Si do punësohen 1 milion shqiptarët e papunë?

Pas këshillave se si të shmanget dështimi me skemën e pensioneve, si të shpëtohet ky sistem, tani vjen edhe strategjia se si të nxiten politikat e punësimit dhe si do realizohet programi për 300 mijë vendet e punës të programit të Rilindjes dhe më tej zgjidhjen për 1 milion të papunë. Kosta Barjaba ka nxjerrë në dritën e botimit edhe librin e tij më të ri, “Kurthet e Papunësisë”. Ndërsa në një intervistë për gazetën “DITA” shpjegon se më mirë të rritësh në buxhetim vendet e punës, se sa pensionet. Më poshtë teza e plotë e tij në një intervistë të gjatë…

Urime, profesor, për librin tuaj të ri. Përse kurthet e papunësisë. Ç’janë këto “kurthe”? Apo janë thjesht një simbolikë?

Dëshiroj në fillim t’ju falenderoj për vëmendjen me të cilën e përcillni botimin e librit tim të ri.  Kurthet e papunësisë nuk janë një simbolikë, por një realitet. Prandaj unë po e “çliroj” këtë fjalë prej thonjëzave. Kurthet e papunësisë dhe të varfërisë janë situata reale ku bie një vend për shkak të politikave të vjetëruara dhe jovizionare të zhvillimit ekonomik dhe punësimit. Shqipëria ka ngecur në këto kurthe gjatë gjithë periudhës së tranzicionit. Dhe përpëlitet ende në to. Po t’u referohemi analizave dhe konkluzioneve të Bankës Botërore, niveli i krjimit të vendeve  të reja të punës në vend ka qenë në nivele minimale dhe në disa raste edhe zero.

Cilat janë këto kurthe?

Kurthet e papunësisë dhe të varfërisë analizohen gjerësisht në libër. Por unë po sjell për lexuesin disa prej tyre: kurthin e rritjes minimale të pensioneve, kurthin e varfërimit në aftësi, papunësinë e fshehtë dhe punën informale. Marrim kurthin e parë. Përfytyroni një familje, e cila ka dy prindër pensionistë dhe djalin e bashkëshorten e tij të papunë. Nëse do të pyetej familja se do të preferonte rritjen ose edhe dyfishimin e pensionit të prindërve apo një vend pune për të paktën njerin nga dy të papunët e familjes, normalisht do të kërkohej alternativa e dytë. Kjo alternativë sjell në familje më shumë të ardhura (paga minimale është më e lartë se çdo shtesë pensioni), më shumë garanci afatgjata dhe më shumë efekte pozitive anësore. Sepse shmang edhe pasojat joekonomike të papunësisë: stresin, sëmundjet që mund të lindin prej tij, kufizimin e lidhjeve shoqërore etj. Një familje pensionistësh në fshat preferon më mirë rikonstruksionin e qendrës shëndetësore, sesa një shtesë të vogël pensioni, e cila nuk mjafton për të përballuar shpenzimet për të shkuar në qytet për të bërë vizitën mjekësore të rradhës. Pra, kjo masë, në dukje pro-popullore, shndërrohet në kurth të varfërimit të popullsisë. Do të ishte më efiçiente që në vend të rritjes nominale, thërrimore të pensioneve, të investohej për hapjen e vendeve të punës. Që kurthi i pensioneve minimale dhe kurthi i papunësisë të mos “furnizojnë” njëri-tjetrin me të varfër.

Le të flasim tani për kurthin e dytë: varfërimin në aftësi. Një anketim i kryer para disa kohësh me gra përfituese të Ndihmës Ekonomike në Tiranë, shumica të moshës 40-50 vjeç, tregoi se rreth 90 për qind e tyre nuk ishin të motivuara për të rihyrë në tregun e punës. Jo se nuk dëshironin, por sepse, siç pohuan ato, “nuk mundeshin”. Ato kanë humbur shprehitë e punës dhe profesioneve të tyre. Humbja e aftësive, shprehive dhe motivimit për të punuar, është kurthi më i rrezikshëm i papunësisë. Humbja e shprehivepër të punuar pasohet nga rënia në apati dhe pesimizëm social. Programi i vjetëruar i Ndihmës Ekonomike nuk mbështetet sa duhet nga programe plotësuese riintegruese që t’i dërgojnë përfituesit në tregun e punës. Qendrat publike dhe private të formimit formojnë rreth 6-7 përqind të fuqisë punëtore të papunë në vit. Ndërkohë që, sipas të dhënave zyrtare, vetëm rreth 17 përqind e të formuarve, arrijnë të gjejnë një punë pas formimit. Pjesa tjetër rikthehet në pikën e nisjes dhe nuk rihyn në tregun e punës. Pra, papunësia riprodhohet në mënyrë ciklike dhe më shumë njërëz dalin sesa hyjnë në tregun e punës.

