Kompromisi i Beratit dhe kujtimet e Kadri Cakranit

Prof. Xhelal Gjeçovi

Para pak ditësh, Auron Tare, studiues i njohur, solli përmes “Ditës”, në vëmendje të opinionit shqiptar, në mos gaboj për të dytën herë, kujtimet e Kadri Cakranit, mbi kompromisin e Beratit. Cakrani është një eksponent i njohur i Ballit Kombëtar, komandant i përgjithshëm i forcave të kësaj organizate, i cilësuar si kriminel lufte për krimet e kryera në vitet e Luftës së Dytë Botërore. Do të mjaftonte masakra e 4 shkurtit 44, të cilën ai bashkë me Xhafer Devën, dy figura të errëta dhe gjakatare, shërbëtorë të zellshëm të gjermanëve pushtues, e organizuan sipas porosisë të komandës së përgjithshme gjermane e, pasi morën dhe bekimin e Mit`hat Frashërit, ekzekutuan në mënyrën më barbare 84 qytetarë të Tiranës. Për këtë e masakra të tjera, ai bashkë me Devën, janë cilësuar terroristë dhe kriminelë lufte.

Në këto rrethana, tingëllon pak si i çuditshëm interesimi që kujtimet e tij t`i jepen publikut, për të dytën herë, brenda një kohe të shkurtër. E përse? Që të na ndihmoje për të kuptuar një ngjarje të njohur e të përfolur jo pak? A mund të pritej ndonjë reflektim apo shpjegim realist mbi ngjarjen nga një personazh i tillë, ku veç zellit për t’i shërbyer deri në neveri gjermanëve, nuk njihet për vlera atdhetare dhe as intelektuale të veçanta, që të ketë lenë ndonjë gjurmë në fushë të dijës. Z.Tare, sikur don të na bindë për të kundërtën, kur na njeh me shkollimin e tij ekeselent në Vjenë e kur thekson se kujtimet janë me vlerë për të njohur ngjarjen, pasi autori është dëshmitar okular nga krahu tjetër. Përsa i përket shkollimit, nuk ka asgjë për t`u çuditur, pasi dihet që në ato kohëra, pinjollë të kësaj kaste, të klasës së privilegjuar të bejlerëve, të pasuruar në kurriz të popullit, e kishin këtë privilegj. Kurse për argumentin e dytë, Balli ka dhe figura të tjera, që njihen, sipas një shprehjeje të Bedri Islamit, gazetar i DITA-s, më shumë si mendimtar se sa luftëtar, si prof. A. Ermenji, që ka shkruar mbi ngjarjen, edhe ky një dëshmitar okular nga krahu tjetër.

Gjithsesi, në raste të tilla e për figura të tilla, nuk mendoj se është e nevojshme që të sillen në vëmendje të lexuesit shkollimi apo dhe qëndrimi e kontributi i familjarëve, në momente të caktuara të historisë, në rastin e personazhit tonë në shpalljen e pavarësisë, të cilat janë të njohura e askush s’ka tentuar t’i minimizojë apo mohojë, duke hyrë kështu pa qenë nevoja në çështje të biografisë, një ves i shqiptarëve, nga i cili nuk po shkëputemi dot. Dhe këtë e bën në mënyrë jo dhe aq korrekte, duke përzgjedhur momente që e nderojnë e duke anashkaluar të tjera që kanë qenë problematike  për të, duke marrë formën e një reklame e duke iu ofruar kështu modelit të dalë boje “Kaloçi”, që e shohim gati çdo ditë, me figura të dyshimta, më së shumti kolaboracionistë të njohur për bashkëpunimin me okupatorët nazifashistë, që bën sikur i interviston e më pas dhe i boton, sa në njerin dhe në tjetrin organ shtypi, duke menduar se kështu u lan e u shpëlan fytyrën që t’i rehabilitojë.

