Rrezikoni nga kanceri i prostatës/ Gjithçka duhet të dini rreth analizës së PSA-së! 

Pranvera Kola

Ndonëse për shumë kohë është konsideruar si një ndër analizat kryesore që duhet bërë në zbulimin e kancerit të prostatës, matja e vlerave të PSA-së nuk mund të jetë tregues i qartë i vendosjes së diagnozës së kësaj sëmundjeje.

Në lidhje me testimin e nivelit të PSA-së, në bazë të studimit që paraqiti pak kohë më parë në Nju Jork, ku dhe mori çmimin e parë, mjeku urolog, Dr. Kim Drasa, tregon rezervat dhe gabimet që bëhen në vlerësimin e rezultateve të PSA-së, si një tregues i kancerit të prostatës tek meshkujt.

Sipas doktorit, vlerat e ulëta të kësaj analize nuk duhet të konsiderohen si qetësim i mendjes që nuk kemi të bëjmë me sëmundjen, por as edhe e kundërta për rastet kur vlerat mund të jenë më të larta. Në vijim të shkrimit doktori,  shpjegon gjithçka duhet të dini rreth kryerjes së kësaj analize dhe interpretimeve të rezultateve të saj për vendosjen e duhur dhe në kohë të sëmundjes së kancerit të prostatës.

Doktor, a mund të na shpjegoni se çfarë është PSA?

Prostate Specifik Antigen (PSA) është zbuluar që në vitin 1970 dhe që nga ky vit, ka shërbyer si standard i artë për scrinimin (zbulimin) e kancerit prostatës. Gjithashtu, duhet të theksojmë se rezultatet e kësaj analize ende nuk mund të konsiderohen specifike për kancerin e prostatës.

Absolutisht, duhet të theksoj gjetjen shkencore të studimit që paraqita, se burrat dhe mjekët duhet ta kenë gjithë jetën parasysh: “PSA është specifike për prostatën (pra prodhohet vetëm nga prostata) dhe jo-specifike për kancerin prostatës, pra nuk do të thotë se po ke PSA të lartë ke sëmundjen e kancerit, apo e kundërta, nëse PSA është e ulët, nuk je i prekur nga sëmundja e kancerit të prostatës”.

Ky formulim nuk duhet të vihet kurrë në diskutim. Theksoj se PSA është një enzimë që prodhohet vetëm në prostatë në tre kondicione të saj që janë: Prostatë normale, prostate beninje, si dhe prostatë malinje.

Sa duhet të jetë niveli normal i PSA-së?

PSA prodhohet për të mbrojtur spermatozoidet në rrugëtimin e tyre nëpër vaginë. Niveli normal i PSA-së është cituar shpesh nga komuniteti botëror i mjekësisë sikur është: 0-4.0 ng/ml, por të gjitha studimet e kryera kanë treguar se nuk ka asnjë nivel të PSA-së (sado i lartë të jetë) që të thuhet ekzaktësisht që: “Ky pacient ka kancer prostate”.

Për më tepër, vitet e fundit shkencëtaret e kanë ulur deri në 2.5ng/ml, pragun që niveli PSA-së të mund të konsiderohet si normal.

Këtë prag normal e kam konfirmuar edhe vetë disa kohë më parë. Gjithashtu, kam vite që kam botuar në shtyp që niveli PSA-së mund të rritet mbi shifra normale edhe nga probleme të tjera, të cilat prekin prostatën, por kjo nuk do të thotë që pacienti është i prekur nga kanceri i prostatës.

Konkretisht, çfarë e shkakton rritjen e nivelit të PSA-së?

Janë një sërë arsyesh që mund të çojnë në rritjen e nivelit të këtij treguesi. Kjo gjë mund të ndodhë nga këto kushte: Prostatitis (infeksioni prostatës), Hipertrofia beninje e prostatës, madhësia e saj, kanceri i prostatës, aktivitetet fizike siç janë: çiklizmi, vrapimet, etj. Vlerat e larta mund të vijnë edhe si rezultat i vendosjes së kateterit uretral, nga ekzaminimi rektal me gisht i prostatës (DRE), nga rritja e moshës, etj.

Burrat me nivel PSA nën shifren 4.0ng/ml nuk mund t’i sigurojmë që nuk kanë kancer prostate dhe në të kundërt, burrat që kanë PSA mbi shifrën 4.0ng/ml nuk mundet që t’iu themi me bindje se: “Ju keni kancer prostate”, bazuar mbi këtë vlerë të PSA-së.

Gjithashtu, kur gabimisht bëhet matja e nivelit të saj, në tetë rastet e përmendura më lart, për të pasur një vlerësim sa më të saktë duhet që matja e vlerave të përsëritet pas 8 javëve (kohe e mjaftueshme që niveli PSA, të shkojë në vlerat reale, siç i ka patur para ndodhisë së këtyre kushteve që përmendëm. Në prani të këtyre kushteve nuk lejohet të matet niveli PSA për vendosur diagnozën e kancerit të prostatës.

Duke u ndalur tek studimi që paraqitet në SHBA, çfarë mund të na tregoni rreth rezultateve të tij?

