Fashizmi dhe Liria (e cila e ka të vërtetën një kusht të domosdoshëm)

Prof. Fatos Tarifa

 

Plot një shekull më parë, në vitin 1919, një turmë ultranacionalistësh, të mbledhur në Milano për të dëgjuar dhe brohoritur liderin e tyre demagog, Benito Mussolini, nisën një lëvizje politike radikale famëkeqe, e cila u bë pararendëse e asaj që, dy vite më vonë, do të quhej Fashizëm.

Fashizmi, që lindi fill pas mbarimit të Luftës së Parë Botërore, në të cilën u vranë mbi 16 milionë njerëz, vetëm dy dekada më vonë e çoi botën në një Luftë të Dytë Botërore, që ishte katastrofa humane më e madhe në historinë e njerëzimit.

Në atë luftë u vranë mbi 80 milionë njerëz, rreth 3 për qind e popullsisë që kishte globi në vitin 1940. Rreth 30 mijë prej tyre u vranë në Shqipëri, pjesa dërrmuese e të cilëve dëshmorë të luftës së lavdishme antifashiste nacionalçlirimtare të popullit tonë.

Shqipëria u çlirua më 29 nëntor 1944 dhe Lufta e Dytë Botërore përfundoi disa muaj më vonë, duke i dhënë fund një sistemi politik, ekonomik e ushtarak vrasës. Por a ka vdekur fashizmi—si ideologji dhe si politikë—në këta 75 vite që kanë kaluar qysh nga mbarimi i Luftës së Dytë Botërore?

***

Shpesh lexojmë dhe dëgjojmë të thuhet se “fashizmi po ringjallet”. Sa e vërtetë është kjo? A po ringjallet fashizmi? A po rikthehet ai?

Në vitin 1944, George Orwell, i cili kishte luftuar kundër fashizmit në Spanjë më 1936 dhe, pas Luftës së Dytë Botërore, romanet distopikë të të cilit bënë më shumë se çdo vepër letrare për të ilustruar kërcënimin fashist, shkruante se, “nga të gjitha pyetjet pa përgjigje të kohës sonë, më e rëndësishmja është, ndoshta, ajo se ‘çfarë është fashizmi?’”.

Në Angli, shkruante Orwell në atë kohë, nëse pyesje një njeri të zakonshëm se ç’është fashizmi, ai të përgjigjej duke iu referuar regjimeve politikë në Gjermani dhe në Itali.

Sot, 75 vite pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, shumica e njerëzve mendojnë se e dinë se ç’është fashizmi. Sidoqoftë, kur i pyes studentët e mi se ç’është sot, sipas tyre, fashizmi, ata, përgjithësisht, thonë se çfarë ishte fashizmi “klasik” i periudhës mes dy luftërave botërore—fashizmi italian, nazizmi gjerman, fashizmi i Frankos në Spanjë, ose militarizmi japonez, duke lënë të nënkuptohet se fashizimi është një dukuri e së shkuarës dhe se rreziku fashist nuk është sot iminent. Ky është një lexim shumë i gabuar i historisë dhe i realitetit të sotëm.

E kam bërë një pyetje të tillë shumë herë dhe, përgjithësisht, përgjigjet që i jepen asaj e lidhin fashizmin me diktaturën e Musolinit e të Hitlerit dhe me racizmin, pa iu referuar tipareve politike, ekonomike e kulturore të fashizmit.

***

Para lindjes dhe ardhjes në fuqi të fashizmit, si Italia, ashtu dhe Gjermania, ishin demokraci liberale. Fashizmi nuk u shfaq në këta vende rastësisht dhe as krejt papritur, sikur të kish ardhur nga një planet tjetër.

Përkundrazi, ideologjia, lëvizja dhe diktatura fashiste ishin rezultat i një sërë procesesh politikë dhe ekonomikë që ndodhën në këta vende kur ata ishin ende vende demokratikë.