Gjatë vitit të kaluar që ishte jubileu i 75-vjetorit të çlirimit të atdheut pati një debat të nxehtë, sidomos në DITA, ku u përfshiva edhe unë. Mendoj se trajtesat e bërë nga figura të shquara të politikës si Alfred Moisiu, Sabit Brokaj, Spartak Braho si dhe nga historianë e intelektualë të shquar si Pëllumb Xhufi, Paskal Milo, Marenglen Kasmi, Fatos Tarifa, Ksenofon Krisafi, Moikom Zeqo, kryetari i Komitetit Kombëtar të Veteranëve të LANÇ-it, Rustem Peçi e mjaft personalitete të tjerë (pwr tw cilwt mw vjen keq qw nuk po ua përmend tw gjithwve emrat nw kwtw shkrim), ishin tejet të argumentuara dhe bindëse për të rrëzuar përfundimisht tezat dashakeqëse dhe antihistorike të Uran Butkës, Agron Tufës, Romeo Gurakuqit, Çelo Hoxhës e ca të tjerëve. Madje edhe të vetës Akademisë së Shkencave që në këtë vit jubilar u përpoq të bënte një rektifikim të rëndë dhe tejet të gabuar në historinë e Luftës sonë Antifashiste. Mendoj se 75-vjetori i çlirimit ishte i rëndësishëm pasi evidentoi vlerat më të rëndësishme dhe largoi shumë nga balta që i është hedhur kësaj lufte për tri dekada me radhë…

***

Në rastin e Kadri Cakranit, për të qenë korrekt me historinë e me opinionin publik, z. Tare, me që e ka parë të arsyeshme të hyjë në çështjet e biografisë, duhej të shpjegonte, nëse personazhi ynë e vazhdoi traditën familjare apo e shkatërroi dhe e rrëzoi me qëndrimet gjatë viteve që luftohej për rikthim e rivendosje të pavarësisë së shkelur brutalisht nga nazi-fashistët, në themelet e së cilës dhe familjaret e tij kishin venë një gur themeli. Në ato pak rreshta të ngjeshura, ai shfaq pakënaqësinë që kujtimet e këtij personazhi, dëshmitar okular i ngjarjes nga pala tjetër, nuk qenkan kuptuar e vlerësuar nga historianët, për rrjedhojë nuk kanë zënë vendin e duhur, vendin që meritojnë në botimet historike.

Më duket se dhe kaq janë të mjaftueshme që të kuptosh domethënien e botimit dhe preokupimin për të na paraqitur autorin, në një dritë e fytyrë disi të re, ndryshe nga ç’e njohin shqiptarët. E megjithatë kujtimet nuk të kënaqin e nuk të krijojnë ndonjë ndjesi të veçante, pozitive jo se jo, e për më tepër nuk rrezatojnë shkollimin e marrë në një vend me tradita të spikatura në fushën e dijes, siç është Austria. Mbi te gjitha, në to nuk ka kurrfarë reflektimi mbi mëkatet e përgjegjësitë që rëndojnë mbi të, megjithëse ka patur gjithë kohën e duhur në dispozicion që ta bënte këtë, pasi kujtimet janë shkruar pas lufte, duke kërkuar, pse jo dhe falje për to.

Se cili është interesi i tij në këtë rast, kjo për mua s’ka fare rëndësi, por gjykuar nga ajo çfarë përmbajnë kujtimet, them se ato, për historinë nuk kanë ndonjë vlerë as të madhe e as të vogël dhe nuk shërbejnë për të riparë e rishkruar ndonjë gjë për ngjarjen e Beratit, pasi janë të mbushura, si zakonisht me prurje nga eksponentë nga ky krah, me sulme e të pavërteta që synojnë të shtrembërojnë kuadrin historik të ngjarjeve historike. Mendoj se në raste të tilla duhet bërë kujdes, pasi risjellja në vëmendje të opinionit e figurave të tilla, qoftë dhe përmes kujtimeve, mund të sjellin lëndime pa qenë nevoja në krahun tjetër, duke trazuar shpirtrat e antifashisteve shqiptarë, të vrarë e masakruar nga forcat ushtarake që komandonte Kadri Cakrani, por dhe familjarëve e të veteranëve, shokëve të tyre, që e kanë të freskët kujtimin dhe amanetin e tyre.

