Tërbaçi përkujton dëshmorët e Luftës Nacional – Çlirimtare

Bexhet Rrapoj*

Si çdo fshat  në lumin e Vlorës  e krahinën e Labërisë, Tërbaçi  ka shkëlqimin  e vet në histori  me trimat e kapedanët,  mendimtarët, heronjtë,  dëshmorët  e idealit kombëtar  të çdo periudhe  apo kthese  historike.

Populli i këtij fshati  ka qenë pjesëmarrës  aktiv  në ngjarjet më  kulmore  të vendit, duke filluar nga Lufta e Vlorës,  Janina,  Meçova,  Shqipëria e mesme dhe ajo e veriut deri në Kosovë. Po të bëjmë  një bilanc për pjesëmarrjen dhe kontributin në këto luftëra,  rezulton se: Nga Tërbaçi  kanë marrë pjesë si luftëtarë 1300 veta,  kane rënë në fushën e betejës  102 veta. Janë shpallur dëshmor 61 veta, ndërsa janë shpallur heronj  populli 4 veta.

Lufta më e përgjakshme e më e gjatë dhe e rëndësishme për fatet e kombit  Shqiptar, mbas shpalljes së pavarësisë nga Ismail Qemali ka qenë ajo Nacional-çlirimtare. Në këtë luftë morën pjesë mbi 70.000 partizanë e partizane,  dhanë  jetën si dëshmorë për liri 28.000 veta. Tërbaçi  e mbështeti plotësisht frontin Anti-fashist  Nacional-çlirimtar.  Morën pjesë në njësitë partizane  290 veta, nga të cilët 24 ishin gra e vajza.  Sivjet kjo luftë ka 75  vjetorin e fitores  mbi pushtuesit dhe çlirimin e vendit  si dhe shpëtimin  e kombit shqiptar nga një copëtim i dytë.

Kjo luftë në Vlorë si në gjithë Shqipërinë, filloi me njësi  të vogla guerrile në qytete, në krijimin e disa çetave siç ishte  dhe çeta Plakë e Vlorës  dhe  çeta e  fshatrave  si dhe ajo e Tërbaçit.  Por në sajë të mbështetjes  nga populli e sidomos  nga  të rinjtë kjo luftë mori përpjesëtime të mëdha.  U krijuan batalione  e njësi më të mëdha luftarake,  për  të arritur te  Brigatat luftarake siç ishte formimi brigadës V–të  heroike në Tërbaç, në zemrën e Labërisë  datë 20 janar  1944, për të vazhduar më vonë me divizione e Korparmata në rang kombëtar.  Organizator ishte fronti Antifashist nacional-çlirimtar. Për drejtimin e organizimin e veprimeve  luftarake  në gjithë Shqipërinë u krijua Shtabi përgjithshëm i Ushtrisë  Nacional-çlirimtare, më 10 korrik 1943. Në drejtim të këtyre njësive  u caktuan kuadro me eksperiencë dhe të shkolluar  me akademira ushtarake jashtë shtetit, siç ishte në fillim  dhe komandanti shtabit të përgjithshëm  SPIRO Mojsiu, më vonë u bë shef i shtabit të përgjithshëm   dhe Komandant i përgjithshëm i Ushtrisë Nac-çlirimtare u caktua Enver Hoxha. Po ashtu  në drejtimin e brigadave,  drejtuesit kryesor ishin  të shkolluar jashtë. Më 24 maj 1944  u vendos dhe sistemi i gradave,  në bazë të detyrës dhe arsimit. Pra kjo luftë vërtet  filloi me luftëtarë të armatosur  e të veshur keq,  por  ata kishin dëshirën ,vendosmërinë e zemrën  çelik për të luftuar pushtuesin. Shumë shpejt ajo u organizua duke marrë tiparet e një ushtrie të rregullt  dhe me uniformë ushtarake. Kjo dhe në sajë të mbështetjes së Koalicionit të madh antifashist ndërkombëtar të cilët e furnizuan këtë ushtri me armatime dhe uniforma.