Koncepti i “ekzaminimit” i përdorur në perëndim, i referohet përdorimit të një matjeje të vetme të PSA-së për të identifikuar një rast me kancer prostate, asimptomatik dhe para-klinik, në një popullsi të caktuar në krahasim me rastin e vënies së diagnozës për kancer, bazuar mbi simptomat dhe shenjat e sëmundjes se kancerit të prostatës.

Në këto kushte, duke ditur qartësisht se PSA nuk është specifike për të treguar nëse kemi apo jo këtë sëmundje, nuk duhet të ndalojmë së kryeri ekzaminimet përkatëse për diagnostikimin e kancerit.

Kjo thënie u përforcua edhe me rezultatet e studimit që paraqita në Nju Jork: ku 51 për qind e pacienteve, të cilët patën nivelin e PSA të lartë mbi 10ng/ml, nuk doli se kishin kancer prostate (pra kishin rezultat PSA false-pozitiv), ndërsa 49 për qind me PSA të lartë kishin kancer të prostatës. Po sipas studimit, 15 për qind e pacienteve me PSA të ulët 2.5- 4.0ng/ml, doli se kishin kancer prostate , në stadin kancer prostate agresiv.

Referuar këtyre rezultateve, çfarë duhet të dimë rreth kryerjes së analizës së PSA-së?

Testimi i nivelit të PSA po vazhdon të marrë jetë, që mund të thuhet në rastet kur pacienti ka kancer prostate, por fatkeqësisht niveli i PSA-së del brenda “normës” dhe kështu pacienti dhe mjeku flenë të qetë, por në të vërtet kjo nuk është vendosje e saktë e diagnozës.

Gjithashtu mund të themi edhe anën tjetër të medaljes se testimi i nivelit të PSA po vazhdon të shpëtojë jetë (kjo ndodh kur niveli i PSA del i lartë dhe natyrshëm pacienti shqetësohet dhe vazhdon ekzaminimet e mëtejshme dhe konstatohet që ka kancer prostate.

Për më tepër, në të tilla raste (me PSA mbi normë) më mirë të vazhdosh ekzaminimet për të përcaktuar se ke apo jo kancer, sesa te gënjehesh kur PSA të del “normale” dhe t’i nuk vazhdon ekzaminimet. Ky është konkluzioni i studimit tim, për te cilin shkencëtaret e amerikanë të kësaj fushe më nderuan me dhënien e çmimit të vendit të parë”.

Lidhur me ekzaminimet që kryhen për diagnostikimin e problemeve të prostatës çfarë mund të themi tjetër?

Në asnjë rast unë nuk nis mjekimin e një pacienti, nëse më parë nuk është vendosur diagnoza e saktë e sëmundjes, apo problemeve që mund të ketë me prostatën. Prandaj po ju theksoj disa elemente për vënien e diagnozës për kancer prostate, të cilat kanë ndryshuar tani edhe në vendet më të zhvilluara.

Sipas Protokollit Evropian dhe Amerikan,  për të zbuluar, sa më parë se nëse pacienti ka kancer prostate duhet matja çdo vit e nivelit PSA dhe po ashtu ekzaminimi i prostatës, me gishtin tregues të dorës së djathtë (e cila njihet ndryshe në gjuhën mjekësore edhe si DRE).

Ky protokoll ka rënë tani. Kjo pasi u vërtetua se PSA nuk duhet konsideruar si specifike për kancerin e prostatës (siç e shpjegova, me sipër) dhe së dyti se DRE aktualisht nuk rekomandohet si modalitet i detyrueshëm sepse ka mungese benefices nga aplikimi i saj dhe për këtë arsye ky ekzaminim me gisht është eliminuar nga shume studime, ose nuk përfshihet më, me detyrim, në protokollin e përcaktimit të kancerit prostatës. Gjithashtu kam konstatuar se ekzaminimi me gisht i prostatës në shumë raste nuk është pranuar as nga vetë meshkujt për shkak të sikletshmërisë që shkakton. Me këtë rast dua të sqaroj edhe për kolegët se kanceri prostatës mund të dallohet nga kjo manover (DRE), vetëm në rastet kur kanceri ka avancuar shumë.

Nëse sëmundja është në fillimet e saj, duhet të dimë se ekzaminimi me gisht nuk ndihmon dot në vendosjen e diagnozës. Prostata normale është e lëmuar dhe kur preket me gisht dhe është e lëmuar, ajo është normale, por kur prekja me gisht jep ndjesinë e një gunge të fortë) atëherë duhet të mendohet se pacienti ka kancer prostate. Por, kjo ndodh vetëm në format e avancuara të sëmundjes, çka vonon diagnostikimin e saj.

Kur ka vlerë niveli i testimit të PSA-së?

Testimi i nivelit të PSA siç e kam thënë mund të ketë vlerë kur përdoret termi: “PSA velocity” (shpejtësia e rritjes se PSA). Kjo shpjegohet me një rast konkret: Niveli normal i PSA (0-4ng/ml) dhe pacientit i del PSA 1ng/ml dhe mbas 1 viti, pacientët i rezulton niveli i PSA 3.0ng/ml pra brenda ‘normës’ por ky rast nuk duhet të konsiderohet normal sepse rritja e PSA me 1.0ng/ml brenda vitit nuk është normale.

