“T’i jepet fund rotacionit 30 vjeçar me të njëjtit njerëz”

Ekskluzive/ Ekrem Bardha

Shqipëria përballë Amerikës. Përleshja e përgjakshme e shqiptarëve të arratisur me grekët gjatë vizitës së Kryeministrit Mehmet Shehu në OKB. Pse Bardha thotë se pa rolin historik të diasporës shqiptare, sidomos në SHBA, problemet në Shqipëri do të ishin shumë më të mëdha dhe do të vihej në dyshim pavarësia e Kosovës. Kthimi në Shqipëri në fillim të viteve ’90 dhe pse ai i mbështeti demokratët ish-komunistë. Korrupsioni i lartë në sistemin e drejtësisë dhe në pushtet si pengesë serioze për investimet e huaja…

Intervistoi: Erion Habilaj

(Vijon nga numri i kaluar)

-Në një intervistë të kohëve më parë jeni shprehur se e keni protestuar me pankarta antikomuniste Mehmet Shehun para zyrave të OKB. Por më pas i hodhët pankartat dhe nisët përleshjet me disa protestues grekë. Si është kjo histori?

Në 12 tetor 1960, në Nju Jork erdhi kryeministri shqiptar, Mehmet Shehu. Mërgata politike, e udhëhequr nga Balli Kombëtar, Legaliteti, organizoi përpara selisë së OKB-së një demonstratë të fuqishme, ku hidhte parulla kundër kryeministrit komunist Mehmet Shehu dhe mungesës së lirisë në Shqipërinë komuniste.

Ajo ditë, 12 Tetor 1960, do të mbetet dita e lartësimit të identitetit tonë kombëtar, dinjitetit e krenarisë kombëtare, në të gjithë historinë e diasporës. Rruga, midis të “First Avenue” & 49 Street, u gjakos me gjak shqiptari. Ajo ditë dhe ajo rrugë, do të mbetet rruga e simbolit shqiptar në SHBA, rruga ku diaspora shqiptare, patriotët, atdhetarët e anti-komunistët, që kishin dalë ato ditë kundër Kryeministrit komunist shqiptar, Mehmet Shehut, e harruan atë dhe spontanisht, të motivuar nga një provokacion i rëndë i grupeve shoviniste të diasporës greke, për disa orë u përleshën fizikisht me grekomëdhenjtë, që kishin dalë të protestonin, me parulla dhe flamuj grekë, e që kërkonin nga Kombet e Bashkuara, njohjen e të ashtuquajturit Vorio Epir – Epiri i Veriut.

Kryeministri Mehmet Shehu, ishte përfaqësuesi zyrtar i RPS të Shqipërisë, ndodhej në Nju Jork në Sesionin 15 të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së. Përfaqësues të diasporës greke, të ushqyer nga qarqet shoviniste greke në Amerikë, dhe ato anti-shqiptare minoritare në mërgim, e organizuan këtë demonstratë, me parulla të ashpra provokuese dhe thirrje anti-shqiptare. Ata kishin ngritur zërin duke shfrytëzuar pjesëmarrjen e Mehmet Shehut dhe liderëve nga e gjithë bota, duke kërkuar, sipas tyre, të ashtuquajturat të “drejtat” e nëpërkëmbura të minoritetit grek në Shqipëri, zhdukjen e çështjes çame, dhe mbajtjen në fuqi të Ligjit të Luftës, kërkonin që të merrnin, sipas tyre, gjithë Jugun e Shqipërisë, me pretendime të egra shoviniste, deri në Shkumbin. Diaspora shqiptare ndodhej në të njëjtin shesh, për të protestuar kundër regjimit komunist, që kishte izoluar Shqipërinë dhe dënonte mijëra shqiptarë për fjalën e lirë.

Mehmet Shehu dhe qeveria komuniste në Tiranë ishte armike secilit prej nesh, por Shqipëria na përkiste edhe ne. Mes Shehut dhe Shqipërisë, ne zgjidhnim këtë të fundit dhe nuk mund të lejonim shovinistët grekë, në mesin e Nju Jorkut, të përdhosnin dinjitetin e vendit tonë.