Krijime të tilla, nga autorë të tillë besoj se e kanë vendin dhe janë të denja për botimet e Institutit të Studimeve të Pasojave dhe Krimeve të Komunizmit, e jo për organe serioze, me një emër e traditë të mirë. DITA është dhe duhet te mbetet e hapur për personazhe nga të gjitha palët, nga të gjithë krahët dhe nuk është ky shkaku i reagimit, në këtë dhe rast e të tjera të ngjashme, por teprimi që sjellë zakonisht një shije jo të mirë, e krahas kësaj dhe një politizim i hollë, qe mund të futet dhe pa dashur e pa kuptuar, si marionetë, kur shoqërohet me të dhena e gjykime të njëanshme, të përzgjedhura me kujdes.

Për fat të keq, kjo është dobësi e jo pak të “majtëve”, për shkak të komplekseve pa kuptim nga e kaluara, sidomos kur flitet për Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare, me të cilën duhet të krenohemi e jo të tulatemi e të hezitojmë për të thënë apo dhe për të mbrojtur të vërtetat mbi këtë ngjarje e mbi historinë përgjithësisht, për t`u dukur të moderuar e të rinovuar. Një pozitë e tillë kënaq ballistët dhe pinjollëtt e bashkëpunëtorëve të pushtuesve nazi-fashistë, por jo njerëzit që vazhdojnë të çmojnë e të nderojnë luftën, siç e meriton. Ndërkohë që për vete, ballistët dhe “historianët dhe studiuesit” e tyre kanë zgjedhur rrugën e kundërt, të mohimit e të denigrimit të luftës dhe figurave të spikatura të saj, emblema antifashizmi e patriotizmi, me një rol e kontribut të jashtëzakonshëm në kurorëzimin e saj me fitore, si Enver Hoxha, Mehmet Shehu, Hysni Kapo, Myslim Peza, Haxhi Lleshi, Mustafa Xhani (Baba Faja), Spiro Moisiu,,Shefqet Peçi,etj.

Edhe këta kanë lënë shkrime e kujtime nga lufta. Po, keni parë a keni dëgjuar nga Butka dhe shokët e tij, ndonjë vlerësim, veç cilësimit dhe etiketimit si kriminelë, terroristë, vrasës etj,etj., sikurse ndodhi me botimin e listës me 265 emra drejtuesish të Luftës Antifashiste, si dhe të shumicës së dëshmorëve dhe heronjve të asaj lufte? Në këtë rast, kemi të bëjmë me dy kultura të ndryshme, që reflektojnë qëndrime të ndryshme. Ne sigurisht nuk ka përse të preferojmë e të ndjekim rrugën e tyre, por të manifestojmë dhe një qëndrim me zemër prej “murgeshe” ndaj rasteve të tilla, nuk besoj se janë në të mirë të çështjes që besojmë, në mbrojtje të kauzes së luftës, që e shpëtoi vendin nga asgjësimi e copëtimi, që i qe rezervuar e planifikuar nga fqinjët, që mendonin se do të kishin dhe mbështetjen e Fuqive të Mëdha, siç kishte ndodhur në të kaluarën, duke mos mbajtur parasysh se kohët kishin ndryshuar e se lufta u bë që pikërisht padrejtësi të tilla në kurriz të popujve dhe vendeve të vegjel të mernin fund një herë e përgjithmonë dhe të mos përsëriten në të ardhmen e afërt apo të largët.

