Prapaskenat e Beratit vazhdojnë…

Cilët ishin organizatorët e prapaskenës në Plenumin e Dytë të PK dhe kush ishte i interesuar për eliminimin e Enver Hoxhës në prag të çlirimit të Shqipërisë. Pse edhe pas më shumë se 75 vjetësh vazhdojnë të thuren intriga dhe të pavërteta. Një bisedë në distancë me D. Kaloçin dhe N. Bllakën mbi Plenumin e Dytë të Beratit, 23-27 nëntor 1944.  

Prof. Xhelal Gjeçovi

Para pak ditësh, në gazetën “Tema”,  27 maj 2020,  D. Kaloçi botoi shkrimin e radhës, kësaj here mbi Plenumin e Dytë të Beratit të mbajtur në prag të çlirimit të vendit. Pavarësisht se Plenumi i Dytë i KQ të PK është bërë herë pas here objekt shkrimesh, kritikash dhe abuzimesh, ia vlen të merremi sërish kur kemi të bëjmë me trillime të tipit Kaloçi. Ky shkrim i tyre, i nxjerrë, si zakonisht,  nga fabrika e gënjeshtrave “Memorie.al”, është gjoja i mbështetur në dëshminë e Nexhmi Bllakës, i cili, pa qenë historian dhe pa njohuritë e duhura, merr përsipër të rrëfejë për publikun të fshehtat mbi një ngjarje jo të lehtë, që e kupton dhe vet, prandaj dhe për ta kapërcyer dilemën bënë dhe dy lëvizje të gabuara.

Së pari, për t’i bërë të besueshme faktet që sjell, pohon se ato ia ka dhënë, një person si jo dokushdo, por vetë Sejfulla Malëshova, një figurë e njohur dhe e respektuar, pjesëmarrës në mbledhje. Është pak e vështirë të besohet një pohim i tillë, që nuk i bën mirë Sejfullait, kurse autori që e sjell në vëmendje, ul veten, tregon dobësi karakteri e profesionalizmi, pasi i atribuon një personaliteti të nderuar, pavarësisht peripecive të jetës së tij të mëvonshme, gjëra të rëndomta, që mund të krijojnë tek lexuesi përshtypjen se edhe ai merrej me thashetheme, se çfarë tha njëri e çfarë tha tjetri në mbledhje. Unë, si historian i kësaj periudhe dhe që kam studiuar e konsultuar dokumentet arkivore imtësisht, nuk e konceptoj e aq me pak ta besoj, kur kam parasysh se bëhet fjalë për një ngjarje e për një kohë të vështirë, kur gjëra të tilla nuk kalonin lehtë, pa u analizuar e sipas rastit dhe ndëshkuar. Këtë rregull organizativ të partisë vetë Sejfullai e dinte shumë mirë mirë.

Gabimi i dytë është se, për t’i dhënë trajtën e duhur shkrimit, shkon tek ustai, te Kaloçi, i njohur për manipulime të historisë e botime të tilla pa vlerë, që hartohen duke shfrytëzuar njerëz naivë apo, akoma më keq, me synime që shkojnë e rrëfehen para tij dhe, mbi bazën e tyre, ndërton shkrime të mbushura me mllefe e të pavërteta, të shoqëruara dhe me komente të rëndomta politizuese, në funksion të qëllimeve që i ka vënë vetes, për të bërë para dhe politikë, në kurriz të historisë, duke goditur ngjarje e figura të spikatura të saj, sidomos nga lufta nacionalçlirimtare, që t’u hapet rruga antivlerave, rehabilitimit të kolaboracionistëve e fashistëve. Unë kësaj veprimtarie i jam kundërvënë që në hapat e parë, para dy dekadave, kur pashë që ai, pa qenë historian, i kishte hyrë, gjithë zell e pasion, punës për të ndryshuar historinë, për të zhvlerësuar luftën, me qëllim që të justifikojë e të rehabilitojë kolaboracionistët, duke u mbështetur po në këtë metodë spekulative, intervistat me njerëz të kësaj sëre. (Shih “Shekulli, 20 shtator 1999). Në këtë rrugë e me këto synime është përgatitur dhe rrëfimi i tyre mbi Plenumin e Dytë.

