Nga Romelda Bozhani
Ndodhi njё ditё qё shqipja e Rakelёs mё hyri me forcё nga njё e çarё e italishtes. Sqaronte emrin e vet. Ajo shte Rachele pёr italianёt dhe, Rakela, pёr shqiptarёt. Ndonjёherё ngatёrrohej. Nё shqip tё vinte si Rakele dhe, nё italisht, si Rachela. Domethёnё, herё shkruhej me k, herё me c dhe h, herё me a dhe e sipas rastit, sipas qejfit tё rrёfyeses e sipas veshit tё dёgjuesit. Çastet e para tё njohjes i kalonte gjithmonё duke sqaruar emrin e saj dhe, si pёrfundim, zgjidhja ishte njё e qeshur e zhurmshme si bejtexhi rrugёsh.
Prindёrit e Rakelёs kishin ardhur nё Itali kur ajo ishte dy vjeçe. Njёzetё e kusur vjetёt e rritjes nё Itali nuk i kishin mposhtur dot ato dy vjetёt nё Shqipёri dhe ja ku na shfaqej sot e kёsaj dite njё Rakelё e dyzuar, njё mish-mash i kёndshёm qё fojleve tё italishtes u shtonte mbaresat e shqipes dhe fjalorit tё shqipes i shtonte fjalё tё reja si futuriste e vёrtetё.
Ndёrsa e motra e saj quhej Chiara, edhe pёr italianёt, edhe pёr shqiptarёt. Dhe kishte lindur nё Itali. Kaq thjesht. Identitetit tё saj njёngjyrёsh i shtoheshin vetёm kaçurrelat qё i binin mbi sy dhe qё ajo i ngrinte me njё tё hedhur vёshtrimin.
Tё dyja flisnin nё dialekt, me atё pasthirrmёn e bujshme “uёёёё” qё vlonjatёt s’dinё ku ta fusin mё parё. Dhe ajo “uёёёё”-ja, u dilte si pasthirrmё, si mbaresё, si prapashtesё e si tё gjitha bashkё. E ne malloheshim. Se punёt, kёtu, qёndrojnё ndryshe; i gёzohemi çdo dialekti si me qenё gjuhё e zgjedhur.
“Uёёёёё, ata nё Shqipёri janё të fortё, bёjnё batuta”, na tha njёherё Chiara. Herёn e fundit, nё Vlorё, e kishin ngacmuar rrugёs. Ata, ulur nё ndonjё kafene e, Chiara, qё i binte shёtitores nga njёri cep nё tjetrin, nё majё tё takave. “O motra, po ti, palma ke ngrёnё qё je bёrё kaq e gjatё?”, i kishin thёnё. Dhe shkriheshim tё gjithё, edhe ata qё e kishin ngacmuar, edhe ne qё e dёgjonim.
Tё dyja motrat ishin studente dhe jetonin larg shtёpisё. E ёma ishte pёrpjekur t’u jepte çdo ditё diçka shqiptare dhe sakrificat, “qё kur kishin shkarё”, ua numёronte njё mё njё. Se brezi i parё s’ta pёrton. I vijnё ca fuqi nё emigrim qё duket se do lёvizin male e fusha e nuk lenё kusur mangut pёr tё sistemuar brezin e dytё si nё tokё tё tyre. E fёmijёt italianё, me prindёr tё huaj, arrijnё tё krijojnё njё kohё tjetёr pёr tё jetuar nё atdheun e tyre tё dytё. Ndonjёherё qёllojnё nё shenjё e dinё nga tё shkojnё e ndonjёherё vёrdallisen kuturu duke humbur çdo busull, atё tё vetёn, edhe atё tё prindёrve. Ndryshimeve tё dukshme, qё kanё me prindёrit emigrantё, u shtohet edhe zёvendёsimi i gjuhёs mёmё; gjuha e vendit bujtёs bёhet gjuhё mёme dhe gjuha e vёrtetё e nёnёs bёhet gjuhё turpi. Konfliktit tё natyrshёm midis dy brezave, u shtohet edhe kjo pёrpёlitje gjuhёsore e kulturore. Dhe nё kёtё rudinё me lule tё vogla, rriten tё gjitha Rakelat, Chiarat, Thёllёzat qё bёheshin Tereza pёr lehtёsi shqiptimi. Rriten tё gjithё: Françeskat, Paolat, Mariot e Anxhelat me baba Ruzhdiun, Muhametin, Aliun, Agronin apo Ilirin.