Në tekstet shkollorë kemi mësuar mbi rrethanat historike dhe mënyrën se si erdhën në pushtet nazistët në fillim të viteve 1930—bandat paramilitare që terrorizonin forcat opozitare, paaftësia dhe oportunizmi i konservatorëve gjermanë, djegia e Rajshtagut, si dhe rëndësia që i kushtuan nazistët propagandës, duke keqinformuar qëllimisht publikun për të siguruar mbështetjen masive të tij.

Ministri nazist i Propagandës, Joseph Goebbels, arrestoi dhe spastroi thuajse të gjithë artistët dhe shkrimtarët hebrenj ose të majtë dhe ndërtoi një infrastrukturë mediatike gjigande, e cila ka luajtur, ndoshta, rolin më të rëndësishëm në krijimin e asaj atmosfere në Gjermani, që bëri të mundur dhe—gjoja “legjitimoi”—mizoritë e tmerrshme të nazistëve kundër hebrenjve, romëve, homoseksualëve dhe grupeve të tjerë dhe e shpuri botën në një katastrofë.

Por si arriti një parti e vetme, si ajo e Hitlerit dhe e Goebbels-it, të ndryshonin vullnetin e popullit gjerman, në atë masë sa ky të lejonte e të merrte pjesë në vrasje masive? Dy ndër studiuesit më të shquar të totalitarizmit në periudhën e pas Luftës, Theodor Adorno dhe Hannah Arendt, për dekada me radhë janë munduar t’i gjejnë përgjigje kësaj pyetjeje.

Studimet e tyre të hershme mbi këtë subjekt kanë hedhur dritë në të dyja anët e medaljes. Më 1950, Adorno (dhe bashkëpunëtorët e tij në Universitetin e Kalifornisë në Berkli) botoi një studim sociologjik mbi psikologjinë sociale, titulluar Personaliteti autoritarist (Authoritarian Personality), mbi bazën e të dhënave të një studimi për individë që kishin prirje të tërhiqeshin prej totalitarizmit.

Ai propozoi një shkallë “matëse”, që e quajti “F-Scale” (“F” për “fashizmin”), të cilën e përdori për të kuptuar Tipin e Personalitetit Autoritarist.

Arendt, nga e saj, studioi nga afër regjimet e Hitlerit e të Stalinit dhe funksionarët e tyre, duke u përqendruar në rolin e ideologjisë së racizmit “shkencor” dhe në mekanizmat e propagandës, për të kuptuar e shpjeguar prirjen e njerëzve për t’u besuar deklaratave mashtruese të liderëve të tyre.

Në veprën e saj Origjina e totalitarizmit (The Origins of Totalitarianism, 1951), Arendt argumenton se kjo prirje vihet re në radhët e çdo lëvizjeje totalitariste. Sipas saj, “Në një botë në ndryshim të vazhdueshëm e të pakuptueshme, masat kishin arritur në një pikë të tillë ku ata besonin njëherësh gjithçka dhe asgjë, duke menduar se gjithçka ishte e mundur dhe asgjë nuk ishte e vërtetë….Udhëheqësit totalitaristë e ndërtuan propagandën e tyre mbi supozimin e saktë psikologjik se, në kushte të tilla, do të vinte një ditë kur njerëzit mund të besonin edhe thëniet më fantastike, edhe nëse të nesërmen do u jepeshin prova të pakundërshtueshme për pavërtetësinë së tyre”.

Në rrethana të tilla, shkruante Harendt, “njerëzit do të bëheshin cinikë dhe, në vend që t’i braktisnin liderët që i kishin mashtruar, ata do të besonin se gjithnjë e kishin ditur se deklaratat e tyre ishin gënjeshtra, por përsëri do i admironin ata për zgjuarsinë e tyre taktike të shkallës më të lartë”.

Arendt kuptoi gjithashtu rolin që luan një ortek gënjeshtrash për ta bërë një popullsi të pafuqishme për t’i rezistuar atij fenomeni që sot e quajmë manipulim”.

Ata mendimtarë të shquar që kanë shpjeguar raportin mes së vërtetës dhe gjuhës politike, si George Orwell, Hannah Arendt, Vaclav Havel, Adam Michnik etj., na ndihmojnë ta kuptojmë këtë lloj gënjeshtre për atë që është.