***

Marrëdhëniet me Jugosllavinë, në të cilat inkuadrohet ngjarja, është një temë e rëndësishme, por jo e lehtë për t’u trajtuar, për shkak të problemeve komplekse e delikate e, si e tillë, mund të shihet nga këndvështrime e interesa të ndryshme. Por një gjë është evidente, që s’mund ta mohojë askush se, si atëhere kur përjetoheshin së bashku muajt e mjaltit, si dhe kur mospajtimet dolën sheshit, të shoqëruara me pretendime e akuza të ndërsjellta, marrëdheniet me këtë vend kanë qenë e mbetën deri në divorcin e vitit 1948, problematike, të mbushura me tensione, ngjarje e ballafaqime, kryesisht për shkak të sjelljes e të qëndrimeve të palës jugosllave, e cila kërkonte të vendoste dominimin mbi udhëheqjen e luftës në Shqipëri, që të kishte mundësi të përgatiste, që në ato vite terrenin për realizimin e synimeve, që tashmë janë bërë të njohura, për Kosovën e për Shqipërinë. Të parën, Kosovën të vazhdojë ta mbajë nën zgjedhë edhe pas lufte, kurse të dytën, Shqipërinë, ta aneksojë duke e përfshirë në Federatën Jugosllave apo ballkanike, që parashikohej të krijohej, një ide që pëlqehej e nxitej dhe nga aleatët, që e shihnin si zgjidhjen më të mirë të mundshme për kapërcimin e armiqësive të vjetra në mes vendeve të rajonit, për qetësimin e një zone nevralgjike, për nga pozicioni e nga interesat gjeostrategjike, e lakmuar, për këto arsye dhe prej tyre.

Gjatë luftës, synimet jugosllave do të shfaqeshin progresivisht, gjithnjë e më qartë me afrimin e ditës së çlirimit të vendit. Në këtë dinamikë zhvillimesh, gjatë vitit 1944 u shtuan ndërhyrjet dhe trysnitë e udhëheqjes jugosllave. Qëllimi i tyre ishte eliminimi i çdo pengese për realizimin e planeve të mësipërme, pasi shihej qartë që Gjermania naziste e kishte humbur luftën dhe çlirimi i vendeve, që ishin ende të okupuara, ishte tashmë i sigurtë edhe për ne dhe punë ditësh.

Në rrethana të tilla, Miladin Popoviçi, kuadër i lartë i PKJ, kanditat i KQ dhe Sekretarit Politik i Komitetit Krahinor për Kosovën e Metohinë (Rrafshin e Dukagjinit), i internuar në Peqin nga fashistët italianë dhe i liruar nga njësitet guerile shqiptare, me kërkesën e grupeve komuniste dhe me porosi e miratim të Kominternit, udhëheqja e PKJ vendosi që të qëndrojë në Shqipëri e të ndihmojë komunistët shqiptarë në tejkalimin e mospajtimeve midis grupeve komuniste, që do t’i hapë rrugë shkrirjes e bashkimit në një parti të vetme, themelimit PKSH, forcës që do të organizonte dhe udhëhiqte luftën antifashiste nacionalçlirimtare.

Pas qëndrimit prej tre vjetësh, ai do të urdhërohej të linte Shqipërinë, pa pritur të paktën ditën e çlirimit, siç qe menduar. Përse vallë po nxitoheshin jugosllavët? Çfarë fshihej e çfarë pritej prapa kësaj lëvizjeje? Përpara ishte një mbledhje e rëndësishme e Partisë Komuniste shqiptare, Plenumi i Dytë dhe ai nuk duhej të merrte pjesë. Ky përfundim ishte i prerë dhe kjo e kish sigurisht një shpjegim. Duke qenë në relacione të afërta me udhëheqësit shqiptarë, veçanërisht me Enver Hoxhën e duke jetuar e punuar së bashku, ai kishte arritur të njihte mirë nga afër realitetin e mentalitetin shqiptar, këtu e në Kosovë, perceptimet me të cilën përcilleshin ngjarjet në dy pjesët e vendit dhe nën ndikimin e tyre kishte nisur të shfaqte shenja reflektimi e qëndrimi më objektiv ndaj çështjes shqiptare, përfshi dhe Kosovën. Edhe aq sa ishin e ashtu siç shfaqeshin, ato binin ndesh me politikën e lartë jugosllave, që kërkonte nga kuadrot e këtij niveli, të ishin si robotë e jo si udhëheqësit shqiptarë që nxirrnin yçkla, me vend e pa vend, duke shqetësuar dhe atë. Në rrethana të tilla ajo vendosi që ta shkëpuste Miladinin prej tyre, ta çlirojë nga ai rreth i mbyllur vicioz shokësh, që ngjallte dyshime e frikë, duke e larguar nga Shqipëria, e kjo duhej bërë sa më parë, sepse prezenca e tij në mbledhjen e paraparë të plenumit mund të hapte telashe e të pengonte zbatimin e skenarit të përpunuar në Beograd mbi ngjarjen. Në rrethana të tilla, në gusht 1944, në vend të tij u caktua  koloneli Velimir Stojniç, me cilësinë e shefit të misionit ushtarak pranë Shtabit të Përgjithshëm të Shqipërisë, si dhe Niaz Dizdareviç si ndihmës i tij.