Përplasja filloi duke u goditur fillimisht në distancë, ku në mes qëndronte një rresht me policë amerikanë, ndërsa protestuesit hidhnin mjete të forta dhe parulla fyese e ofenduese, si nga protestuesit shqiptarë dhe turma greke, që ishte më e organizuar dhe e përgatitur për t’ju kundërvënë shqiptarëve, duke menduar se “edhe ata do t’i bashkoheshin atyre, meqenëse kishte ardhur Kryeministri komunist.”

Më pas, gjakrat u ndezën, vendin e fjalëve dhe të sendeve të forta, e zuri përleshja, askush nuk qëndronte mënjanë as që nuk mendonim gjë tjetër, veçse të mbronim dinjitetin e kombit tonë.

Kjo situatë vazhdoi për disa orë, derisa përleshja u vu nën kontrollin e policisë njujorkeze, e cila, kërkoi që protestuesit e të dyja palëve të mos afroheshin shumë afër njeri-tjetrit. Demonstratën dhe përleshjen e përgjakshme, e kanë ndjekur për herë të parë gazetarët e gazetave dhe radiove më të mëdha amerikane. Të nesërmen, ishte hera e parë që shqiptarët “pushtuan” lajmet e asaj dite, në faqet e para të gazetave më të njohura të Nju Jorkut. Të gjitha gazetat, radiot më të mëdha amerikane dhe më prestigjiozet e botës e pasqyruan ngjarjen me tituj te mëdhenj dhe në faqe të parë; disa prej tyre shoqëruar edhe me fotografi përshkruanin se çfarë kishte ndodhur dhe sesi kishte ndodhur. “New York Times” – “USA Today” – “Washington Post” – “St Petersburg (FL) Times” – Associated Press”, “Denver Post”, “Chicago Tribune”, – “Christian Science Monitor” e të tjera në faqe të parë pasqyruan demonstratën dhe ngjarjen, duke e trajtuar atë si lajm kryesor i asaj dite. Disa prej tyre dolën me tituj të tillë si : “Gjakoset rruga përballë Kombeve të Bashkuara”- “Në New York, hapet “lufta” midis Greqisë dhe Shqipërisë” – “Nacionalistët, dhe antikomunistët shqiptarë në Amerikë, për hir të Shqipërisë, dalin e “mbrojnë” udhëheqësin komunist, Kryeministrin Mehmet Shehu”, “Për hir të kombit të tyre – emigrantët politikë shqiptarë për pak e harruan udhëheqësin komunist” – “Shqiptarët, treguan se janë nacionalistë të mëdhenj” – e shumë e shumë tituj të tjerë të kësaj ngjarje.

-Jeni një ndër zërat kryesorë të diasporës shqiptare që keni luftuar për çështjen kombëtare, sa të organizuar janë shqiptarët në SHBA?

Roli i diasporës shqiptare ende nuk është çmuar si duhet. Nuk e di pse. Por, them të vërtetën se, pa rolin historik të diasporës shqiptare, sidomos në SHBA, problemet në Shqipëri do të ishin shumë më të mëdha dhe do të vihej në dyshim pavarësia e Kosovës. Diaspora shqiptare në SHBA, mund të kishte ndasi të veta, por për çështjen kombëtare ishte e bashkuar. Figurat më madhore të saj ishin të bashkuar dhe kishin fituar besimin e qeverisë amerikane. Këto personalitete shqiptare në mërgim, arritën të takohen me figurat më të larta të Amerikës, të kenë kontakte të vazhdueshme me to, të krijojnë një sistem mendimi dhe influence. Më ka rastisur të takohem me 6 presidentë amerikanë, t’i mbështes ata dhe të marr falënderime prej tyre, por asnjëherë për çështjet e mia. Kështu edhe të tjerë, njerëz me integritet.

-Cili është roli i SHBA në raport me Shqipërinë? Keni një këshillë se çfarë politike duhet të ndjekim ne për të mbajtur marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara?

Roli i SHBA në raport me Shqipërinë është vendimtar. Askush të mos ketë dyshim. Tri herë Shqipëria ka shpëtuar prej presidentëve amerikanë, nga Uillson, Klinton dhe Xhorxh Bush – i riu.