Në saj të këtij organizimi por dhe të qëndrimit të hapur dhe luftës pa kompromis kundër pushtuesve,  Shtabi përgjithshëm dhe fronti Antifashist nac-çlirimtuar u njoh dhe e pranua si anëtar i Koalicionit të fuqive të mëdha me në krye  Rusinë,  Amerikën dhe Anglinë  e cila dërgoi dhe përfaqësuesit e saj në shtabin e Pergjithshëm  të ushtrisë nac-çlirimtare. Vlera e madhe e ushtrisë Nac-çlirimtare qëndron dhe në atë se ajo nuk u mjaftua me çlirimin e trojeve Shqipëtare brënda kufijve të njohur.  Me urdhër të shtabit tëpërgjithshëm,  disa brigata do të kalonin  kufirin  për çlirimin e trojeve shqiptare  të Kosovës, në Jugosllavi.

Mbas 75 vjetësh,  forcat  tradhtare, bashkëpunuese me pushtuesin si organizata e Ballit kombëtar,  vazhdojnë të hedhin baltë  për këtë luftë. Këtij  grupi,  sot i janë  bashkuar  dhe faktor të tjerë  si individë por deri dhe te organizma  shoqëror,  partiak dhe mediatik. Kjo veprimtari  shfaqet nëpërmjet tezash të ndryshme të hedhura në media,  me botime librash dhe në shtypin e ditës. Këto janë teza antihistorike, antikombëtare,  përçarëse e denigruese,  të hedhura kryesisht nga forca të djathta dhe individë me idera antikombëtare. Ky qëndrim  ka kulmuar me dekorimin e vlerësimin e figurave  bashkëpunuese me pushtuesit si  Halil Alia,  Muharrem Bajraktari, Kadri Cakrani,  Hamit Matjani  Preng Cali etj.   Për të ardhur së fundmi me kryetarin e ballit kombëtar dhe bashkëpunëtorin me gjermanët  Mit’hat Frashërin. Vlerësimi i këtyre figurave që janë përplasur  direkët  me njësitë e partizanëve,  çon në mohimin apo mosvlerësimin e sakrificave të 70.000 partizanëve dhe 28.000 dëshmorëve.  Ne u themi se çfarë do të shpifni për këtë luftë dhe dëshmorët e saj, nuk do t’ja arrini qëllimit, ata  do i mbroj gjithë populli i ndershëm trim e liridashës.  Në vlerësim të këtyre dëshmorëve,  Shoqata A.K. e Tërbaçit  organizoi  një aktivitet  përkujtimor  në 75 vjetorin e rënies  të 4 dëshmorëve të një dite, në Kolesian të Kukësit, në përleshje me forcat gjermane dhe  bashkëpunëtorët e tyre, si Muharrem Bajraktari  i dekoruar nga pushteti  i sotëm.