“Të thuash diçka që është dukshëm e pavërtetë dhe t’i bësh njerëzit ta përsërisin atë me zërin e tyre, pa u menduar dy herë”, shkruan Jacob Levy, ky është “një tipar veçanërisht befasues i pushtetit mbi ta”. Kjo pikërisht ishte endemike për totalitarizmin.

***

Në Italinë dhe në Gjermaninë e periudhës mes dy luftrave botërore fuqia ekonomike u përqendrua kaq shumë, sa pjesa më e madhe e veprimtarisë ekonomike u vu nën kontrollin e një grupi shumë të vogël njerëzish.

Kur është shumë i madh, pushteti ekonomik shndërrohet vetvetiu në pushtet politik. Në Itali dhe në Gjermani pushteti politik i biznesit të madh solli fashizmin dhe e mbështeti atë.

Do të ishte një gabim i madh nëse origjina ekonomike e fashizmit harrohet. Shumica e demokracive liberale perëndimore mbahen sot peng i asaj që quhet fondamentalizëm i tregut. Harresa kolektive lidhur me shkaqet ekonomike të lindjes së fashizmit është e rrezikshme edhe në një plan filozofik.

Sado kontradiktore të duket, diktatura fashiste u bë e mundur për shkak të një kuptimi të gabuar mbi lirinë, i cili ndryshoi gjatë periudhës së kapitalizmit laissez-faire në fillimet e shekullit të 20-të. Ishin liberalët e asaj kohe që kërkonin liri personale dhe ekonomike të pakufizuar, pavarësisht kostos që kjo ka për shoqërinë.

Nocioni i një lirie të pakufizuar e të pakontrolluar është natyrshëm i dhunshëm, nëse kjo liri realizohet në kurriz të lirisë së të tjerëve. Ai legjitimon rritjen pa kufi të pasurisë e të pushtetit të atyre që janë ekonomikisht të fuqishëm, pavarësisht mjerimit që kjo shkakton te të tjerët.

Në atë kohë, roli i shtetit në kufizimin e një “lirie” të tillë, të pakufizuar konsiderohej nga liberalët laissez-faire si mungesë lirie. Në fakt, përdorimi i shtetit për të mbrojtur një “liri” të tillë solli fashizmin. Ashtu sikurse monopoli çon në shkatërrimin e tregut të lirë, fashizmi çoi në degradimin përfundimtar të kapitalizmit liberal.

Pas Luftës së Dytë Botërore, por sidomos në këto dekadat e fundit, ky nocion i gabuar i lirisë është rimarrë nga shkolla e mendimit neo-liberal, e cila është kundër çdo rregullimi të tregut.

Sot është e domosdoshme që t’i rikthehemi nocionit të lirisë siç e kuptonin dhe siç e formuluan atë iluministët e mëdhenj—si një liri e ekuilibruar dhe e qytetëruar, që nuk cënon lirinë e tjetrit.

Mund të mendohet se kjo, sot, është e qartë për këdo, pra diçka që vetëkuptohet. Fatkeqësisht, një kuptim dhe një ndjenjë e tillë e civilizuar e lirisë, ashtu si dhe vetë rreziku i fashizmit, shpesh harrohet.

***

Në ditët e sotme, fashizmi nuk është krejt i pamundur nëse gjenden, ose “shpiken” arsye për t’i manipuluar masat që varfërohen çdo ditë e më shumë lidhur me shkaqet apo shkaktarët e vërtetë të gjendjes së tyre.

Si çka argumentuar C. Wright Mills në veprën e tij tashmë klasike Elita e pushtetit (The Power Elite, 1956), me zhvillimin e kapitalizmit, ky sistem mbështetet gjithnjë e më pak në përdorimin e mjeteve të dhunës dhe gjithnjë e më shumë në manipulimin e masave. Vetë metodat e manipulimit në kapitalizëm bëhen gjithnjë e më të sofistikuara me përdorimin e teknologjisë e të shkencës, përfshirë edhe shkencën politike; madje, argumentonte Mills, manipulimi bëhet forma e preferuar e pushtetit.

