Nga Qamil Hamzaj
Viti 1960. Nasho Jorgaqi botonte novelën “Dashuria e Mimozës”. Ky emër sikur u zbuloi njerëzve pemën lulebukur dhe aromëkëndshme në bulevardet kryesore të Tiranës, që sfidonte dimrin dhe paralajmëronte ardhjen e pranverës. Menjëherë në zyrat e gjendjes civile filluan të regjistroheshin me shumicë anekënd atdheut vajzat që lindnin me emrin e bukur Mimoza. Libri ishte shkëndija e parë e një talenti që do të rrezatonte fuqishëm në të ardhmen në shumë fusha të letërsisë dhe kulturës sonë kombëtare.
Diku në veprat e tij Prof. Rexhep Qosja shprehet se Noli kontribuoi në shumë fusha, por asnjërës nuk iu përkushtua plotësisht. Të më falë profesori i nderuar Qosja, por unë mendoj se Noli ynë i madh me gjenialitetin e tij kontribuoi gjithë jetën e tij për t’i dhënë një shtytjepërpara kulturës sonë kombëtare. Dhe, duke lënë mënjanë fushën e politikës, roli e ndikimi i tij qe mahnitës si në krijimtarinë poetike, në historiografi, në historinë e artit e të muzikës, ne shqipërimet, në historinë e Skënderbeut ai krijoi kryevepra,vuri gurë themeli e piketa për zhvillimet e ardhme të kulturës shqiptare në këto drejtime.
Në përmasa, mbase jo aq të mëdha sa ato të Nolit, Nasho Jorgaqi dha modele dinjitoze në shumë fusha të letërsisë dhe të artit shqiptar. Lëvroi me sukses romanin, novelën, tregimin, letërsinë për fëmijë, shkroi skenare artistike, u ngriti lapidare me biografitë e letrarizuara Heronjve te Luftës, redaktoi dhe rinxori në dritë veprat e shumë shkrimtarëve të së kaluarës, solli në shqip kolosë të letërsisë së huaj dhe ndriçoi figura të mëdha e domethënëse të letërsisë e të kulturës shqiptare kudo në botë. E madhe është vepra e Jorgaqit për arbëreshët dhe krijuesit dhe studiuesit arbëreshë e të huaj për letërsinë dhe kulturën e vyer të ngulimeve shqiptare kudo në botë. Edhe kur si estet e kritik shkruan për Naimin, Nolin, Migjenin etj. , për të cilët kanë shkruar dhe profesor Qosja, Kadareja e të tjerë, ai na e zbulon shkrimtarin në një këndvështrim të ri, duke na dhënë diçka të re e të qenësishme për objektin e studimit.
Nasho Jorgaqi është një eksplorator i madh; ai çdo ditë zbulon diçka, grumbullon e krijon diçka. Veprat e tij, të ngjizura vite me radhë, dallohen për stilin magjepsës e tërheqës, ato përshkohen nga mendimi i gjallë e vetëtues, ngjallin ndjenja të fuqishme e robëruese. Mbi të gjitha, në tërë krijimtarinë e tij, ai mbetet besnik i vetvetes. Edhe vitet e fundit, kur shumë penda të forta u stepën, ai vazhdon të krijojë e botojë, çka dëshmon se ai punon e krijon për të qenë i pranishëm me veprat e tij për sot dhe brezat e ardhshëm.
Vitin e kaluar ai botoi tregimin “Tropari i dashurisë”, që shpejt u botua si libërth me titullin “Manastiri i dashurisë”.
Subjekti i thjeshtë i tregimit ngërthen dramën e dashurisë së pafat të Perandorit Teofil me Kasianinë e bukur. Në një paraqitje para tij të vajzave më të bukura aristokrate të Bizantit, atij zemrën ia rrëmbeu vetëm njëra, ajo që u paraqit para tij ashtu siç ishte, vetëm me hiret e veta dhe përballë madhështisë së fronit të Perandorit vuri madhështinë e nderit të saj. Por ajo, siç thotë Hajneja, guxoi të shohë mbretin drejt në fytyrë, të kundërshtonte mendimin e tij, të fyejë kështu arsyen perandorake, sipas së cilës mençuria i përket vetëm atij. Megjithëse dashuria hodhi rrënjë në zemrat e tyre që me shikimin e parë, ata nuk mund të bashkoheshin, duke vërtetuar atë që thotë Turgenjevi se dashuria nuk vdes vetem kur vdesin protagonistet, si te “Romeo e Zhuljeta” , por edhe kur ata mbeten gjallë, por u përkasin klasave të ndryshme. Të dy e kaluan jetën të mjerë; ajo që vuante si murgeshë nga mëkati i dashurisë, ai si perandor nga pendesa se nëperkëmbi dashurinë.