-Ata janë: Memo  Sino Zyka: Ai në moshën 13 vjeç,  futet në organizatën e rinisë Antifashiste  të Tërbaçit më 20  nëntor 1942, më vonë del partizan  duke u inkuadruar në batalionin e dytë të brigadës  V-të. Më herët ishte radhitur në njësitë luftarake si partizan i vëllai i tij Hetem Zyka, i cili dhe u plagos në këtë luftë.  Xhaxhai Rait Zyka kishte rënë dëshmor  si ushtar i popullit  duke lënë  5 fëmijë bonjak. Pra kemi të bëjmë me një vazhdimësi të vlerave patriotike e dashurinë për atdheun  të kultivuara dhe te Memua i vogël. Për trimërinë e guximin  për të luftuar e marrë pjesë në çdo aksion të batalionit sa   do i vështirë të ishte  nga Memo Zyka , ja çfarë tha nipi tijë  ish-oficeri  karrierës Agron Zyka :  Në  një mbledhje të batalionit   që u organizua në prag të luftimeve, u thirr dhe partizani i vlogël MEMO. Në terrin e natës Memo i vogël  sa me zi dallonte dhe komandantin që po fliste për një detyrë të rëndësishme zbulimi. Kur komandanti bëri thirrjen se kush do të merrte pjesë në  këtë aksion, krahas  përgjigjes së pjesëtarëve të kompanisë, më i fuqishëm u dëgjua dhe zëri partizanit Memo “Dhe unë zoti komandant” Memua  u bë pjesëtar i skuadrës së zbulimit dhe bashkë me një partizan tjetër e kapën një mercenar dhe e dorëzuan në komandën e batalionit. Aksionet dhe luftimet e Memos ishin disa. Një nga këto luftime ishin dhe ato në mbrojtje të spitalit partizan  në  Kolesian  kundra tradhtarëve të Muharrem Bajraktarit. Këtu mbas luftimesh të ashpra bie heroikisht  Memo Sino Zyka  në moshën  15 vjeçare.

-Nexhip Xhelo Meta 21 vjeç: Lë kopenë me mall në malin e Tartarit, merr pushkën e babait që e kishte përdorur dhe në luftën e Vlorës. Shkon e rreshtohet me Brigadën e V më 20 janar 1944. Pjesëtar në disa ngjarje  e aksione të rëndësishme si  në  mbrojtjen e kongresit të Përmetit dhe  inaugurimin e divizionit  të parë sulmues. Në mes të shtatorit 1944 kompania e Nexhip Xhelos  nga shtabi brigadës V-të me detyrën  për marshim drejt brigjeve të Drinit të Zi. Rrugë të vështira e të pashkelura  mes pyjeve të dendura. Skuadër komandanti Nexhip Xhelo  printe në krye . Ai vrojtonte me kujdes e vigjilencë . Me një zë të ulët Nexhipi u thotë shokëve  “Roja Gjermane”.  Nata ishte terr, pushka e Nexhipit  e shtriu për tokë rojen gjermane. Mbas kësaj vazhduan orë të tëra lufte . Kompania  vazhdoi marshimi, kaloi  qafën e Kolesianit. Në ndihmë të gjermanëve erdhën dhe  forcat e Muharrem Bajraktarit.  Mbas shumë luftimesh  deri dhe trup me trup,  forcat armike u shpartalluan me shumë humbje. Por aty do të marri një plumb dhe Nexhip Xhelo, ai bie dëshmor i lirisë për  çlirimin e Shqipërisë dhe për  vëllezërit që la mbas  të cilët e kanë kujtuar gjithmonë me rregullat e një stanari tërbaçiot. Këto dhe episode të tjera të jetës i kujtuan vëllezërit e Nexhipit , Selimi e Luto në aktivitetin e zhvilluar.

-Dervish  Ali Xhyveli 31 vjeç. Del partizan në janar 1944,  mbante detyrën e zv.komandant5 kompanie. Në luftimet e Kolesianit ai plagoset rëndë.  Luftimet u bënë gjatë natës.  Në terrin e kësaj nate në tërheqje  e gjejnë  mercenaret e Muarrem Bajraktarit.  Ata në vend që ta mjekonin,  e zhveshën  dhe për të shfryrë inatin e copëtuan   me thika. Një veprim ky  jashtë çdo norme njerëzore,   por dhe rregullat në luftime. Për jetën dhe veprën e Dervish Xhyvelit  kumtoi në aktivitetin e zhvilluar Lefter Beqiraj.