Ju folët gjithashtu për papunësinë e fshehtë dhe punën informale. Mund të ndalemi pak edhe në këto dukuri?

Papunësia e fshehtë është një ndër problemet më të debatueshme në Shqipëri. Debati i famshëm për njëmilionshin e të papunëve, i cili gjen vendin e duhur edhe në këtë libër, buron pikërisht nga kjo dukuri. Ky nuk është një debat thjesht ideologjiko-politik, por metodologjik dhe botëkuptimor. Në Shqipëri, papunësia e fshehtë është rreth 5-6 herë më e madhe sesa ajo që mund ta quajmë papunësi tradicionale zyrtare. Dhe papunësia e fshehtë është edhe një dukuri rurale, po aq sa është edhe urbane. Në fshat papunësia e fshehtë nuk matet, për arsye të gabuara metodologjike dhe konceptuale, të cilat unë i kam përshkruar gjerësisht në libër. Në zonat urbane papunësia e fshehtë maskohet kryesisht pas metodave e teknikave të matjes së saj. Edhe puna informale është një problem i madh për vendin. Zyrtarisht, duke u nisur nga burimet shtetërore, si Instituti i Statistikave dhe Instituti i Sigurimeve Shoqërore, rezulton se puna informale ose, siç quhet në gjuhën e përditshme puna e zezë, është e barabartë me punën legale ose numrin e të punësuarve. Në Shqipëri janë zyrtarisht rreth 1,1 milion të punësuar, ndërsa kontribute të sigurimeve shoqërore paguajnë rreth 650 mijë. Pra rreth gjysëm milioni njerëz punojnë në të zezë. Dhe më e bukura është se qeveritë, dashur pa dashur, e kanë njohur këtë fakt dhe kanë bërë sehir. Prandaj në këtë libër unë paraqes gjerësisht jo vetëm diagnozën, por edhe skenarët për vitalizimin e tregut të punës, rritjen e fleksibilitetit dhe luftën kundër informalitetit.

Fituesit e çmimit Nobël në ekonomi në vitin 2010 ishin tre ekonomistë të tregut të punës.  A mund të themi se ishin nobelistët e punësimit muza që ju  frymëzoi për këtë libër?

Studimet që merituan çmimin Nobël në ekonomi ishin një ndriçim i madh për këdo që studjon, formulon politika apo menaxhon tregun e punës. Por një shtysë e madhe për mua ka qenë përfshirja për një kohë të gjatë në hartimin e politikave e programeve për zhvillimin e tregut të punës, si edhe studimin e tyre. Nëse teoria e nobelistëve ishte një frymëzim, papunësia masive në Shqipëri ishte motivimi kryesor për t’i dhënë publikut një kontribut sesi mund ta nxjerrim Shqipërinë nga kurthet e saj. Peter Diamond (MIT), Dale Mortensen (Northwestern University) dhe Christopher Pissarides (London School of Economics) formuluan një kuadër teorik, duke shtrirë në kërkimin në tregun e punës disa ligjësi të tregjeve të tjerë. Modeli i zhvilluar prej tyre na ndihmon të kuptojmë mekanizmin se si papunësia, vendet punës dhe pagat ndikohen nga rregullatorët dhe politikat ekonomike. Një nga përfundimet e tyre, që unë e kam verfikuar në realitetin shqiptar dhe e kam pasqyruar në këtë libër është se përfitimet gjeneroze dhe të pakushtëzuara të papunësisë ndikojnë në rritjen e saj dhe zgjasin artificialisht kërkimin dhe gjetjen e një pune të re. Fakt është që në Shqipëri kemi shumë të papunë afatgjatë e të dekurajuar, që nuk kërkojnë punë, por vegjetojnë në programet sociale. Gjatë tryezave për shpjegimin e programit të Rilindjes në rrethe të  ndryshme të vendit, kam vërejtur se përfitues të programeve sociale rrinin në këto programe për 10-15 vjet, ose më shumë.

Në libër ju flisni për një asimetri midis rritjes ekonomike dhe punësimit. Kujtoj që kini qenë ndër të parët ekspertë të politikave të zhvillimit që kini shkruar për të. Cila është domethënia e kësaj asimetrie?