Nuk është e pamundur që urrejtja raciste ndaj myslimanëve, arabëve, refugjatëve dhe emigrantëve sot t’ia zerë vendin urrejtjes së Hitlerit për komunistët, për hebrenjtë, për romët dhe për popujt sllavë. Antisemitizmi në Europë nuk është zhdukur. Për qarqet më konservatore dhe ekstremistët e djathtë hebrenjtë besohet se janë sërish shkaku. “Liberalizmi, të drejtat e njeriut, socializmi—të gjitha këto janë shpikje të hebrejve”! Antisemitizmi është struktura; ajo mund të zbatohet njëlloj për arabët ose myslimanët. Kjo mendësi dhe kjo politikë synojnë përhapjen në masë të një paniku moral, i cili, në Hungarinë e Orbanit, fjala vjen, njerëzve u thuhet se buron nga fakti si ai vend sulmohet sot nga Shtetet e Bashkuara, nga komunistët, nga hebrenjtë, nga arabët, nga rumunët, nga serbët—me një fjalë, të gjithë janë kundër hungarezëve—një qëndrim ky klasik ksenofobik, por që duket se ka pasur sukses në konsolidimin e forcave të djathta.

Sot, në epokën e neoliberalizmit, partitë e ekstremit të djathtë nuk ndjejnë më nevojën për t’i mobilizuar masat përmes premtimeve grandioze për një shoqëri ose për një qytetërim alternativ, që do ta përmirësonte jetën e tyre. Parti të tilla synojnë që t’i kanalizojnë për interesat e tyre zhgënjimet dhe zemërimin e individëve të izoluar, që jo domosdoshmërisht i përkasin të djathtës ose të majtës, kundër “Tjetrit të përhershëm”, përzënia ose përjashtimi i të cilëve gjoja do t’i zgjidhë të gjitha problemet e tyre ekonomike e shoqërore. Ky lloj nacionalizmi i ri nuk artikulohet më në terma ideologjikë tradicionalë, por kryesisht si një rezistencë kundër “kërcënimeve” që vijnë nga globalizimi dhe emigracioni.

Edhe pse sot nuk shohim ndonjë lëvizje masive fashiste të tipit “klasik”—skuadra paraushtarake që lëvizin rrugëve dhe terrorizojnë qytetarët—në shumë vende kemi parë të vijnë në pushtet liderë autoritaristë dhe ky rikthim i autoritarizmit, shoqërohet me një rritje të dukshme të ekstremit të djathtë. “Forca raciste dhe ksenofobe”, shkruan Madeleine Albright, në librin e saj të ri Fashizmi: Një paralajmërim (Fascism: A Warning, 2018), “po shfaqen kudo—në kampuse universitarë, në administratën shtetërore—pikërisht atje ku nuk e prisnim kurrë se mund t’i shihnim”.

Në Gjermani, partia populiste e ekstremit të djathtë, “Alternativa për Gjermaninë” (AfD), është një parti neonaziste, si dhe PEGIDA, një organizatë e “Europianëve patriotë”. Në Greqi vepron “Agimi i Artë”, një ndër organizatat politike më të dhunshme.

Në Francë, “Fronti Kombëtar”; në Britaninë e Madhe, “Britain First” (Britania e para), është një parti ultranacionaliste, ndëtsa në Itali, disa grupe neo-fashiste i referohen gjithnjë e më hapur eksperiencës së Musolinit.

Në Suedi, “Lëvizja Nordike e Rezistencës”, një grup fashist, ka krijuar degë në të gjithë Europën, ndërsa në Danimarkë, një parti politike ultranacionaliste ka marrë një të pestën e vendeve në parlamentin e atij vendi.

Në Norvegji është krijuar e vepron “Liga për Mbrojtjen e Norvegjezëve” nga emigrantët, në Sllovaki veprojnë grupe nacionalistësh ultra të djathtë, ndërsa në Hungari, “Lëvizja Rinore e 64 qarqeve”, një organizatë antisemitiste, ultranacionaliste i konsideron hebrenjtë si rrezik për sigurinë kombëtare!