Kompromisi i Beratit

Ngjarja e Beratit, që u bë sebep për këtë shkrim nuk është as e pa njohur dhe as e pa trajtuar në punimet e historianëve shqiptarë. Ajo nuk duhet ekzagjeruar e me të nuk duhet spekuluar. Spekulimi e politizimi mund të shfaqen, si pa kuptuar dhe kur jepet në dimensione që s’i ka patur e të ngresh alarme se kinse fatet e luftës, në këtë rast paskan qenë në zgrip e që të bindemi për këtë duhet të njihemi dhe me trajtesat e kundërshtarëve të luftës, siç është dhe rasti i Kadri Cakranit.

Vetë koha, distanca e sidomos përfundimet e luftës kanë sqaruar problematikat e kësaj ngjarjeje, duke përcaktuar dhe vendin e saj në historinë e Shqipërisë. Dhe, me të drejtë, ajo nuk renditet ndër ngjarjet e mëdha, që kanë ndikuar fuqishëm në rrjedhat e kohës, duke përcaktuar dhe fatet e luftës, siç është Peza, Mukja, Përmeti etj. Ajo është një ngjarje, e krijuar për mendjelehtësitë e udhëheqësve të komandës partizane, e cila lejoi që, pas kapitullimit të Italisë, drejt qytetit të lirë të Beratit të vershojnë forcat gjermane që qenë vendosur jashtë tij, jo vetëm për ca plaçka e robër italianë, që pas kapitullimit ishin në një gjendje të mjerë, por për të demonstruar më së pari forcën e tyre, për të tatuar pulsin e forcave partizane e për të inkurajuar ballistët e Kadri Cakranit, që të vendosur aty para tyre dhe të çoroditur e të pa sigurtë siç ishin, po shfaqnin shenja lëkundjeje, frike e hutimi. Sidoqoftë, situata e krijuar në këtë rast ishte konfuze, e mbarsur me rreziqe, pasi përballë njëra tjetrës qëndronin tri forca të kundërta; ato partizane, si forca kryesore që zotëronte pozitat kyçe në qytet e rrethina; e krahas tyre, ato balliste e gjermane, që ishin në fillimet e një flirti të fshehtë, të një aleance ende të pa deklaruar hapur, që kërkonin të sfidonin e t’i bënin karshillëk më së pari komandës partizane. Per fat të keq, edhe kjo e fundit, për momentin shfaqi shenja mosvlerësimi e moszotërimi të situatës, e pafalshme për një komandë partizane, duke lejuar trupat gjermane që të hyjnë lirisht në qytet, pa ndeshur në reagimin e duhur.

Këtu nis dhe problemi i vërtetë e krahas tij dhe shqetësimi e angazhimi i udhëheqjes së luftës, KQ e të Shtabit të Përgjithshëm, në mënyrë të veçantë të Enver Hoxhës, që edhe pse i ndodhur larg vendit të ngjarjes, në krye të Shtabit të përgjithshëm që ndiqte e udhëhiqte veprimet luftarake në terren, reagoi shpejt e në mënyrën më të mirë të mundshme, duke treguar, sidomos me analizën që i bën ngjarjes, se ishte shumë më përpara se të tjerët, në kuptimin e vlerësimin e saj. Në këtë rast ai shihte, veç të tjerave dhe një mundesi që kundërshtarët dhe armiqtë e luftës, ta shfrytëzonin për të akuzuar forcat partizane për kompromis me gjermanët.

A ka ekzistuar një kompromis i tillë? Kjo ende është e diskutueshme, pasi siç vë në dukje dhe prof. Milo, deri tani askush s’e ka parë një marrëveshje të tillë të shkruar e të firmosur nga përgjegjësit e palëve, pasi ajo, megjithë kërkimet e bëra në arkiva, nuk është gjendur, për rrjedhojë çdo gjë që thuhet është ndërtuar në bazë të tregimit me gojë nga persona që pretendojnë se kanë qenë prezent në momentin e nënshkrimit.

(Vijon)