Për asimetrinë midis rritjes ekonomike dhe punësimit në botë është folur shumë vitet e fundit. Ndërsa në Shqipëri pak. Kjo asimetri është një ndër aspektet më vulnerable të zhvillimit të Shqipërisë gjatë tranzicionit, të cilët janë fokusuar në ngushtimin e asimetrisë rritje ekonomike-punësim, dhe rritjen e fleksibilitetit e dinamizimit të tregut të punës. Pra, përvoja e Shqipërisë tregon se gjatë periudhës 1992-2012 hendeku midis rritjes ekonomike dhe punësimit dhe rritjes ekonomike dhe papunësisë është shumë më i theksuar se në vendet e tjera të rajonit dhe ai në nivel global. Nëse gjatë vitit 2006 (kur kriza ende nuk kishte trokitur), ekonomia botërore shënoi një rritje rreth 5 përqind, niveli global i papunësisë ishte rreth 6,3 përqind. Ky raport, në Shqipëri, gjatë të njëjtës periudhë ishte 5 përqind me rreth 14 përqind, duke u mbështetur në shifrat zyrtare dhe 5 përqind me rreth 30 përqind, duke u mbështetur në statistikat e burimeve alternative. Në këtë kontekst, çmimi Nobël në ekonomi ishte një momentum edhe për institucionet politikë-bërëse shqiptare të tregut të punës, punësimit dhe papunësisë. Por ky momentum nuk u kap prej tyre. Asimetria midis rritjes ekonomike dhe punësimit nuk është një konstatim vetëm teorik. Ajo është një çështje praktike e politikave të punësimit dhe “thembra e Akilit” e tregut të punës.

Si e vlerësoni qasjen e qeverisë së ndaj punësimit, duke konsideruar faktin që plani i detajuar për hapjen  e 300 mijë vendeve të punës nuk është bërë ende publik?

Si një prej hartuesve të këtij programi, kam bindjen se hapja e vendeve të punës është ndër objektivat më të guximshëm, po edhe më të nevojshëm të Rilindjes. As mua, por as publikun, nuk duhet të na shqetësojë e ashtuquajtura vonesë e publikimit të detajeve të programeve të punësimit. Madje, kjo “vonesë” për mua është një tregues serioziteti. Ato kërkojnë një punë të kujdesshme dhe një lidership adaptiv. Kjo presupozon riprogramimin e prioriteteve të zhvillimit ekonomik të vendit. Çdo sektor i zhvillimit duhet të ketë një filozofi dhe dimension punëkrijuese. Kjo kërkon gjithashtu një parashikim strategjik të burimeve financiare, materiale, institucionale dhe njerëzore të zhvillimit, pra një buxhetim të përshkruar nga filozofia e krijimit të vendeve të punës. Nuk po zgjatem se mjaft prej këtyre detajeve i kam shpjeguar në libër. Por jam i bindur se qeveria, në kohën e duhur, do t’i bëjë publike programet, objektivat dhe burimet financiare për krijimin e vendeve të punës.

Besoni se ekzistojnë burimet financiare për hapjen e 300 mijë vendeve të punës?

Patjetër. Por dëshiroj të them se edhe buxhetimi i politikave të punësimit nuk është thjesht një proçes financiar, por politik dhe adaptiv. Të buxhetosh politikat e punësimit nuk është njësoj si të parashikosh financimin e një rruge, shkolle apo spitali. Buxhetim i punësimit do të thotë që të gjithë zërat e buxhetit dhe përzgjedhja e prioriteteve të mbajnë parasysh objektivat për hapjen e vendeve të punës. Dhe unë kam besim se qeveria po harton një buxhet punëkrijues.

Tani, më lejoni tju bëj një pyetje, jo thjesht për kuriozitet. Kopertina e librit përmban edhe një tekst, ku shkruhet me shkronja dore në anglisht: “Ku janë punët?” Cila është domethënia e këtyre fjalëve?

Këto fjalë nuk janë vendosur rastësisht. Secili mund të ketë leximin e vet të tyre. Unë po paraqes leximin tim. Po e filloj nga pyetja e fundit. “Ku janë punët?” në anglisht tregon se papunësia është një problem global, me të cilin janë ndeshur gjithë shtetarët e suksesshëm të globit. Ky tekst i shkruar me dorë simbolizon disa të vërteta të thjeshta. Papunësia është një preokupim për të gjithë qytetarët. Papunësia nuk është një temë teorike, por një çështje e prekshme, konkrete dhe vuajtëse. Papunësia është bërë një jetë e dytë për shqiptarët, një gjendje prej nga kalojnë pothuajse të gjithë. Edhe ata që nuk janë të shkolluar, që nuk dijnë të përdorin kompjuterin dhe që mezi shkruajnë emrin. Edhe ata që janë të shkolluar e të kualifikuar. Edhe për ata që kanë qenë dje, edhe për ata që janë sot në qeverisje. Shqipëria ka përjetuar një gjendje ndryshimesh radikale, ku palët nuk kanë zëvëndësuar, por përmbysur njera-tjetrën. Dhe punësimi është parë jo si hapje e vendeve të reja të punës, por si uzurpim i vendeve ekzistuese.  Është edhe për këtë arsye që shumica e qytetarëve përpëliten ende, jo për faj të tyre, në kurthet e papunësisë. Për shkak të mungesës së politikave të përgjegjshme dhe vizionare të punësimit dhe zhvillimit. Prandaj libri im është një përpjekje modeste për të kontribuar në çlirimin e vendit prej kurtheve të papunësisë.