Kajo Karafili…”edhe i vdekur i tmerroi armiqtë me sy”!

Jovan Jano

Një çerek shekulli më parë, aty nga muaji prill i vitit 1987, ndërsa gjendesha në zyrën e punës, dikush më troket. U ngrita, hapa derën dhe përballë meje qëndron veterani i LANÇ –it, Novruz Gjergjova. Meqë në ato kohë ishim në valën e punës për ngritjen e Muzeut Historik të rrethit menjëherë më shkoi mendja se veteranin duhej ta kishte shqetësuar diçka që lidhej me muzeun. Ky veteran, përveçse kishte qenë në formacionet partizane të çetës së babë Myslimit unë e respektoja edhe për faktin se ishte edhe mik i babait tim. Pasi u përshëndetëm, futi dorën në xhepin e brendshëm të xhaketës kadife dhe më vuri përpara syve një fotografi, e cila gadi më bëri të shtangesha. Në celuloid pashë një njeri të vrarë, të mbështetur pas murit të një godine me tulla e i fiksuar me dy dërrasa. Ishte një fotografi makabre e Heroit të Popullit, Kajo Karafili, njerit prej heronjve më të lavdishëm të Luftës së Dytë Botërore dhe njërit prej luftëtarëve më të sprovuar të Çetës së Parë Partizane të Europës në luftën kundër fashizmit. “Kur kisha Kajon në krah, më dukej sikur kisha një batalion”, thoshte shpesh Myslim Peza, kur bëhej fjalë për këtë hero. Ai dhe i vdekur, duket sikur na thotë: “Nuk dua të më qani, por mos më harroni !”.

Kajo Karafili, një mit që nuk u thye kurrë

Kajo Karafili ishte kthyer në mit. Populli i Pezës, Kavajës, Durrësit, Shijakut e Tiranës nuk besonte në vrasjen e tij. Prandaj e ca më shumë kjo fotografi i duhej propagandës naziste dhe veglave të tyre mercenare për të çmitizuar në popull figurën e Kajos. Spiunët, shërbëtorët e fashizmit, në kundërshtim me normat dhe traditat morale të popullit shqiptar, në bashkëpunim edhe me forcat naziste, e përdhunuan varrin e tij. Qëllimi i kolaboracionistëve ishte që të thyhej miti i Kajo Karafilit si njeri i pavdekshëm, si emblema e guerilieve të Tiranës. Por në fakt ky mit nuk u thye. Populli i Kavajës, duke mos përfillur urdhrat e autoriteteve pronaziste të qytetit, e ngriti trupin e Kajos, trupin e birit të vet dhe e vendosi në varrezat e qytetit. Më shumë se sa me dhe, e mbuloi me lot e me lule. Njerëzit e një bote, që po vdiste nuk mund të arrinin dot të fiksonin vdekjen e një njeriu, që i përkiste botës së re, që po lindte.

Në kërkim ngjarjes

Kur ia tregova fotografinë babait tim, ai ndjeu keqardhje për Kajon, sepse i donte shumë trimat dhe të tillë ai quante vetëm ata që vetësakrifikohen për të tjerët si dhe ata që dinë ta përmbajnë zëmërimin. Trimat, gjithashtu, janë edhe të zgjuar, – më thoshte babai im, i cili qysh në vitin 1942 ishte futur në çetën antifashiste partizane të Myzeqesë. Babai më rekomandoi të shkoja në Tiranë dhe të takoja shokët më të mirë të Kajos, Safet Kurtin ose komisarin e bataljonit të tretë, Sali Verdhën, dy nga partizanët më të guximshëm të njesiteve guerrile të Tiranës e të Pezës në vitet e okupacionit fashist, për t’ua treguar këtë foto. Edhe Safeti, i cili në kujtesën time ka mbetur një njeri i kulturuar, i thjeshtë dhe i qetë, kishte një arkiv të mrekullueshëm për shokët e luftës dhe i ruante ato me shumë kujdes. Ai më tregoi disa fotografi të Kajos, i veshur si milic, xhandar e i maskuar për të kryer atentate kunder fashisteve dhe kolaboracionisteve. Ai më dhuroi një fotografi më të pastër, më të madhe dhe më të qartë që po botojmë sot. Kur takova veteranin Sali Verdha, më habiti elokuenca dhe bukuria e të treguarit. Ai e ndjente atë që më thoshte. Nga ky veteran i nderuar mësova se në ç’rrethana u vra ky hero, si u zbulua pas 11 ditësh pas vrasjes varri i tij dhe kush ia tregoi varrin komandantit ballist, Ram Habili.