Në këtë tregim gjejmë disa karakteristika, që dëshmojnë për karakterin universal të një vepre. Është tema e dashurisë, një temë e vjetër sa vetë njerëzimi, gjithnjë e pashterueshme. Para saj, si para vdekjes, të gjithë njerëzit janë të barabartë, do te shprehet autori. Kjo temë, e shfrytëzuar nga korifejtë e letërsisë botërore të të gjitha kohërave,duke krijuar këngë e balada te mrekullueshme, romane , drama e tragjedi të pavdekshme, ngjason me ajrin, që, ndonëse të gjithë breznitë marrin frymë në të, nuk mbaron kurrë. Edhe pse ngjarja vendoset ne mesjetën e errët, ajo dritë dashurie vjen e qartë dhe e freskët dhe në kohërat tona moderne.
Në këtë tregim të vogël sheh përmasa të universales, sepse në të secili gjen diçka nga vetvetja. Vallë cili nuk provoi e kujtoi me përmallim një vështrim të vagëlluar, plot avuj dashurie të vajzës së dashuruar, cili nuk ndjeu regëtimat dhe drithërimat dhembjeëmbëla të zemrës së rënë në dashuri? Edhe ngjallja e kujtimeve e fisnikëron njeriun, se, dhe letërsia ka një mision fisnik: të lartësoje vyrtytet e njerëzve dhe të ndikojë në përparimin e qytetërimin e kombeve dhe të mbarë njerëzimit.
Në shkencë është një parim: sa më qartë e thjesht të paraqitet teoria, aq më i lartë është niveli i shkencës. Nasho Jorgaqi është një shkrimtar-shkencëtar; idetë, mendimet, ndjenjat i zhvillon me një logjikë të brendshme të hekurt, dhe, të veshura me një figuracion te ndritshëm e të drejtpërdrejtë, si në epikën popullore shqiptare, i transmeton përsosmëisht te lexuesi, duke vënë në rezonancë zemrën dhe mendjen e tij. Me plot gojën mund të themi se ky tregim merr përmasat e legjendës, duke mbështetur atë që thotë autori, se “atë çka nuk e shkroi historia, e përcolli legjenda”.
Vetëm një përqasje e drejtpërdrejtë me këtë tregim, do të dëshmonte se sa mjeranë janë ata shkrimtarë, që, për t’iu dhënë veprave të tyre ngjyra të universalizmit, përziejnë në mënyre alogjike epokat, njerëzit dhe ngjarjet e këtyre epokave, tregohen kozmopolitë, duke imituar lloj-lloj izmash. Vepra të tilla kanë jetë dhe janë të denja jo për epoka e gjenerata njerëzish, por për brezni e stinë mizash.
Në epikën popullore, të dashuruarit, pas sakrificash te panumërta, më në fund, triumfojnë dhe lumturohen, Romeo dhe Zhuljeta u bashkuan vetëm në vdekjen e tyre, Perandori Teofil dhe e bukura dhe e mençura Kasiani u bashkuan vetëm në troparin e tyre të dashurisë, një këngë kishtare bizantine. Ky tropar-himn i dashurisë njerëzore këndohet në tempujt e besimit në ditët e Pashkëve, të ringjalljes së Krishtit. Ky rit, në këto ditë kulmore të ripërtëritjes së natyrës, të shpërthimit të luleve e të aromave dehëse të pranverës, s’bën gjë tjetër, veçse e shenjtëron dashurinë, i jep asaj një dritë te përjetshme, hyjnore.
Tetor 1995 – Prill 1996