Lufta e Vlorës (II)/ Dështimi i planit ogurzi për copëtimin e Shqipërisë

Prof. Paskal Milo

(Vijon nga numri i kaluar)

Këto atribute dhe cilësi funksionale shtetërore ose mungonin fare ose ishin minimale në qeverisjen e Princ Vidit. Shpërthimi i Luftës së Parë Botërore dhe kthimi i Shqipërisë në shesh beteje të fuqive ndërluftuese jo vetëm që rëzoi vendimet e vetë Fuqive të Mëdha për asnjanësinë e pavarësinë e shtetit shqiptar për të cilat ato kishin dalë garantë, por u dha jetë planeve copëtuese dhe zhdukjes së Shqipërisë nga harta politike e Ballkanit, ose në rastin më të mirë ruajtjen e një hapësire të vogël territoriale që do të pagëzohej shtet shqiptar por nën protektoratin  e mundshëm të Italisë. Ky skenar u ligjërua përmes Traktatit të fshehtë të Londrës të 26 prillit 1915 nga katër Fuqitë e  Mëdha (Britania e Madhe, Franca, Rusia dhe Italia) ndër gjashtë Fuqi që dy vite më parë po në Londër kishin njohur pavarësinë, sovranitetin dhe asnjanësinë e shtetit shqiptar e kishin dalë garante të tij.

Në përfundim të Luftës së Parë Botërore ky projekt ogurzi copëtimi ishte në fuqi dhe kancelaritë e Fuqive të Mëdha evropiane fituese të Luftës (Britania e Madhe, Franca dhe Italia) shkuan në Konferencën e Paqes në Paris me dosje të përgatitura për ta asgjësuar  Shqipërinë.Nëse ky fund i tmershëm nuk ndodhi, merita duhet ndarë midis një emri të madh të historisë politike amerikane të shekullit të XX-të, Presidentit Udro Uillson që në janar-mars 1920 u tha tre herë jo kryeministrave britanik, francez dhe italian duke vënë veton për memorandumin e tyre famëkeq të 13 janarit dhe atdhetarëve shqiptarë të mbledhur në Kongresin e Lushnjës që morrën ato vendime shpëtimtare dhe paralajmëruese historike.

Merita e Kongresit të Lushnjës është se formoi jo vetëm një qeveri të përgjegjshme dhe institucione të reja shtetërore, bartëse të sovranitetit kombëtar, por krijoi frymë e dha mesazhe të qarta edhe për qeveritë e huaja e sidomos për ato të vendeve fqinje. Nisi të funksionojë jeta shtetërore dhe u shënuan arritjet e para në bashkimin administrativ të vendit. Por nuk ishte e mjaftueshme për funksionimin e një shteti normal pa ushtrimin e plotë të sovranitetit kombëtar dhe kontrollin e plotë të territorit të tij.Prania e forcave italiane në Shqipëri e sidomos në Vlorë e bënte fiktive si pavarësinë edhe sovranitetin shtetëror, mbante peng të ardhmen e saj dhe i jepte udhë projektit të vjetër italian, atë që zëvëndës ministri i jashtëm italian (në qershor e tutje ministër i jashtëm) Karlo Sforca në 28 prill 1920 i sugjeronte kryeministrit italian Françesko Nitti se “baza e politikës tonë tani duhet të jetë zotërimi i sigurtë i Vlorës. Nuk mund të bëjmë kurrë një politikë efikase shqiptare dhe ballkanike në qoftë se nuk do të jemi të vendosur fortë në bregun tjetër.Deri sot askush as edhe Uillson nuk ka kontestuar zotërimin e Vlorës”.

Në prill-maj qeveria shqiptare e nxitur edhe nga Këshilli Kombëtar hyri në negociata me autoritetet ushtarake italiane në Vlorë dhe me të dërguarin e Romës në Shqipëri si Komisar i Lartë, Fortunato Kastoldi për largimin e forcave italiane dhe bashkimin administrativ të Vlorës e të Tepelenës me Tiranën.Refuzimi i tyre ishte kategorik dhe qeveria e Sulejman Delvinës në rrethanat në të cilat ajo vepronte nuk kishte mundësi dhe forca që të impononte një zgjidhje tjetër.Pranimi i faktit të kryer vinte në dyshim edhe ato pak arritje të bëra, por vinte mbi të gjitha në hipotekën italiane, pavarësinë, sovranitetin dhe të ardhmen e vëndit.