-Osmën Haxhi Rrapo 31 vjeç. Në shkurt 1943  bëhet pjesëtar  si luftëtar,  fillimisht në çetën e Tërbaçit dhe në Çetën Plakë, 20 janar 1944 rreshtohet në brigadën e V–të.  Më 21.08 1944 batalioni i Osmënit, kishte marrë urdhër të spastronte rrugën  në drejtim të Shishtavecit nga mercenarët.  Me gjithë terrenin e vështirë mercenarët u shpartalluan.  Nga një pikë e pakontrolluar  qëllohet nga një mercenar dhe goditet në gjoks Osmëni. Veprën e Osmënit e kujtuan  vëllai i vetëm Selmani, nipi Hitua dhe Rrapojt. Më gjatë për veprimtarinë luftarake të Osmënit foli  Veliko Gaçe.

Për bashkëpunimin me pushtuesit, por dhe për këto veprime, shumë banor  të kësaj zone  nuk i kanë mbështetur mercenarët e Muharrem Bajraktarit. Ata (Banorët), kanë ndihmuar  partizanët. Kështu populli patriot i Buzëmadhit (shkruan Lefter Rrokaj  një intelektual i apasionuar  në  ngjarjet e  LANACL), në luftimet e datës 25-26 shtator, shpëtoi nga thonjtë e vdekjes prej mercenarëve 2 partizanë tërbaçiot, Rexho Kapon dhe Xhevo Habazaj që ishte dhe e plagosur. Gjithashtu ata strehuan dhe 5 partizanë të tjerë të brig. V-sul. Pra populli patriot i kësaj zone ishte me partizanët çlirimtar dhe jo me tradhtarët dhe bashkëpunëtorët, me pushtuesin.

Pra si shihet Tërbaçit në një ditë  i ikën 4 djem. Ata dhanë jetën për lirinë e vëllezërve dhe motrave të tyre. Tërbaçi ishte i gjithi në zi. Aktiviteti luftarak i këtyre dëshmorëve  është më i madh,  për  këtë  folën më gjerë shokë të tjerë sipas programit.

Në kuadrin e këtij 75 vjetori të çlirimit dhe  përkujtimin e këtyre 4 dëshmorëve të një dite,  ne  nuk mundë të rrimë pa folur pak  dhe për  kontributin e organizatorëve kryesor të kësaj lufte në Tërbaç dhe më gjerë.

-Hysni Kapo –Udhëheqës e organizator i shquar i luftës, komisar i parë  i brigadës së 5-të  Heroike, Zv.komisar i zonës së parë operative Vlore –Gjirokastër, komisar  divizioni dhe korparmate.  Mbas çlirimit ai  kreu shume detyra të larta si në ushtri dhe në organet e pushtetit e strukturat e larta  partiake të kohës, ka qenë deputet i  Vlorës në të gjitha legjislaturat, ka qenë  Zv–kryeministër  dhe Ministër i Bujqësisë,  ka përfaqësuar dhe ka mbrojtur interesat e Shqipërisë në disa konferenca ndërkombëtare. Për kontributet e dhëna në luftë dhe në zhvillimin e vendit mbas çlirimit i janë akorduar titujt e lartë: Hero i popullit dhe Hero i Punes. Hysni Kapo ka shumë kontribute dhe në ruajtjen e forcimin  e unitetit në Tërbaç dhe më gjerë. Është merita vetëm e atij që në Tërbaç nuk u cilësua asnjë kundërshtar politike i kohës. Ai thoshte: “Njerëzëve tu themi eja tëhu,  jo ikë tutje”. Mbas  2 ditësh ai mbush 40 vjet që është ndarë nga jeta, i pa harruar  do mbetet kujtimi tij dhe në brezat e ardhshëm. Në lidhje me këtë figurë ka vetëm vlerësime dhe sot mbas 75 vjet. Mendoj se ka ardhur koha dhe momenti që të paktën ne si Tërbeç  ti bëjmë një bust këtij biri të lavdishëm, atje në qendër të Tërbaçit. Në lidhje me këtë ka dhe shumë kërkesa. Ne si shoqatë por dhe intelektualëve  e historianëve u del si detyrë ta programojmë dhe të punojmë për këtë.