Më tej veterani i nderuar më thotë se në Pezë babë Myslimi dhe ne partizanët kishim një mik, i cili ishte në gjëndje të mirë ekonomike. Nuk ka dëshirë të jap emrin e tij, jo vetëm për etikë, porse ky person qe i lidhur me luftën dhe nuk qe njeri i keq. Por, ja, një ditë në fshat erdhën ballistët e Ram Habilit dhe ia rrëmbyen 50 dele e dhi dhe nja 5 lopë, pa llogaritur pulat. Ballisti Ram Habili, i cili deri në kapitullimin e Italisë kishte qenë pjesëtar i çetës se Babë Myslimit, dhe me ardhjen e gjermanëve u bashkua me ta, duke ditur miqësinë e këtij personi me Babën e shtërngoi me kobure në kokë, që t’i tregonte vëndin se ku ishte varrosur Kajo Karafili duke i dhënë fjalën se bagëtitë e grabitura do t’i ktheheshin. Ky person, kishte miqësi të dyfishtë: dhe me Myslim Pezën dhe me Ram Habilin. Por kur Rama u bë bashkëpunëtor me gjermanët, ai nuk e përfillte më atë. Ai, ca i kërcënuar nga koburja e Ramës dhe ca nga dëshira për të marrë bagëtitë, e tregoi vendin ku ishte varrosur heroi ynë Kajo Karafili. Pra në ditën e njëmbëdhjetë pas vrasjes, pra më 21 janar 1944. Rama, si i pabesë nuk e mbajti premtimin për kthimin e bagëtive të vjedhura.

Nëpër rrugët e Kavajës e Shijakut

Partizanët dhe disa fshatarë nga Cikalleshi e kishin varrosur Kajon në një lëndinë të vogël të rrethuar me pemë shekullore. Pasi e çvarrosën, komandanti ballist, Ram Habili me të vetët dhe gjermanët, e shëtitën trupin e pajetë të Kajos nëpër rrugët e Kavajës e Shijakut me karrocë, e ekspozuan atë katër ditë në një faqe muri me tulla, atje, ku sot gjendet kinemaja, mu në mes të qytetit dhe një ditë në Shijak. Falë të ftohtit të madh, ngricave të atij janari të vitit 1944, falë varrit të thellë, që i bëmë ne shokët e tij dhe shëndetit të tij shumë të mirë, kufoma e tij rezistoi shumë ditë, pa marrë erën e të vdekurit – vazhdon rrëfimin komisari i partizanëve Sali Verdha.

Dhimbje që çan gurin

Kisha lexuar se Myslim Peza e donte tej mase Kajon, sepse e kishte provuar në Resnje të Maqedonisë, por edhe si komandant të batalionit të tretë të Grupit Partizan të Pezës. Ai e kishte rritur pothuajse vetë. Kajo Karafilin dhe më herët, Lam Lekën e Ndroqit, ai i vlerësonte për trimërinë dhe besnikërinë e tyre. Thonë që Myslim Peza, nga dhimbja, që ndjeu, shkuli qerpikun e syrit. Imagjinova dhimbjen dhe dëshpërimin e partizanëve.

Përfytyrova në ato çaste të fejuarën e Kajos, mbesën e babë Myslimit, Myrveten, e cila sapo mori vesh vrasjen e të dashurit të saj, vrau veten me një pistoletë tip – beretë. Në çastin që po jepte shpirt ajo u mundua të nxirte nga xhepi i pantallonave një monedhë, që xhaxhai i saj, Myslim Peza, ia kishte falur për t’i bërë një unazë të fejuarit të saj, Kajos. “Jepja xhaxhait, s’më hyn më në punë” – i tha komisarit të batalionit, Sali Verdhës dhe menjëherë perëndoi sytë përgjithmonë. Në këtë ditë u vranë në pozicione luftimi edhe partizanët Mustafa Lleshi e Bajram Tusha.