Duke e mirëkuptuar qëndrimin e qeverisë në Tiranë dhe duke u bashkërenduar me të fshehurazi por në mjaftë raste edhe hapur, Komiteti “Mbrojtja Kombëtare” në Vlorë morri përsipër një mision të madh historik, të organizonte e të zhvillonte luftën e armatosur për të larguar pushtuesit italianë nga Vlora e nga gjithë Shqipëria. Ky ishte një moment kyç dhe këtu qëndron merita e madhe e udhëheqësve të Luftës së Vlorës. Kjo Luftë eleminoi rrezikun më të madh për Shqipërinë, për pavarësinë e tërësinë e saj territoriale. Ajo i dha liri dhe frymëmarrje rinisjes shtetërore në kuptimin jo simbolik të rivendosjes së sovranitetit e të ringjalljes së pavarësisë së vitit 1912,  por i dha Shqipërisë besimin se ajo mund të bëhej dhe do të bëhej nga vetë shqiptarët. I përcolli gjithashtu botës ndjesinë se ky vënd nuk duhej gjykuar me stereotipet e së kaluarës dhe se ka aftësi për tu vetëqeverisur në të ardhmen.

Koherencën historike në veprime e synime të Pavarësisë së 28 nëntorit 1912 me Luftën e Vlorës të 1920 e ka vënë në dukje me një lirizëm të pazakontë Mit’hat Frashëri kur shkruante: “Dy data, 1912 dhe 1920, dy ngjarje, dy flakë.E dyta plotësoi të parën, e mbaroi, e forcoi, i dha shkëlqim, e bëri të vërtetë, reale, e shpëtoi prej mjegullës dhe dyshimit. E para i hapi udhë të dytës, por e dyta i dha trup së parës, e bëri të pashme, të gjallë, me shpirt, me frymë, ose më mirë akoma, mblodhi në këtë pjellë shpirtin dhe frymën e përhapur që fluturonte në erë dhe s’kishte zënë vënd përdhe, e forcoi në këtë zall me rërë pastaj e hodhi mbi gjithë Shqipërinë, si një vesë që bie dhe ngjall bimët e vyshkura prej të thatit”.

1. VI. Lufta e Vlorës e përforcoi dhe e manifestoi edhe më tepër vullnetin politik e frymën kombëtariste të Kongresit të Lushnjës. Këto dy ngjarje të mëdha ishin vazhdim logjik dhe plotësim i njëra tjetrës, ato i lidhi në mënyrë të pazgjidhshme filli kuq e zi i ndërgjegjes kombëtare. Pa qeverinë kombëtare të Lushnjës, Lufta e Vlorës nuk do të mund të arrinte objektivin e saj madhor kombëtar, largimin e detyruar të ushtrisë italiane jo vetëm nga Vlora por edhe nga porte te tjera e territoret e mbajtura me forcë prej saj. Janë tashmë të njohura meritat dhe kontributet e kryeministrit Sulejman Delvina, të ministrit të brendshëm Ahmet Zogu, të ministrave të tjerë si Spiro G. Koleka, Hoxhë Kadri Prishtina, Ndoc Çoba e të tjerë si dhe e Këshillit të Lartë (Regjencës) me në krye Aqif Pashë Elbasanin si dhe e Këshillit Kombëtar.

Janë pikërisht këta burra e të tjerë pas tyre që gjithnjë e më hapur u rreshtuan përkrah luftëtarëve të Vlorës e të gjithë Shqipërisë, që i mbështetën me armatime, ushqime e furnizime të ndryshme dhe që u bënë edhe përfaqësuesit e zëdhënësit e tyre zyrtarë në negociatat me të dërguarit e Romës apo me qeveritë e vendeve të tjera. Ndaj është edhe në shërbim të të treguarit e të shkruarit objektiv të historisë që të sillen dëshmi dokumentare të kohës edhe si ajo e ministrit të brëndshëm Ahmet Zogut kur në shkresën drejtuar prefekturave të vëndit në 1 korrik 1920 ku bën thirrje për ndihmë e mbështetje të gjithanëshme për Luftën e Vlorës. Argumenti i tij është se “Vlora qyteti ma i rëndësishëm i Shtetit t’onë, çelsi i të gjithë Shqipnisë dhe shtylla më e shëndoshë e Statutit të Londrës 1913, ka nji muaj qi qjindet në luftë me Italiën qi kërkon t’a bajë nji qytet të sajin.Kjo luftë që bajnë atje vllazënit t’onë, nuk asht vetun për at qytet, por asht për të gjith Shqipniën, se nji Shqipnie pa Vlonë, nuk mundet të ketë e nuk mund të bahet”.

***

Por edhe pa Luftën e Vlorës qeveria shqiptare e vendosur në Tiranë nuk do të mund të realizonte misionin historik të përcaktuar në Lushnjë për të shtrirë sovranitetin shqiptar në të gjithë territoret që ende ndodheshin nën pushtimin e huaj. Pa Luftën e Vlorës dhe bashkimin e saj me shtetin shqiptar qeveria e Tiranës nuk do ta kishte jetën të gjatë dhe as nuk do të merrej seriozisht në planin ndërkombëtar.