Për të patur marrëdhënie të qëndrueshme me SHBA, para së gjithash duhet të jemi seriozë, të ndjekim politikën euroatlantike, të heqim dorë nga “lëshimet” ballkanike”, sajesat e çastit… Shqipëria nuk bëhet nga pjesa, por nga tërësia e mendimit europian.

Askush nuk mund ta kërcënojë Amerikën, aq më tepër nuk mund ta bëjnë këtë politikanë liliputë shqiptarë.

-Me ndërrimin e sistemit politik, ju u kthyet në vendlindjen tuaj në Shqipëri. Kishin kaluar thuajse katër dekada, përse vendosët të riktheheshit?

Po unë e kisha ëndërruar kthimin në Shqipëri. Mezi kisha pritur. Isha i gatshëm të kthehesha, dhe u ktheva, nga të parët. Kisha mbështetur proceset demokratike në Shqipëri, bile jam ndër të parët, në mos i pari, që kam organizuar ardhjen në Kongresin Amerikan të figurave kryesore të opozitës së vitit 1991, edhe me shpenzimet e mia, i kam shoqëruar, kam organizuar takime, megjithëse kisha shokë që më zemëroheshin se, ata, liderët e opozitës, kishin qenë komunistë dhe nga familje komuniste.

Duke i afruar dhe ndihmuar këta përfaqësues, pata kritika nga të djathtët e Diasporës së Amerikës. Ata mendonin se nuk duhej bashkëpunim me këta përfaqësues të Partisë Demokratike, sepse e kishin prejardhjen nga nomenklatura komuniste e regjimit të Enver Hoxhës.

Madje ata më akuzuan si tradhtar pse po mbështesja përfaqësues komunistë nga Shqipëria. Por, i rritur nën frymën e demokracisë amerikane, unë kisha kuptuar se luftën e klasave që Enver Hoxha e ngriti në Shqipëri për 45 vjet, duhet ta linim pas dhe të shikonim përpara për interesat e vendit tonë. Madje kryetari i Unionit Demokrat Botëror, Alois Mock, më ishte shprehur se “dihet që liderët e Partisë Demokratike të Shqipërisë vijnë nga një e kaluar komuniste, por ne duhet t’u japim atyre shansin dhe mundësinë që të tregojnë se duan realisht të ndërtojnë demokracinë në vendin e tyre dhe të japin prova për këtë”. Unë mendoja se në Shqipëri nuk kishte alternativë tjetër dhe ne duhet t’i mbështesnim ata. E dija shumë mirë se Gramoz Pashko vinte nga një familje komuniste, babai i tij, Josif Pashko kishte qenë Prokuror i Përgjithshëm, i cili kishte dhënë vetëm dënime me vdekje. Por djalit të tij, Gramozit, unë nuk mund t’ia mohoja të drejtën që ai të ishte demokrat dhe të luftonte për demokracinë. Prandaj dhe unë i prita dhe i kontaktova në SHBA me politikanë të lartë, si në Departamentin e Shtetit ashtu dhe në Kongres. Për Sali Berishën nuk kisha dëgjuar shumë dhe nuk e njihja. Dija vetëm se ishte mjek i zoti dhe anëtar i Partisë Komuniste.

Perse u ktheva?

U ktheva për të investuar, për të jetuar, për të qenë përsëri në vendin tim. Dyzet vite në Amerikë nuk ishin të humbura, por tani doja vite në Shqipëri. Dhe erdha.

-Z. Bardha, ne si popull e duam shumë Amerikën, është një nga vendet ku synojmë më tepër të emigrojmë dhe i besojmë shumë amerikanëve kur vijnë në Shqipëri. Ju keni takuar shumë personalitete në Amerikë, po ata a e njohin Shqipërinë dhe si shprehen për këtë vend?

Të jemi të vërtetë. Në fillim kishte pak ose aspak njohuri për Shqipërinë, e aq më pak për Kosovën. Po ju tregoj një rast që flet shumë…

Në vitin 1960, vetëm katër vite pasi unë kisha mbërritur në SHBA, në Detroit, organizova një takim në zyrën e senatorit Philip Hart, i cili përfaqësonte Partinë Demokratike.

Në këtë takim më shoqëronte edhe profesor Luan Gashi, anëtar i Komitetit Qendror të Lidhjes Kosovare, nga Kosova dhe zoti Astrit Sako.