Janë shumë! Dhe të mendosh se parti e organizata të tilla janë krijuar e veprojnë në kushtet e demokracisë dhe në disa prej vendeve më demokratike të Europës! Por, a nuk ishin Italia dhe Gjermania demokraci liberale para se në këta vende të lindte e të vinte në fuqi fashizmi?

 

***

A po përjetojmë sot vërtet një ringjallje të formave më virulente të një ideologjie të ekstremit të djathtë, të atij lloji që Perëndimi mendonte se ishte zhdukur njëherë e mirë me mbarimin e Luftës së Dytë Botërore më 1945? Madeleine Albright argumenton se përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje është thelbësore për të kuptuar momentin historik në të cilin jetojmë.

Ajo vetë pohon se, ndoshta, në kohën tonë, i vetmi regjim që mund të cilësohet vërtet një regjim fashist është ai koreanoverior, i cili i përmbahet një ideologjie të hapur raciste (kopjuar kryesisht nga Japonia perandorake), që beson në pastërtinë dhe epërsinë etnike të koreanëve.

Sidoqoftë, Albright tërheq vëmendjen në rrezikun që mund të vijë nga lëvizje politike dhe liderë autoritaristë, të etur për pushtet, të cilët synojnë të vënë nën kontrollin e tyre gjithçka, pa iu nënshtruar një sistemi ekulibri dhe llogaridhënieje.

Liderë të tillë, vëren ajo, “ndjekin gjurmët e njëri-tjetrit, njëlloj siç bëri Hitleri me Musolinin”.

Sot fashizmi ka mbetur jo vetëm në “kujtesën historike” të popujve, por edhe një kërcënim, i cili, nëse nënvleftësohet, mund të shndërrohet në një rrezik real për fatet e demokracisë liberale në mjaft vende e rajone të botës.

Sukseset elektorale të partive populiste në ditët tona duhet të na bëjnë të kujtojnë se fashizmi mund të jetë shkatërruar vërtet në vitin 1945, por forcat politike, sociale e kulturore që e lindën dhe e mbështetën atë nuk u asgjësuan kurrë. Mësimi më i vyer që na ofron historia është se nuk ka fitore—ose humbje—përfundimtare. “Every age has its own Fascism”. “Çdo kohë”, shkruante Primo Levi, shkrimtari i njohur italian që i mbijetoi Holokaustit, “ka fashizmin e vet”.

Ndërsa Umberto Eco vinte në dukje se “loja fashiste mund të luhet në shumë forma dhe emri i lojës të mos ndryshojë”.

Fashizmi mund të duket sot si një anakronizëm, që i përket shekullit të kaluar. Në fakt, fashizmi nuk është thjesht, ose vetëm një dukuri historike; ai përbën një rrezik real për demokracinë dhe për vlerat me të cilat ne e lidhim këtë sistem, si drejtësia, barazia, diversiteti, pluralizmi, paqja dhe liria.

Përdorimi i termit “fashizëm” me vend e pa vend (fjala vjen cilësimi si “fashistë” i njerëzve që e konsiderojnë veten “konservatorë”), shkruan Robert Fried, shoqërohet nga “rreziku që fashizmi të mos vlerësohet si një kërcënim i vërtetë, ose që ai të mendohet se ka të bëjë vetëm me disa diktatorë të fortë”.

Në ditët e sotme, fashizmi është bërë i rrezikshëm në tri forma: si “fashizëm në rrugë”, si “fashizëm shtetëror” dhe si “fashizëm fundamentalist i krishterë”. Forma e parë është më e dobët, por ajo duhet të shërbejë si një paralajmërim për kërcënimin që paraqesin dy të tjerat.

***

Nëse duam që ta pengojmë fashizmin, këtë mund ta bëjmë, së pari, duke e njohur atë për atë çfarë fashizmi është në të vërtetë, jo si një relikë të së shkuarës dhe as thjesht si manipulim të disa njerëzve të çmendur, por si një mendësi dhe si një politikë që ushqehen nga lloji i shoqërive në të cilat jetojmë. Fashizmi është një mënyrë të ndieri dhe të bëri: ai kuptohet nga era e frikës që shkakton, nga vula e çizmes së tij.