Ju siguroj që edhe në këtë rast, pacienti jo se ka patjetër kancer prostate, por kjo e detyron që të vazhdojmë me testime të tjera, për vënien e diagnozës. Po ashtu ka vlerë edhe në termin “Double PSA”. Pra niveli PSA matet dhe del i lartë, atëherë matet nesër përsëri dhe pastaj bëhet vlerësimi. Gjithmonë, në të tilla raste mbani parasysh të gjithë shkaktarët që rrisin PSA dhe që mund të jenë tregues se pacienti nuk ka kancer prostate.

Çfarë të veçantash ka testimi i nivelit PSA?

Natyrisht testimi i nivelit të PSA ka disa tipare. Së pari testimi, bazuar mbi nivelin e PSA mund të na ndihmojë në disa raste që të kuptojmë se kanceri i prostatës tek persona të caktuar mund të mos shoqërohet me simptoma të dukshme përgjatë gjithë jetës së tyre. Së dyti trajtimi i këtyre pacientëve nuk ka asnjë përfitim. Kjo njihet si mbi-diagnozë (Overdiagnosed) dhe kjo ndodh në 20- 50 për qind të rasteve, pra kemi diagnozë të gabuar se gjoja pacienti ka kancer prostate.

Diagnoza fallco rritet me rritjen në moshë të burrave, deri në shifrat 80 për qind. Pra sapo del, me matjen e parë, niveli i PSA i lartë, është gabim i madh që mjeku t’i thotë menjëherë për të bërë biopsinë e prostatës (fatkeqësisht, kjo po ndodh shpesh pothuaj në të gjitha spitalet tona). Në Evrope, afërsisht 1 ose me tepër në çdo 6 burra kanë PSA false të lartë. Koncepti i pranuar deri para disa vitesh se normale do konsiderohet kur niveli i PSA është 0-4ng/ml, ka ndryshuar sipas shteteve nga 2.5ng/ml deri ne 4.0ng/ml. Shqipëria duhet ta ketë pragun e nivelit normal të PSA nga 0-2.5 ng/ml (sipas studimit tim dhe rasteve që aktualisht vazhdoj t’i identifikoj).

Si ndikon faktori gjenetik në shfaqjen e kësaj sëmundjeje?

Dua të vë në dukje se burrat me histori familjare me kancer prostate (që kanë babain, ose vëllai) duhet të jenë më të vëmendshëm sepse faktori gjenetik e rrit rrezikun deri 42 për qind për të zhvilluar këtë sëmundje. Ndaj këta persona duhet që të fillojnë të masin nivelin e PSA-së qysh nga mosha 50 vjeç. Niveli i PSA nuk matet tek burrat me moshë mbi 85 vjeç sepse dalja e përgjigjes false pozitiv e PSA (pra, gjoja pacienti ka kancer prostate) rritet me 15 herë, në krahasim me moshat më të reja.

A duhet të vazhdojë bërja e analizës së PSA-së ?

Personalisht, prej 20 vitesh kam vepruar kështu: Në të gjitha rastet kur PSA ka rezultuar e lartë kam kërkuar kryerjen e matjes: “Raporti Free PSA/ Total PSA”. Kjo taktike mbështetet nga ekspertët që drejtojnë studimet e nivelit më të lartë shkencor për kancerin prostatës. Matja e nivelit Fosfatazës Acide (prodhohet në prostatë), e cila gabimisht është harruar, duhet patjetër të matet sepse kur PSA është e lartë si, dhe Fosfataza Acide, atëherë është me i larte rreziku që pacienti ka kancer prostate.

Personalisht kam 3 vite që nuk ju rekomandoj pacientëve matjen e nivelit PSA, por ju kërkoj që të bëjnë matjen e PSA-së sipas metodës së re, e cila quhet Prostate Health Index (PHI). Qartësisht dhe shkencërisht, përgjigja finale e pyetjes dhe dilemës së burrave është qe:“Matja e nivelit PSA të mos bëhet më si rutine (Check-up), por të fillohet me kalkulimin e PHI sipas kalkulimit: Beckman Coulter’s phi”.

Gjithashtu, testimi i ri, të cilin e përdor për pacientët e mi e që quhet PHI është prapë analizë me bazë PSA, por me tjetër formule kalkulimi (Beckman Coulter), e cila bëhet nga gjaku që merret thjeshtë siç bëhet PSA, por që është tre herë më e sigurt se matja e thjeshte e nivelit PSA.

Rritja e nivelit të PSA mund të shkaktohet nga:

1. Prostatitis (infeksioni prostatës).
2. Hipertrofia beninje e prostatës.
3. Madhësia e saj.
4. Kanceri i prostatës.
5. Aktivitetet fizike siç janë: çiklizmi, vrapimet, etj.
6. Vendosja e kateterit uretral.
7. Ekzaminimi rektal me gisht i prostatës (DRE)
8. Nga rritja e moshës.