Ç’më kujtoi fotografia!…

I mbërtheva sytë mbi fotografinë e Kajos me një mall si të doja të shikoja një njeri që kisha vite pa e parë. Plumbi e kishte marrë Kajon në vetullën e majtë. Megjithatë, fytyra e tij, me flokët e valëzuara e ballin e gjerë, të linte përshtypjen e një njeriu, që e ka zënë gjumi pas një marshimi të gjatë. Unë përfytyroja dhe xhaxhain tim, Mihal Jano, edhe ai dëshmor i Luftës Antifashiste Nacional – Çlirimtare, rënë në luftën për liri në fshatin Çemerricë të Korçës më 10 janar të vitit 1944, me të gjashtë shokët e vet antifashistë nga Myzeqeja. Ai u vra po në atë ditë kur është vrarë dhe Kajo Karafili, pra, kundër gjermanëve dhe bashkëpunëtorëve.

Ato ditë egërsie, ekspozimi i Heroit të Popullit, Kajo Karafili në atë gjendje ishte një nga shfaqjet më të shëmtuara, jo vetëm për qytetarët e thjeshtë të Kavajës dhe Shijakut, por edhe njerëzit e pasur të qytetit. Emrin e tij e njihnin që të gjithë, por për së gjalli nuk e kishin parë. Trupin e tij e vështronin plot plaka të moshuara nga më fetaret, plot gra dhe vajza me sy të trishtuara, të cilat fshehurazi fshinin pikat e lotit të dëshpërimit. Pastaj ato largoheshin dhe në gjumin e thellë iu çfaqeshin në ëndërr kufoma të përgjakura dhe, që klithnin në gjumë aq fort, sikur të ishin pjesëtare të komunitetit të çmëndinave. “Ah, ç’torturë, ç’tmerr të shohësh spektakle të tilla!” – pëshpërisnin diku midis turmës ca djem të shkolluar. Disa diskutonin me zjarr, të tjerë, por të pakët në numur, ishin nga ata njerëz që vinin nga dopo lavorot e që vështronin çdo gjë që ndodh në këtë botë më kapadaillëk, duke kruar hundën.Vetë fakti që populli i Kavajës e mori trupin e Kajos me lot në sy, e rivarrosi në varrezat e qytetit duke ia mbushur varrin me lule të freskëta, tregon se ai i kishte rezervuar këtij trimi një vend të pavdekshëm në zemrën e tij.

Falsifikatorët e historisë qëllojnë bustet me gurë!…

sa “demokratë” janë sot pinjollët e kolaboracionistëve të djeshëm, e tregon edhe goditja me gurë e sende të forta ndaj bustit të Kajos para ca vitesh në qendër të qytetit të Kavajës, i cili tashmë ndodhet edhe i zhvendosur nga qendra e qytetit dhe është i vendosur në një skutë lagjeje si për të ruajtur errësirën nga ndriçimi i dritave dhe si për ta zhdukur nga kujtesa e brezit të ri. Në ate skute të asaj lagjeje te qytetit, mbi bustin e tij erresiren e ndriçon edhe medalioni gjigand i hënës që ndrit errësirën. Edhe ata, që urdhërojnë veprime të tilla gjenden “pak metra” larg nga veprimtaria antikombëtare e kolaboracionistëve të djeshëm.Vetë fakti që u hoqën për gjithë natën nga varrezat e Dëshmorëve të Atdheut eshtrat e komandantit të lavdishëm të LANÇ-it dhe bashkëluftëtarit të ngushtë të Kajo Karafilit dhe Heroit të Popullit, Myslim Peza, tregon se ky pushtet e dha shëmbullin i pari se si duhen “vlerësuar” ata, që luftuan për çlirimin e atdheut nga nazistët dhe tradhëtarët, ata, që kryen sakrifica supreme në emër të lirisë e të demokracisë së vërtetë. Është ky shëmbull i pushtetit të lartë, që “frymëzon” për guxim kolaboracionistët e vegjël të ditëve tona, që të përdhunojnë bustet e heronjëve e të dëshmorëve të atdheut, që luftuan për çlirimin e Shqipërisë nga pushtuesit e huaj, që të heqin emrat e rrugëve te heronjëve dhe të vënë në vënd te tyre emra pa identitet heroik. Madhështia e rënies së dëshmorëve të LANÇ-it qëndron tek madhështia e vdekjes për Shqipëri të lirë.