***

Sipas udhëzimeve të marra, sapo mbërriti në Shqipëri, Stoiniçi nisi sulmet kundër vijës dhe udhëheqjes së luftës, duke përsëritur të njëjtat teza dhe akuza që ishin bërë më parë dhe nga Tempo, anëtar i Shtabit Kryesor të UNÇJ, të cilat qenë hedhur poshtë njëzëri e pa lëkundje nga udhëheqja shqiptare, në takimin e organizuar në Kucak në pranverën e vitit 1943. Në letrën drejtuar Titos, gusht 43, Tempo e informonte mareshallin se aty unë u parashtrova udhëheqësve shqiptarë vërejtjet që kisha për qëndrimet e gabuara, sipas tij, që partia shqiptare kishte adoptuar për një sërë çështjesh parimore, përfshi dhe qëndrimin ndaj Ballit Kombëtar, organizatë që, si çetnikët tek ne, po bashkëpunon hapur me pushtuesin. Në vend që t’i shpallej luftë kësaj organizate, pasi dihej fare mirë përse qe krijuar dhe çfarë qëllimesh kishte, ajo i kish shtrirë dorën e bashkëpunimit, duke zhvilluar bisedime pa fund e duke i dhënë mundësi  që të fitojë kohë për të bërë organizimin e duhur për t’iu kundërvënë Partisë Komuniste dhe Frontit Nacionalçlirimtar. Kritikat e vrejtjet e mia, udhëheqësit shqiptarë nuk i pranuan dhe njëzëri i kundërshtuan dhe këtë qëndrim vazhdojnë të mbajnë dhe sot. Në fund ai thekson se, ndryshe nga Greqia, ku tregojnë interes e mirëkuptim dhe për gjërat më të vogla, në Shqipëri, nuk ekziston vullneti për të pranuar e për të zbatuar përvojën jugosllave, duke fajësuar e bërë përgjegjës kryesisht Enver Hoxhën, por duke aluduar dhe për M. Popoviçin. (Shih: AQSH. Fondi 14. Leter e S. V. Tempos drejtuar J. B. Titos, 8 gusht 1943).

Në takimet e para me udhëheqësit shqiptarë, Stojniçi e cilësoi vijën dhe veprimtarinë e deriatëhershme si të gabuar, duke kërkuar madje që të bëheshin pa vonesë ndryshime rrënjësore në vijë e në udhëheqje. Ndërkohë përfaqësuesi jugosllav la haptazi të kuptohej se PKJ nuk miratonte qëndrimet e mbajtura nga Miladin Popoviçi.

Vlerësimet e emisarit jugosllav u shtruan në një mbledhje, të paplanifikuar, por të kërkuar me insistim prej tij, pas refuzimit që iu bë fillimisht nga Enver Hoxha e këmbënguljes së disa prej anëtarëve të Byrosë, që të mos përsëritej odiseja e debateve me Tempon, por të lihej përfaqësuesi jugosllav që të shfaqte mendimet e tij mbi situatën në parti e në vend. Në mbledhje disa figura të rëndësishme të PKSh, si Koçi Xoxe, Nako Spiru, Sejfulla Malëshova, Pandi Kristo etj. mbështetën problemet dhe kritikat që Stojniçi shtroi aty. Kjo do të ishte carja e parë që po vihej re në udhëheqjen e lartë të luftës,e cila deri atëherë nuk qe shfaqur hapur. Me sa duket, Stoiniçi kishte punuar seriozisht që t’ia arrinte kësaj. Më pas udhëheqja shqiptare, takimet e tij, prapa krahëve të Sekretarit të Përgjithshëm, me disa nga anëtarët me peshë të Byrosë Politike, do t’i cilësojë si prapaskenë e ndërhyrje të palejueshme në punët e saj të brendshme, që kishte si qëllim të përçajë unitetin në udhëheqje, për të krijuar kushtet që kërkesat jugosllave të pranoheshin e të realizoheshin sa më parë.

Në një situatë të tillë të tensionuar u përgatit Plenumi II i PKSh që u mbajt më 23-27 nëntor 1944.

Plenumi u thirr për të analizuar veprimtarinë e kësaj partie deri atëherë dhe për të përcaktuar detyrat që dilnin në etapën e re, që do të nisë me çlirimin e vendit,qeishte pune ditesh. Mirëpo mbledhja pësoi një devijim nga kjo tematikë për shkak të ndërhyrjes së delegatit jugosllav, por dhe të këmbënguljes së po atyre anëtarëve të Byrosë që përmendëm më sipër, për t’u ndalur në mënyrë të veçantë në analizën e vijës politike dhe në çështjet organizative, në funksionimin e forumeve, si dhe në qëndrimin ndaj nacionalistëve që vepronin jashtë Frontit dhe disa figurave komuniste, brenda ose jashtë partisë. Këto konsideroheshin si pika të nxehta, që, sipas tyre, mendohej se do të turbullonin pjesëmarrësit e do të siguronin mbështetjen që u duhej.