Arsyeja e takimit ishte që të njihnim senatorin amerikan me abuzimet e mëdha që po ndodhnin me shqiptarët në Kosovë. Pasi i shpjeguam me fakte dhe dokumente dhunën, persekutimet ndaj vëllezërve tanë në Kosovë, senatori me shumë sinqeritet tha se nuk kishte asnjë dijeni dhe nuk kishte dëgjuar më parë se ku ndodhej Kosova. Ne kishim marrë me vete një hartë (që duket) dhe ku i shpjeguam pozicionin gjeografik të Kosovës etj. Bëmë edhe një fotografi duke i treguar hartën.

Senatori Hart, pasi dëgjoi gjithçka mbi faktet që ne paraqitëm, na premtoi se të gjitha këto fakte do t’ia kalonte politikës së Uashingtonit, si dhe na siguroi se personalisht do të ngrinte zërin e tij në senat mbi të drejtat e njeriut, sepse nuk mund të lejohej që të shkeleshin ato në mënyrë aq flagrante.

Ishte njëri ndër takimet e para me një personalitet të lartë të politikës amerikane. Senatori Hart, ndryshe nga sa kisha menduar më herët, të dukej se e kishe njohur prej kohësh dhe se me të mund të flisje krejt lirisht. I qetë në pamjen e tij, serioz dhe me një integritet të lartë, politik e moral, ai të krijonte mjedisin e duhur, për të biseduar lirisht, hapur, me sinqeritet dhe pa droje.

-Por pas viteve ‘90 ju investuat në Shqipëri, në një restorant që edhe sot shërben si pikë referimi, Piazza, gjithashtu prodhoni një nga verërat më të mira në Shqipëri. Keni dashur patjetër të punoni edhe në këtë vend?

Po, kam dashur me patjetër. Jo vetëm unë, por edhe fëmijët e mi. Kam dashur të punoj në atë punë që bëj më mirë, ku kam pasur më shumë sukses. Dhe hapa restorantin “Piazza”, që u bë më i miri. Por edhe vend takimesh të figurave të njohura. Kur ndodhi eksodi i madh i shqiptarëve të Kosovës, viti 1999, restoranti ynë, Piazza, nën drejtimin e Donikës, siguronte çdo ditë ushqim për 220 të ardhur, plotësisht me investimet tona, dhe këtë e kishte gjënë më normale në botë.

-Ndryshe nga ju, shumë biznesmenë të tjerë ngurojnë që të vijnë në Shqipëri, madje disa që kanë provuar janë larguar sërish. Pse ndodh kjo?

Përse nuk vijnë? Mendoj se është e qartë. Pengesat që u dalin përpara. Ne, unë dhe Donika bija ime, kemi ftuar dhe kemi sjellë, që në fillimet e ndryshimeve demokratike, biznesmenë të njohur, shqiptarë dhe amerikanë. Që donin dhe duan përsëri të investojnë. Të kthehen të punojnë në vendin e tyre. Dhe, çfarë ndodh? Këtu gjetën prokurorë të korruptuar, gjyqtarë të korruptuar, drejtues te korruptuar. Ata ua prenë rrugën, dhe këta biznesmenë shkuan më pas të investonin në Malin e Zi apo në Maqedoni.

Drejtuesi i një dikasteri, i një drejtorie, më parë i pyet për fitimet e tij, se sa për fitimet e shtetit. Cili biznesmen i huaj i hyn këtyre gjërave? Jo kushdo mund të ketë durimin tim për të kaluar pengesat e shumta. Prandaj edhe ngurrojnë të vijnë.

Kjo praktikë duhet të marrë fund. Sa më parë, aq më mirë.

-Zoti Bardha, sot Shqipëria është një vend me emigracion shumë të lartë. Nëse ju keni ikur për arsye politike sot të rinjtë ikin për arsye ekonomike. Keni një apel për ata që drejtojnë vendin, por dhe për të rinjtë që kanë një vrull të madh për t’u larguar?