Skena 1. Nё tram: Vajza italiane, nёna rumune. Nёna rumune flet nё telefon, nё rumanisht sigurisht. Vajza, turpёrohet dhe do ta hajё me dhёmbё. “Na vdiqe me kёtё gjuhёn tёnde”, i pёshpёrit me tё mbaruar bisedёn e ёma. Se ç’lidhje ka gjuha, qё ёshtё thjesht njё kod komunikues, me turpin, as e ka idenё. Po nejse.
Skena 2. Nё autobus: Fatma luan me Kelёn dhe çuni i ulur pёrballё, (qё s’kishte pse tё ishte shqiptar, po ja qё kishte qёlluar shqiptar), bёnte sehir. Fatma i drejtohet çunit pёrballё: “o çuni, ky çuni mё ngacmon” dhe bёn me gisht nga Kela. Kela kthehet dhe e pёrshёndet nё shqip: “ça bёn vlla, mirё?” Morali: mos u tall me gjithkёnd e gjithkund nё gjuhёn tёnde, sepse, dikush, diku, mund tё ta kthejё edhe sandraç nё gjuhёn e nёnёs, sado i malluar tё jesh.
Skena 3. Nё punё: unё, Fatma, Pamela. Pamela: “ç’ёshtё kjo gjuhё? Fol mirё. Ç’po thoshe me Fatmёn nё gjuhёn tёnde? Se ёshtё mungesё edukate, jo pёr gjё”. Unё: “Asgjё me rёndёsi. Nё fakt, po thosha qё kur tё shkoj nё shpi, do laj enёt”. Dhe qesh Fatma se dhёmbёt i ka tё bukur.
Skena 4. Nё shtёpi: “Do t’i mandoj (dёrgoj) kёrkesёn pёr miqёsi nё facebook kёtij tipit”, thua. Dhe meqё ai tipi tё pёrgjigjet tёk- fёk, ti shkon e bie pёr tё fjetur e vetёkёnaqur por ёndrra nuk arrin dot tё shohёsh. Se, hё pёr hё, as ёndrrat s’di nё ç’gjuhё t’i shohёsh.
Dhe kёshtu lindet Rakela me ngjyrat e saj gjuhёsore. “Ime mё do tё mё spozojё (martojё) me zor”, na tha njё ditё, “po unё nuk e acetoj (pranoj). Dua tё convivoj (bashkёjetoj) nё fillim e tё njoh botёn”. Dhe bota e Rakelёs pёr momentin ishte i dashuri i saj afrikan dhe qeni anglez. Njёri mё pёrtac se tjetri, njёri mё delenxhi se tjetri. Dhe tё dy prisnin Rakelёn qё tё kthehej nga shkolla e nga puna pёr t’u dhёnё pёr tё ngrёnё. “Se unё di tё kuzhinoj shumё mirё”, shtonte dhe buza i shonte vesh mё vesh.
A s’ishte njё mrekulli Rakela?! Çdo mёsim gjuhe, do ta prishte. Çdo rregull drejtshkrimi do ta bёnte tё mёrzitshme. Dhe gjithkush qё pёrpiqej ta ndreqte shqipen e saj tё çalё, e shpinte Rakelёn nё nje atdhe tё tretё, atё tё fёmijёve tё saj.
*****
Botuar në DITA. Ndalohet ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen me shkrim të redaksisë