Siç del nga proces verbali i mbledhjes, që gjendet në arkivin e shtetit, i botuar para ca vitesh dhe nga prof. Ndreçi Plasari e Luan Malltezi, anëtarët e Plenumit në diskutimet e tyre bënë vlerësime për vijën politike të ndjekur deri atëherë nga PKSh, duke theksuar se ajo kishte qenë e drejtë, por gjatë zbatimit në praktikë qenë bërë dhe gabime e shtrembërime^[1]. Në diskutimet e delegatëve u sollën shembuj që, sipas tyre, provonin se vija e PKSh ishte dëmtuar nga shfaqjet oportuniste, e ketu kishin parasysh kryesisht qëndrimin e mbajtur ndaj Ballit, që u trajtuan më lart e sidomos nga qëndrimet sektare dhe ekstremiste ndaj nacionalistëve që vepronin, siç u tha  jashtë Frontit, si M. Bajraktari, vëllezërit Kryeziu, etj., apo dhe disa figurave komuniste të paragjykuara pa të drejt, si A. Lulo, Z. Fundo etj. Nisur nga këto raste, sigurisht të veçuara, por që po tentohej të përgjithesoheshin, Sejfulla Malëshova theksoi se PKSh po shndërrohej në një parti terroriste, por një vlerësim i tillë nuk u mbështet nga diskutantet që e morën fjalën pas tij.^[2]

Për gabimet e vërtetuara, Sejfulla Malëshova, Nako Spiru, Koçi Xoxe etj., bënë përgjegjës në radhë të parë Enver Hoxhën. Vetë ai pranoi se gjatë luftës ishin bërë dhe gabime, sidomos në qëndrimin ndaj disa figurave nacionaliste, ndaj të cilëve, pavaresisht lëkundjeve e ndonjë flirtimi me okupatorin, mund të mbahej një qëndrim më i kujdesshëm, duke pasur parasysh influencën që kishin në zonat ku vepronin. Ai pranoi, gjithashtu, se në raste analoge, ishin mbajtur qëndrime të tilla dhe ndaj disa figurave brenda Partisë.^[3] Enver Hoxha theksoi se ka pasur të meta e dobësi dhe në funksionimin e forumeve të Partisë, për shkak të vështirësive të luftës, por dhe të mungesës së eksperiencës, të cilat kishin çuar në monopolizimin e punëve në duart e pak vetave.^[4] Ai pranoi e mori mbi vete të gjitha përgjegjësitë për gabimet e vërtetuara, pa iu kundërvënë e kundërshtuar asnjërin nga diskutantet dhe pa u përpjekur t’i justifikojë ato, pavarësisht se nuk përbënin anën dhe pamjen kryesore të veprimtarisë së partisë e të luftës që ajo kish udhëhequr. Një qëndrim i tillë, autokritika e tij bëri përshtypje ndër delegatët dhe mund të thuhet se, me të nisën dhe reflektimet e para në radhët e tyre. Në rrethana të tilla, Plenumi nuk shtroi çështjen e zëvendësimit nga posti i sekretarit të përgjithshëm, siç pohojnë autorët e mësipërm, të mbështetur sipas tyre në rrëfimet e Malëshovës.

Nje qëndrimi i tille u mbajt duke patur parasysh, me se pari rolin dhe meritat në drejtimin e Partisë e të luftës, por dhe faktin, që Shqipëria ndodhej në prag të çlirimit të vendit, dhe çdo ndryshim në udhëheqje në ato momente delikate mund të kishte pasoja, mund të krijonte tronditje e pse jo dhe reagime, në bazën e partisë, organizatat e forumet e partisë, si dhe në forcat e armatosura, që komandanti i kish udhëhequr në luftë për çlirimin e vendit, pasi në to gëzonte një simpati, besim e autoritet të padiskutueshëm. Prandaj ishte e vështirë të mendohej se ato do të pranonin e do të lejonin një ndryshim të tillë në formë puçi. Koha do të tregonte se llogaritë qenë bërë pa hanxhinë.

Në mbajtjen e një qëndrimi të tillë ndikoi padyshim dhe një rivalitet i ashpër që u shfaq në mbledhje kryesisht mes S. Malëshoves, K. Xoxes dhe N. Spirut, që secili e shikonte veten si pretendent të mundshëm për postin më të lartë në Parti. Mirëpo triumvirat në parti nuk do të kishte, vetëm njëri nga ata do të zgjidhej, prandaj secili do të përpiqej eliminimin e të tjerëve, duke mos kursyer, jo kritikat por dhe akuzat më të rënda, duke menduar se ai që ishte ende në krye, e kish humbur davanë.

(Vijon)

[