-Haredin Bylyshi – Hero i popullit: Ky djalosh 21 vjeçar  ra heroikisht i rrethuar nga pushtuesit dhe bashkëpunëtorët e tyre me 18 tetor 1942 në lagjen Topana. Haredini  u aktivizua nga të parët në rininë komuniste,  për kontributin e tij ishte zgjedhur anëtar  i Komitetit Qarkor te rinisë antifashiste në Vlorë.

-Vehbi Hoxha hero i popullit , Arif Hasko,  Nebi Mali,  Banush Goxho,  Delo  Balili. Partizanëtëorëve të para, drejtues në divizione e korparmata dhe organe të larta të ushtrisë  e dhe mbas çlirimit. Një meritë të veçantë, kanë organizatorët e luftës brenda në Tërbaç si  Muço Delo, Qaim Nane,  Sose Lusha, Fejzo Çane, Hava Lame, Sali Lushaj,  Baxhul Gjondeda  etj. Në kuadrin e këtij përkujtimi  u bë një apel dhe për dëshmorët e tjerë tërbaçiot,  bashkëluftëtar të 4  dëshmorëve rënë në  Kolesian, si :

– Komandantët e z/vendës komandantët e batalioneve, Haki Bylyshi , Resul Veli Çelaj, Trimin Veledin Haskaj, komandantët  e çetes së Tërbaçit, Beqir Selimi  e Islam  Hariz Ganaj. Më të rinjtë  Riza e Shyqyri Salati dhe dy vëllezërit – Delo e Sihat  Beqirin, trimin Mico Jemin Skëndaj,  Komandant  njësitesh guerile në Vlorë.  Dy vajzat e reja Anife  Kiçaj dhe Taze Çelaj, këto vazhduese të legjendares  Miro Tërbaçi. Si dhe Dino Muho, z/vendës komandant kompanie, Myrte Sadikaj, Çize Resuli e Jaho Nikën. 4 dëshmorët e Gjike: Canon, Alushin, Asllanin dhe  Shemen, tre dëshmorë të tjerë të një dite, ata të qafës së Gjarprit  rënë më 7.6.1944: Nysret Halim Xhelo, Hodo Gaçaj dhe Laçe Shaban Malaj. Trimin Pilo Begaj shoqërues i Besnikut, partizan i orëve të para ,  rënë në Luftën e Drashovicës ku u plagos dhe Besniku.

Sot mbas 75 vjetësh ne i përkujtojmë këta heronj e dëshmorë të lirisë. Do vazhdojmë ti ruajmë në zëmrat tona dhe ti mbrojmë nga mohimi dhe baltosja që  mundohen tu bëjnë tradhtarët e atdheut e bashkëpunëtorët me pushtuesit. I bëjmë thirrje  institucioneve shtetërore  që nga Kuvendi e Qeveria  ti japin vlerat që meriton kjo luftë.  Ky  75 vjetor të festohet e kremtohet me madhështi.  Media shtetërore të ketë rubrika të caktuara  për ngjarje  të kësaj  lufte. Ky aktivitet  në nderim të  4 dëshmorëve të një dite në Kolesian të Kukësit por dhe për gjithë dëshmorët dhe luftëtarët e kësaj lufte heroike, u organizua në sallën e madhe të Bibliotekës “Shevqet Musaraj” Vlorë . Morën pjesë nga  komiteti i veteranëve të luftës , organizata e familjeve të  dëshmorëve dhe familjarë e të afërm të vetë dëshmorëve. Në këtë aktivitet të gjithë  folën në mbrojtjen e vlerave të luftës nac-çlirimtare. Lavdi Luftës Nacional-çlirimtare,  Lavdi heronjve dhe dëshmorëve të kësaj lufte. I paharruar kujtimi  i 4 dëshmoreve të një dite të Tërbaçit.

*Kryetar i Sh. A. Kulturore  Tërbaçi