Në aspektin politik Lufta e Vlorës ishte vazhdim i natyrshëm i Kongresit të Lushnjës. E para, i dha më tepër përmbajtje e fryme luftarake vendimeve  të përfaqësuesve (rreth 50) të zgjedhur krahinorë të Kuvëndit të janarit, ishte më masive, siguroi unitet më të madh e përfaqësim më të lartë.Por burrat e shquar të Vlorës të asaj kohe, të Labërisë e të Kurveleshit, të Gjirokastrës, Beratit, Skraparit, Mallakastrës, të Korçës, Shkodrës, të Elbasanit, Durrësit e Fierit, bënë atë që nuk mund të bënte qeveria e Sulejman Delvinës:luftën e armatosur.Ishte pikërisht kjo Luftë kombëtare mbarë shqiptare ku spikati udhëheqësia trimërore dhe e zgjuar e Osman Haxhiut, Qazim Koculit, Ahmet Lepenicës, Myqerem Hamzaraj, Hazbi Cano, Memo Mete Brati, Murat Tërbaçi, Halim Xhelo, Qazim Kokoshit… që përmbylli misionin historik të rivendosjes së sovranitetit kombëtar në territoret që mbaheshin të pushtuara nga ushtria italiane.

Suksesi i kësaj Lufte detyroi për herë të parë në historinë shqiptare pas epopesë së Skënderbeut kundër pushtimit osman, që një Fuqi e Madhe e kohës siç ishte Italia në vitin 1920 të detyrohej të ulej nga armët e luftëtarëve popullorë si Selam Musai, Zigur Lelo, Sado Koshena, Toto Bolena, Sali Vranishti, etj. në tryezën e bisedimeve me një qeveri shqiptare, në pozita të barabarta dhe të nënshkruante në 2 gusht 1920 në Tiranë një marrëveshje historike, të njohur me emrin Protokolli i Tiranës. Sipas këtij Protokolli, qeveria italiane në respekt “për Sovranitetin Shqiptar mbi Vlorën dhe të integritetit territorial të Shqipërisë, do të riatdhesojë trupat italiane

aktualisht të shpërndara në Vlorë dhe në bregdetin e saj si dhe në pjesën tjetër të Shqipërisë, me përjashtim të Ishullit të Sazanit...”. Kjo marrëveshje ishte e veçantë, jo vetëm për përmbajtjen e saj por edhe si akti i parë i plotë ndërkombëtar përmes të cilit qeveria shqiptare shfaqej si palë e barabartë  e sovrane në marrëdhëniet me jashtë pas Luftës së Parë Botërore.

Humbjen e Vlorës por edhe të influencës në Shqipëri, qarqet politike konservatore dhe ekspansioniste italiane nuk do ta harronin.Pezmin e tyre për këtë humbje ata e shprehën në mënyrë publike në shumë mënyra por në një formë simbolike e përfaqësuese ketë ndjesi do ta shprehte po i njëjti sekretar i përgjithshëm i ministrisë së jashtme italiane i vitit 1920, Kontarini, i cili, në 20 dhjetor 1924, në prag të rikthimit të Ahmet Zogut me ndihmën financiare dhe ushtarake të Beogradit në Shqipëri, do t’i deklaronte përfaqësuesit diplomatik shqiptar në Romë se “duke na dëbuar nga Vlora ju na hoqët mundësinë për t’ju ndihmuar në mënyrë efikase.Në situatën e tanishme ne nuk mund të bëjmë asgjë më tepër për ju se ç’mund të bënim për çfardo vënd tjetër….”.

VII. Lufta e Vlorës pati një jehonë të gjërë ndërkombëtare. Ajo zuri vënd në një numër jo të vogël gazetash italiane por edhe evropiane.Qarqet diplomatike evropiane, veçanërisht ato fqinje e ndoqën me vëmëndje revoltën shqiptare kundër ushtrisë italiane.Qeveria shqiptare e dalë nga Kongresi i Lushnjës kishte kërkuar në vijimësi vendosjen e marrëdhënieve diplomatike me qeveritë e Fuqive të Mëdha dhe ato fqinje, por ende deri në verën e vitit 1920 nuk kishte patur asnjë përgjigje pozitive prej tyre.

Lufta e Vlorës dhe largimi i forcave italiane nga Shqipëria e futi vëndin përfundimisht në rrugën e përmbylljes të rivendosjes së sovranitetit të plotë kombëtar në të gjithë territorin e shtetit të pavarur të vitit 1913 të njohur ndërkombëtarisht.Rinjohja e Shqipërisë si subjekt i të drejtës ndërkombëtare ishte mëse urgjente.Ajo mund të bëhej në dy mënyra:ose përmes rinjohjes nga çdo shtet i veçantë i pavarësisë së Shqipërisë dhe i vendosjes së marrëdhënieve diplomatike me të, ose përmes një akti ndërkombëtar të miratuar nga një shumicë shtetesh e para së gjithash nga Fuqitë e Mëdha.

(Vijon)