Fashizmi nuk mund të kundërshtohet me argumente racionalë, ose të shtypet me forcë. “Ashtu si dinosaurët”, shkruan Filipe Fernndez-Armesto, “fashizmi vdes vetëm kur mjedisi—klima ekonomike dhe ekologjia morale—ndryshon. Ai nis në skutat e lagjeve të varfëra, por nuk ndalet në to: kështu u zhvillua ai historikisht, pas Luftës së Parë Botërore, mes ushtarëve të çmobilizuar dhe viktimave të recesionit ekonomik. Një brez më vonë, fashizmi pothuajse pushtoi botën. I njëjti transformim mund të ndodhë sërish.

Edhe pse qeveritë e vendeve perëndimore flasin sot për pluralizmin dhe multikulturalizmin dhe për krijimin e shoqërive të hapura e të drejta, një pjesë e njerëzve në shoqëritë demokratike janë të privilegjuar dhe pjesa tjetër të deprivuar.

Ky realitet, në kushte të caktuara, mund të krijojë një elektorat për forcat ekstreme të djathta dhe për fashizmin. Nëse një shoqëri dështon në zgjidhjen e problemeve të mëdha të saj dhe hendeku mes grupeve të privilegjuar dhe masave të deprivuara thellohet gjithnjë e më shumë, krijohen kushte që e favorizojnë përhapjen e ideve dhe të lëvizjeve fashiste.

Kur fliste për shoqërinë e sotme, sociologu i shquar Zygmunt Bauman thoshte se ajo përbëhet nga dy klasa: ata që mund të udhëtojnë lirisht e sipas dëshirës së tyre dhe ata që nuk munden, por që janë të detyruar të veprojnë kështu—me fjalë të tjera, “turistët” dhe “vagabondët”, siç i quan ai.

Fashizmi jo vetëm që i rezistoi shekullit të 20-të, por sot, siç shkruan Madeleine Albright, “politikat fashiste përbëjnë një kërcënim më serioz për lirinë ndërkombëtare, për prosperitetin dhe për paqen sesa në çdo kohë që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore. Në shumë vende, faktorët ekonomikë, teknologjikë dhe kulturorë po e dobësojnë politikën e qendrës dhe po fuqizojnë ekstremitetet e së djathtës dhe të së majtës”.

Është e kuptueshme se partitë e ekstremit të djathtë, me orientim fashist, që eventualisht mund të vijnë në pushtet në këtë ose atë vend përmes një procesi elektoral, nuk do të duken ekzaktësisht si fashizmi i së kaluarës, por ato gjithmonë do të jenë të lidhura me kujtesën e tmerrshme të tij. Gáspár Tamás, një filozof i shquar hungarez dhe një ndër kundërshtarët më vokalë të qeverisë së sotme hungareze, të drejtuar nga Viktor Orban, e quan ekstremizmin e djathtë që ka marrë përhapje të gjerë në Europë “post-fashizëm”. Ky lloj i ri “fashizmi”, thotë ai, funksionon brenda sistemeve formalisht demokratikë dhe nuk ka nevojë për një diktaturë të hapur”.

Ndryshe nga fashizmi klasik i gjysmës së parë të shekullit të 20-të, që gjithçka donte ta ndryshonte nga lart, fashizmi i sotëm synon t’i shndërrojë sistemet demokratikë nga brenda.

***

Për të qenë të lirë dhe për të evituar përsëritjen e gabimeve tragjike të së shkuarës, historia duhet të mbetet një libër i hapur për të gjithë, prej nga të mësojmë të vërtetën dhe se si duhen kuptuar zhvillimet e sotme.

Liria e ka të vërtetën një kusht të domosdoshëm. Sepse vetëm e vërteta na bën të lirë dhe na mban të lirë!

 

*****

Botuar në Dita. Ndalohet ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen me shkrim të redaksisë