E kuptoj ikjen e tyre, por nuk e miratoj ikjen e tyre. Kush do e bëjë këtë vend? Shkollat po mbyllen, të rinjtë mendojnë për ikjen dhe jo për punën. Ku po venë? Po shteti, ata që drejtojnë vendin, nuk mendojnë për këtë. Rreth 1 milion e 700 mijë shqiptarë janë larguar në tri dekada. Një e treta është larguar. Ata që drejtojnë vendin duhet të dinë se këta njerëz, për të jetuar, me dinjitet e jo si raja, duan punë, duan siguri, duan perspektivë. Rotacioni në pushtet i të njëjtëve njerëz nuk është zgjidhje e besueshme dhe, të rinjtë, duke mos besuar tek shteti dhe tek politika, largohen, pa e ditur se bota nuk pret askënd me lule.

-Në këto tre dekada që Shqipëria është në pluralizëm politik, kemi parë shumë njerëz që janë futur në politikë të varfër dhe kanë dalë si biznesmenë, dhe s’kemi thuajse asnjë rast të kenë hyrë biznesmen dhe të jenë larguar të varfër. A janë shqiptarët njerëz të lidhur me paranë?

Poeti Ali Asllani e ka një thënie të mrekullueshme për këtë… për ata politikanë që në mëngjes janë pa brekë dhe në darkë janë milionerë.

Politika në Shqipëri është kapitalizuar. Mendja është lënë jashtë politikës. Kushdo është i lidhur me paranë, por me paranë e ndershme. Ndërsa politika në Shqipëri nuk është e ndershme. Tashmë kemi tridhjetë vite pluralizëm. Ka ardhur koha ta gjejmë fajin edhe tek vetja e jo vetëm tek sistemi që iku e tek Enver Hoxha. Politika po shfaqet gllabëruese. Kam shumë frikë se edhe në rastin e tërmetit do të shfaqet lakmia.

Jetoj prej 60 viteve në demokracinë amerikane dhe ajo më ka mësuar shumë gjëra. Më ka mësuar se duhet të protestosh, por jo me zjarr, flakë, bomba molotov. Kam qenë dhe mbetem kundër çdo zgjidhje të tillë, në të gjitha kohërat dhe në të gjithë sistemet. Shqipëria nuk duhet të preket. Çfarë demokracie është kjo, kur i vihet zjarr dhe njerëzit sulmohen. Nuk e kuptoj kështu demokracinë.

Unë jam për pajtim kombëtar, për zgjidhje sociale, për bashkëjetesë, për mendim të ndryshëm, por jo thirrje lufte, vjedhje, korrupsion…

-Z. Bardha a ju kanë propozuar ndonjëherë të bëheni pjesë e politikës në Shqipëri? Pse keni refuzuar?

Më kanë propozuar, por unë, që ditën kur kam zbritur për herë të parë në aeroportin e Tiranës, i jam përgjigjur kësaj pyetjeje, se, “Unë i takoj së djathtës, por partia ime është Shqipëria”. I këtij mendimi jam edhe sot, pavarësisht se tridhjetë vite më parë, kur ishte fillesa e pluralizmit, kisha oferta të ndryshme.

-Çfarë mendimi keni për emigrantët shqiptarë në Amerikë?

Janë njerëz të mirë që po organizohen, po fillojnë të kenë bizneset e tyre, të krijojnë një lidhje të ndjeshme dhe të mendojnë edhe për vendin e tyre, që është atdheu ynë i përbashkët.

A jemi më punëtor kur jetojmë dhe punojmë jashtë?

Pa dyshim, jashtë Shqipërisë jemi më punëtorë dhe më të rregullt. Kjo tregon e mund të punojmë ndryshe dhe të jetojmë ndryshe, nëse vendoset me të vërtetë shteti ligjor.

-A ktheheni në vendlindjen tuaj në Kolonjë dhe si e kujtoni fëmijërinë?

Kthehem në Kolonjë shpesh. Edhe këto ditë isha atje, me djalin tim, Ilirin, që është kineast dhe po përgatit një dokumentar për vendlindjen tonë. Fëmijëria ime ka qenë përmes dy botëve, që e kam shkruar në librin tim, “Pranë dhe larg Shqipërisë”. Pra, ka qenë me dritëhijet e saj, por gjithsesi e bukur.

-Keni mall?

Oh, shumë mall.

Ju faleminderit për kohën dhe përgjigjet që ndatë me lexuesit e gazetës!