportet e sipërme, mori masat e duhura për arrestimin e tyre dhe formoi gjyqin për t’i dhënë fund sa më parë këtij skandali, që mbriti të kuptohet haptazi dhe prej disa partizanëve që ndodheshin përqark.

Duke marrë parasysh se çështja ishte mjaft serioze dhe duhesh para se të merrej vendimi i duhur, të rriheshin të gjitha problemet që do të na paraqiteshin në këtë rast dhe duke patur pamundësinë të merreshim vesh me Komitetin Qëndror mbasi, të dy të dashuruarit e kuptuan se shokët drejtuesa të Ushtrisë ishin në dijeni dhe për të evituar çdo gjë (tradhëtinë e tyre), e pamë të arsyeshme që gjyqi të formohet më i gjerë dhe jo vetëm prej atij të Brigadës. Kështu, që në këtë gjyq morën pjesë këta shokë:

komandanti i Brigadës, komisari, zv.komisari, sekretari organizativ i Seksionit Politik, kulturoro-arsimori, sekretari politik i Qarkorit të Vlorës dhe i deleguari i Komitetit Qëndror të Rinisë Komuniste Shqiptare, shoku Xhake.

Gjyqi mori në pyetje shoqen Ramize duke i kërkuar të shpjegojë ngjarjen përsa i përket relacioneve dashurore me Zaho Kokën. Deklaratat e para të saj përshkruhen në procesin nr.1 (shifni procesin). U muar në pyetje Zaho Koka. Deklaratat shifen në procesin nr.2.

Meqenëse deklaratat ishin në kundërshtim, u thirr përsëri Ramizeja, e cila deklaroi sipas procesit nr.3. U pa i nevojshëm ballafaqimi dhe mbasi u ballafaquan, u firmos procesi nr.4. Siç do ta shifni dhe nga proceset në fjalë, në procesin e mbajtur herën e parë mohohet çdo gjë prej Ramizesë. Mohoi gjithashtu dhe thëniet e shokut Xhake, që ja shfaqi në prenzencën e saj para gjyqit. Gjithashtu edhe në procesin e dytë të Ramizesë, shihet se mundohet të mbulojë të vërtetën. Vetëm kur u bë ballafaqimi, duke parë se Zahua ja faktonte të gjitha, u shtërngua të pranojë duke u munduar në çdo mënyrë që të justifikohet. Mbasi firmosën që të dy procesin e fundit, gjyqi i formuar posaçërisht, duke marrë parasysh zhvillimin e ngjarjevs, duke marrë parasysh realitetin e raporteve të shokëve që i kishin paraqitur me shkrim dhe verbalisht, si dhe nga sa u konstatua në deklaratat e Zahos dhe Ramizesë, studioi:

Ramizeja.- Shoqe me përgjegjësi, edukatore e rinisë së Brigadës, e zhvilluar nga çdo pikëpamje. Zotron vijën e Partisë fare bukur, e fejuar legalisht para partisë, udhëheqëse në terren dhe ushtri. Në një kohë kur Ushtria jonë ndodhej në vuajtjet më të mëdha, në këtë kohë kur shokët komunista duhet të tregohen më të fortë se kurrë, të mbajnë lartë moralin e Ushtrisë, të jenë shembull në vuajtje dhe sakrifica, Ramizeja arrin që të mohojë që të gjitha, vetëm për të kënaqur epshet e saja. Influencon te Zahoja dhe bashkërisht dëfrejnë. Para gjyqit nuk është treguar aspak e sinqertë. Bindemi pra se e përmendura është tradhëtare e Partisë, shkelëse e moralit proletar dhe tradhëtare e shokut të cilit i ka premtuar fejesën (Nako Spirut). Nuk ka asnjë fije komunisti, mbasi ka mohuar çdo gjë. Me zë të përbashkët çfaqet mendimi që e përmendura të pushkatohet para forcave partizane.

Zaho Koka.- Njeri i vendosur për Partinë. I pa zhvilluar siç duhet. Di vijën e Partisë, influencohet prej shokëve me përgjegjësi. I pa fejuar. Deklaron se e donte me qëllim martese, tue mos e ditur fejesën e saj. I ngarkuar me përgjegjësi, jo pse është në gjendje, por sepse ishte besnik i Partisë dhe gjatë detyrës, me ndihmën e shokëve do të zhvillohej. Është shkelës i moralit proletar. Më shumë për këtë te ai ka influencuar Ramizeja, që ishte në një pozitë më të lartë dhe më vonë këtë dashuri e ka vazhduar me konshjencë.

Para gjyqit është treguar deri diku i sinqertë, ku tregohet diçka si komunist, megjithëse duhej të kishte raportuar më parë. Duke marrë parasysh se fajet e njërit dhe të tjetrit nuk janë të njëllojshme dhe duke patur parasysh se elementët që japin shpresë, të mundohemi t’i ngremë lartë, megjithëse janë fajtorë, mbas shumë diskutimesh u vendos që Zaho Koka të mirrte këtë dënim: Shkarkim nga përgjegjësia, përjashtim nga Partia dhe të dërgohet në një qark tjetër.

Vdekje Fashizmit,

Liri Popullit

Zonë e Lirë, 7/III/ 44

Komandanti i Brigadës (Shefqet Peçi)

Komisari i Brigadës (Hysni Kapo)

zv.Komisari (Manush Myftiu)

Organizativi i Seksionit Politik (Hito Çako) Çobani

Kulturoro-arsimori (Bilbil Klosi)

Sekretari Poltik i K. Qarkor (Pajo Islamaj)

I deleguari i K. Qëndror të Rinisë K.Sh.(Xhaka)

 

****

Botuar sot në Dita. Autori ka përdorur materiale nga AQSH, Fondi 14, V.1944, Dosja 17/1, Fletët 1, 2. Vijon…